अध्याय 145: कपोत का अग्नि में प्रवेश

सपत्न्या वचनं श्रुत्वा धर्मयुक्तिसमन्वितम् ।
हर्षेण महता युक्तो वाक्यं व्याकुललोचनः

sapatnyā vacanaṃ śrutvā dharmayuktisamanvitam |
harṣeṇa mahatā yukto vākyaṃ vyākulalocanaḥ

तं वै शाकुनिकं दृष्ट्वा विधिदृष्टेन कर्मणा ।
स पक्षी पूजयामास यत्नात्तं पक्षिजीविनम्

taṃ vai śākunikaṃ dṛṣṭvā vidhidṛṣṭena karmaṇā |
sa pakṣī pūjayāmāsa yatnāttaṃ pakṣijīvinam

उवाच स्वागतं तेऽद्य ब्रूहि किं करवाणि ते ।
सतांपश्च न कर्तव्यः स्वगृहे वर्तते भवान्

uvāca svāgataṃ te'dya brūhi kiṃ karavāṇi te |
satāṃpaśca na kartavyaḥ svagṛhe vartate bhavān

तद्ब्रवीतु भवान्क्षिप्रं किं करोमि किमिच्छसि ।
प्रणयेन ब्रवीमि त्वां त्वं हि नः शरणागतः

tadbravītu bhavānkṣipraṃ kiṃ karomi kimicchasi |
praṇayena bravīmi tvāṃ tvaṃ hi naḥ śaraṇāgataḥ

अरावप्युचितं कार्यमातिथ्यं गृहमागते ।
छेत्तुमप्यागते छायां नोपसंहरते द्रुमः

arāvapyucitaṃ kāryamātithyaṃ gṛhamāgate |
chettumapyāgate chāyāṃ nopasaṃharate drumaḥ

शरणागतस्य कर्तव्यमातिथ्यं हि प्रयत्नतः ।
पञ्चयज्ञप्रवृत्तेन गृहस्थेन विशेषतः

śaraṇāgatasya kartavyamātithyaṃ hi prayatnataḥ |
pañcayajñapravṛttena gṛhasthena viśeṣataḥ

पञ्चयज्ञांस्तु यो मोहान्न करोति गृहाश्रमी ।
तस्य नायं न च परो लोको भवति धर्मतः

pañcayajñāṃstu yo mohānna karoti gṛhāśramī |
tasya nāyaṃ na ca paro loko bhavati dharmataḥ

तद्ब्रूहि मां सुविस्रब्धो यत्त्वं वाचा वदिष्यसि ।
तत्करिष्याम्यहं सर्वं मा त्वं शोके मनः कृथाः

tadbrūhi māṃ suvisrabdho yattvaṃ vācā vadiṣyasi |
tatkariṣyāmyahaṃ sarvaṃ mā tvaṃ śoke manaḥ kṛthāḥ

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शकुनेर्लुब्धकोऽब्रवीत् ।
बाधते खलु मां शीतं संत्राणं हि विधीयताम्

tasya tadvacanaṃ śrutvā śakunerlubdhako'bravīt |
bādhate khalu māṃ śītaṃ saṃtrāṇaṃ hi vidhīyatām

एवमुक्तस्तनः पक्षी पर्णान्यास्तीर्य भूतले ।
यथा शुष्काणि यत्नेन ज्वलनार्थं द्रुतं ययौ

evamuktastanaḥ pakṣī parṇānyāstīrya bhūtale |
yathā śuṣkāṇi yatnena jvalanārthaṃ drutaṃ yayau

स---वाऽङ्गारकर्मान्तं गृहीत्वाऽग्निमथागमत् ।
तथा शुष्केषु पर्णेषु पावकं सोऽप्यदीपयत्

sa---vā'ṅgārakarmāntaṃ gṛhītvā'gnimathāgamat |
tathā śuṣkeṣu parṇeṣu pāvakaṃ so'pyadīpayat

स--प्तं महत्कृत्वा तमाह शरणागतम् ।
----- सुविस्रब्धः स्वगात्राण्यकुतोभयः

sa--ptaṃ mahatkṛtvā tamāha śaraṇāgatam |
----- suvisrabdhaḥ svagātrāṇyakutobhayaḥ

-- तथोक्तस्तथेत्युक्त्वा लुब्धो गात्राण्यतापयत् ।
अग्निप्रत्यागतप्राणस्ततः प्राह विहंगमम्

-- tathoktastathetyuktvā lubdho gātrāṇyatāpayat |
agnipratyāgataprāṇastataḥ prāha vihaṃgamam

हर्षेण महताऽऽविष्टो वाक्यं व्याकुललोचनः ।
तथेमं शकुनिं दृष्ट्वा विधिदृष्टेन कर्मणा

harṣeṇa mahatā''viṣṭo vākyaṃ vyākulalocanaḥ |
tathemaṃ śakuniṃ dṛṣṭvā vidhidṛṣṭena karmaṇā

दत्तमाहारमिच्छामि त्वया क्षुद्बाधते हि माम् ।
स तद्वचः प्रतिश्रुत्य वाक्यमाह विहंगमः

dattamāhāramicchāmi tvayā kṣudbādhate hi mām |
sa tadvacaḥ pratiśrutya vākyamāha vihaṃgamaḥ

न मेऽस्ति विभवो येन नाशयेयं क्षुधां तव ।
उत्पन्नेन हि जीवामो वयं नित्यं वनौकसः

na me'sti vibhavo yena nāśayeyaṃ kṣudhāṃ tava |
utpannena hi jīvāmo vayaṃ nityaṃ vanaukasaḥ

संचयो नास्ति चास्माकं मुनीनामिव कानने ।
इत्युक्त्वा तं तदा तत्र विवर्णवदनोऽभवत्

saṃcayo nāsti cāsmākaṃ munīnāmiva kānane |
ityuktvā taṃ tadā tatra vivarṇavadano'bhavat

कथं नु खलु कर्तव्यमिति चिन्तापरस्तदा ।
बभूव भरतश्रेष्ठ गर्हयन्वृत्तिमात्मनः

kathaṃ nu khalu kartavyamiti cintāparastadā |
babhūva bharataśreṣṭha garhayanvṛttimātmanaḥ

मुहूर्ताल्लब्धसंज्ञस्तु स पक्षी पक्षिघातिनम् ।
उवाच तर्पयिष्ये त्वां मुहूर्तं प्रतिपालय

muhūrtāllabdhasaṃjñastu sa pakṣī pakṣighātinam |
uvāca tarpayiṣye tvāṃ muhūrtaṃ pratipālaya

इत्युक्त्वा शुष्कपर्णैस्तु समुज्ज्वाल्य हुताशनम् ।
हर्षेण महताऽऽविष्टः कपोतः पुनरब्रबीत्

ityuktvā śuṣkaparṇaistu samujjvālya hutāśanam |
harṣeṇa mahatā''viṣṭaḥ kapotaḥ punarabrabīt

ऋषीणां देवतानां च पितृणां च महात्मनाम् ।
युतः पूर्वं मया धर्मो महानतिथिपूजने

ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca pitṛṇāṃ ca mahātmanām |
yutaḥ pūrvaṃ mayā dharmo mahānatithipūjane

कुरुष्वानुग्रहं सौम्य सत्यमेतद्ब्रबीमि ते ।
निश्चिता खलु मे बुद्धिरतिथिप्रतिपूजने

kuruṣvānugrahaṃ saumya satyametadbrabīmi te |
niścitā khalu me buddhiratithipratipūjane

ततः कृतप्रतिज्ञो वै स पक्षी प्रहसन्निव ।
तमग्निं त्रिः परिक्रम्य प्रविवेश महामतिः

tataḥ kṛtapratijño vai sa pakṣī prahasanniva |
tamagniṃ triḥ parikramya praviveśa mahāmatiḥ

अग्निमध्ये प्रविष्टं तु लुब्धो दृष्ट्वा च पक्षिणम् ।
चिन्तयामास मनसा किमिदं वै मया कृतम्

agnimadhye praviṣṭaṃ tu lubdho dṛṣṭvā ca pakṣiṇam |
cintayāmāsa manasā kimidaṃ vai mayā kṛtam

अहो मम नृशंसस्य गर्हितस्य स्वकर्मणा ।
अधर्मः सुमहान्धोरो भविष्यति न संशयः

aho mama nṛśaṃsasya garhitasya svakarmaṇā |
adharmaḥ sumahāndhoro bhaviṣyati na saṃśayaḥ

एवं बहुविधं भूरि विललाप स लुब्धकः ।
गर्हयन्स्वानि कर्माणि द्विजं दृष्ट्वा तथाऽऽगतम्

evaṃ bahuvidhaṃ bhūri vilalāpa sa lubdhakaḥ |
garhayansvāni karmāṇi dvijaṃ dṛṣṭvā tathā''gatam