अध्याय 144: कपोत का विलाप और कपोती का अतिथि-धर्म

अथ वृक्षस्य शाखायां विहंगः ससुहृज्जनः ।
दीर्घकालोषितो राजंस्तत्र चित्रतनूरुहः

atha vṛkṣasya śākhāyāṃ vihaṃgaḥ sasuhṛjjanaḥ |
dīrghakāloṣito rājaṃstatra citratanūruhaḥ

तस्य कल्यगता भार्या चरितुं नाभ्यवर्तत ।
प्राप्तां च रजनीं दृष्ट्वा स पक्षी पर्यतप्यत

tasya kalyagatā bhāryā carituṃ nābhyavartata |
prāptāṃ ca rajanīṃ dṛṣṭvā sa pakṣī paryatapyata

वातवर्षं महच्चासीन्न चागच्छति मे प्रिया ।
किंनु तत्कारणं येन साऽद्यापि न निवर्तते

vātavarṣaṃ mahaccāsīnna cāgacchati me priyā |
kiṃnu tatkāraṇaṃ yena sā'dyāpi na nivartate

अपि स्वस्ति भवेत्तस्याः प्रियाया मम कानने ॥
तया विरहितं हीदं शून्यमद्य गृहं मम ।

api svasti bhavettasyāḥ priyāyā mama kānane ||
tayā virahitaṃ hīdaṃ śūnyamadya gṛhaṃ mama |

पुत्रपौत्रवधूभृत्यैराकीर्णमपि सर्वतः ।
भार्याहीनं गृहस्थस्य शून्यमेव गृहं भवेत्

putrapautravadhūbhṛtyairākīrṇamapi sarvataḥ |
bhāryāhīnaṃ gṛhasthasya śūnyameva gṛhaṃ bhavet

न गृहं गृहमित्याहुर्गृहिणी गृहमुच्यते ।
गृहं तु गृहिणीहीनमरण्यसदृशं मतम्

na gṛhaṃ gṛhamityāhurgṛhiṇī gṛhamucyate |
gṛhaṃ tu gṛhiṇīhīnamaraṇyasadṛśaṃ matam

यदि सा रक्तेत्रान्ता चित्राङ्गी मधुरस्वरा ।
अद्य नाभ्येति मे कान्ता न कार्यं जीवितेन मे

yadi sā raktetrāntā citrāṅgī madhurasvarā |
adya nābhyeti me kāntā na kāryaṃ jīvitena me

न भुङ्क्ते मय्यभुक्ते या नास्नाते स्नाति सुव्रता ।
नातिष्ठत्युपतिष्ठेन शेते च शयिते मयि

na bhuṅkte mayyabhukte yā nāsnāte snāti suvratā |
nātiṣṭhatyupatiṣṭhena śete ca śayite mayi

हृष्टे भवति सा हृष्टा दुःखिते मयि दुःखिता ।
प्रोपिते दीनवदना क्रुद्धे च प्रियवादिनी

hṛṣṭe bhavati sā hṛṣṭā duḥkhite mayi duḥkhitā |
propite dīnavadanā kruddhe ca priyavādinī

पतिधर्मव्रता साध्वी प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ।
यस्य स्यात्तादृशी भार्या धन्यः स पुरुषो भुवि

patidharmavratā sādhvī prāṇebhyo'pi garīyasī |
yasya syāttādṛśī bhāryā dhanyaḥ sa puruṣo bhuvi

सा हि श्रान्तं क्षुधार्तं च जानीते मां तपस्विनी ।
अनुरक्ता स्थिरा चैव भक्ता स्निग्धा यशस्विनी

sā hi śrāntaṃ kṣudhārtaṃ ca jānīte māṃ tapasvinī |
anuraktā sthirā caiva bhaktā snigdhā yaśasvinī

वृक्षमूलेऽपि दयिता यस्य तिष्ठति तद्गृहम् ।
प्रासादोपि तया हीनः कान्तार इति निश्चितम्

vṛkṣamūle'pi dayitā yasya tiṣṭhati tadgṛham |
prāsādopi tayā hīnaḥ kāntāra iti niścitam

धर्मार्थकामकालेषु भार्या पुंसः सहायिनी ।
विदेशगमने चास्य सैव विश्वासकारिका

dharmārthakāmakāleṣu bhāryā puṃsaḥ sahāyinī |
videśagamane cāsya saiva viśvāsakārikā

भार्या हि परमो ह्यर्थः पुरुषस्येह पट्यते ।
असहायस्य लोकेऽस्मिँल्लोकयात्रासहायिनी

bhāryā hi paramo hyarthaḥ puruṣasyeha paṭyate |
asahāyasya loke'smim̐llokayātrāsahāyinī

तथा रोगाभिभूतस्य नित्यं कृच्छ्रगतस्य च ।
नास्ति भार्यासमं मित्रं नरस्यार्तस्य भेषजम्

tathā rogābhibhūtasya nityaṃ kṛcchragatasya ca |
nāsti bhāryāsamaṃ mitraṃ narasyārtasya bheṣajam

नास्ति भार्यासमो बन्धुर्नास्ति भार्यासमा गतिः ।
नास्ति भार्यासमो लोके सहायो धर्मसंग्रहे

nāsti bhāryāsamo bandhurnāsti bhāryāsamā gatiḥ |
nāsti bhāryāsamo loke sahāyo dharmasaṃgrahe

यस्य भार्या गृहे नास्ति साध्वी च प्रियवादिनी ।
अरण्यं तेन गन्तव्यं यथाऽरण्यं तथा गृहम्

yasya bhāryā gṛhe nāsti sādhvī ca priyavādinī |
araṇyaṃ tena gantavyaṃ yathā'raṇyaṃ tathā gṛham

एवं विलपतस्तस्य द्विजस्यार्तस्य वै तदा ।
गृहीता शकुनिघ्नेन भार्या शुश्राव भारतीम्

evaṃ vilapatastasya dvijasyārtasya vai tadā |
gṛhītā śakunighnena bhāryā śuśrāva bhāratīm

अहोऽतीव सुभाग्याऽहं यस्या मे दयितः पतिः ।
असतो वा सतो वाऽपि गुणानेवं प्रभाषते

aho'tīva subhāgyā'haṃ yasyā me dayitaḥ patiḥ |
asato vā sato vā'pi guṇānevaṃ prabhāṣate

सा हि स्त्रीत्यवगन्तव्या यस्य भर्ता तु तुष्यति ।
तुष्टे भर्तरि नारीणां तुष्टाः स्युः सर्वदेवताः ।
अग्निसाक्षिकमप्येतद्भर्ता हि शरणं परम्

sā hi strītyavagantavyā yasya bhartā tu tuṣyati |
tuṣṭe bhartari nārīṇāṃ tuṣṭāḥ syuḥ sarvadevatāḥ |
agnisākṣikamapyetadbhartā hi śaraṇaṃ param

दावाग्निनेव निर्दग्धा सपुष्पस्तबका लता ।
भस्मीभवति सा नारी यस्या भर्ता न तुष्यति

dāvāgnineva nirdagdhā sapuṣpastabakā latā |
bhasmībhavati sā nārī yasyā bhartā na tuṣyati

इति संचिन्त्य दुःखार्ता भर्तारं दुःखितं तदा ।
कपोती लुब्धकेनापि गृहीता वाक्यमब्रवीत्

iti saṃcintya duḥkhārtā bhartāraṃ duḥkhitaṃ tadā |
kapotī lubdhakenāpi gṛhītā vākyamabravīt

हन्त वक्ष्यामि ते श्रेयः श्रुत्वा तु कुरु तत्तथा ।
शरणागतसंत्राता भव कान्त विशेषतः

hanta vakṣyāmi te śreyaḥ śrutvā tu kuru tattathā |
śaraṇāgatasaṃtrātā bhava kānta viśeṣataḥ

एष शाकुनिकः शेते तव वासं समाश्रितः ।
शीतार्तश्च क्षुधार्तश्च पूजामस्मै समाचर

eṣa śākunikaḥ śete tava vāsaṃ samāśritaḥ |
śītārtaśca kṣudhārtaśca pūjāmasmai samācara

यो हि कश्चिद्द्विजं हन्याद्गां वा लोकस्य मातरम् ।
शरणागतं च यो हन्यात्तुल्यं तेषां च पातकम्

yo hi kaściddvijaṃ hanyādgāṃ vā lokasya mātaram |
śaraṇāgataṃ ca yo hanyāttulyaṃ teṣāṃ ca pātakam

अस्माकं विहिता वृत्तिः कापोती जातिधर्मतः ।
सा न्याय्याऽऽत्मवता नित्यं त्वद्विधेनानुवर्तितुं

asmākaṃ vihitā vṛttiḥ kāpotī jātidharmataḥ |
sā nyāyyā''tmavatā nityaṃ tvadvidhenānuvartituṃ

यस्तु धर्मं यथाशक्ति गृहस्थो ह्यनुवर्तते ।
स प्रेत्य लभते लोकानक्षयानिति शुश्रुम्

yastu dharmaṃ yathāśakti gṛhastho hyanuvartate |
sa pretya labhate lokānakṣayāniti śuśrum

स त्वं संतानवानद्य पुत्रवानपि च द्विज ।
त्वं स्वदेहे दयां त्यक्त्वा धर्मार्थौ परिगृह्य य ।
पूजामस्मै प्रयुङ्क्ष्व त्वं प्रीयेतास्य मनो यथा

sa tvaṃ saṃtānavānadya putravānapi ca dvija |
tvaṃ svadehe dayāṃ tyaktvā dharmārthau parigṛhya ya |
pūjāmasmai prayuṅkṣva tvaṃ prīyetāsya mano yathā

शरीरे मा च संतापं कुर्वीथास्त्वं विहगंम ।
शरीरयात्रावृत्त्यर्थमन्यान्दारानुपैष्यसि

śarīre mā ca saṃtāpaṃ kurvīthāstvaṃ vihagaṃma |
śarīrayātrāvṛttyarthamanyāndārānupaiṣyasi

इति सा शकुनी वाक्यं पञ्जरस्था तपस्विनी ।
अतिदुःखान्विता प्रोक्त्वा भर्तारं समुदैक्षत

iti sā śakunī vākyaṃ pañjarasthā tapasvinī |
atiduḥkhānvitā proktvā bhartāraṃ samudaikṣata