अध्याय 140: भारद्वाज की राजा शत्रुंतप को कठोर नीति

युगक्षयात्परिक्षीणे धर्मे लोके च भारत ।
दस्युभिः पीड्यमाने च कथं स्थेयं पितामह

yugakṣayātparikṣīṇe dharme loke ca bhārata |
dasyubhiḥ pīḍyamāne ca kathaṃ stheyaṃ pitāmaha

हन्त ते वर्तयिष्यामि नीतिमापत्सु भारत ।
उत्सृज्यापि घृणां काले यथा वर्तेत भूमिपः

hanta te vartayiṣyāmi nītimāpatsu bhārata |
utsṛjyāpi ghṛṇāṃ kāle yathā varteta bhūmipaḥ

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
भारद्वाजस्य संवादं राज्ञः शत्रुंतपस्य च

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
bhāradvājasya saṃvādaṃ rājñaḥ śatruṃtapasya ca

राजात्शत्रुंतपो नाम सौवीरेषु महारथः ।
भारद्वाजमुपागम्य पप्रच्छार्थविनिश्चयम्

rājātśatruṃtapo nāma sauvīreṣu mahārathaḥ |
bhāradvājamupāgamya papracchārthaviniścayam

अलब्धस्य कथं लिप्सा लब्धं केन विवर्धते ।
वधितं पाल्यते केन पालितं प्रणयेत्कथम्

alabdhasya kathaṃ lipsā labdhaṃ kena vivardhate |
vadhitaṃ pālyate kena pālitaṃ praṇayetkatham

तस्मै विनिश्चितार्थाय परिपृष्टोऽर्थिश्चयम् ।
उवाच मतिमान्वाक्यमिदं हेतुमदुत्तमम्

tasmai viniścitārthāya paripṛṣṭo'rthiścayam |
uvāca matimānvākyamidaṃ hetumaduttamam

नित्यमुद्यतदण्डः स्यान्नित्यं विवृतपौरुषः ।
अच्छिद्रश्छिद्रदर्शी च परेषां विवरानुगः

nityamudyatadaṇḍaḥ syānnityaṃ vivṛtapauruṣaḥ |
acchidraśchidradarśī ca pareṣāṃ vivarānugaḥ

नित्यमुद्यतदण्डस्य भृशमुद्विजते नरः ।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि दण्डेनैव प्रसाधयेत्

nityamudyatadaṇḍasya bhṛśamudvijate naraḥ |
tasmātsarvāṇi bhūtāni daṇḍenaiva prasādhayet

एवमेव प्रशंसन्ति बुधा ये तत्त्वदर्शिनः ।
तस्माच्चतुष्टये तस्मिन्प्रधानो दण्ड उच्यते

evameva praśaṃsanti budhā ye tattvadarśinaḥ |
tasmāccatuṣṭaye tasminpradhāno daṇḍa ucyate

छिन्नमूले त्वधिष्ठाने सर्वे तज्जीविनो हताः ।
कथं हि शाखास्तिष्ठेयुश्छिन्नमूले वनस्पतौ

chinnamūle tvadhiṣṭhāne sarve tajjīvino hatāḥ |
kathaṃ hi śākhāstiṣṭheyuśchinnamūle vanaspatau

मूलमेवादितश्छिन्द्यादरिपक्षस्य पण्डितः ।
ततः सहायान्पक्षं च सर्वमेवानुशातयेत्

mūlamevāditaśchindyādaripakṣasya paṇḍitaḥ |
tataḥ sahāyānpakṣaṃ ca sarvamevānuśātayet

सुमन्त्रितं सुविक्रान्तं सुयुद्धं सुपलायितम् ।
आपदागमकाले तु कुर्वीत न विचारयेत्

sumantritaṃ suvikrāntaṃ suyuddhaṃ supalāyitam |
āpadāgamakāle tu kurvīta na vicārayet

वाङ्भात्रेण विनीतः स्याद्धृदयेन यथा क्षुरः ।
श्लक्ष्णपूर्वाभिभाषी च कामक्रोधौ विवर्जयेत्

vāṅbhātreṇa vinītaḥ syāddhṛdayena yathā kṣuraḥ |
ślakṣṇapūrvābhibhāṣī ca kāmakrodhau vivarjayet

सपत्नसहितो राज्ये कृत्वा सन्धिं न विश्वसेत् ।
उपक्रामेत्ततः शीघ्रं कृतकार्यो विचक्षणः

sapatnasahito rājye kṛtvā sandhiṃ na viśvaset |
upakrāmettataḥ śīghraṃ kṛtakāryo vicakṣaṇaḥ

शत्रुं च मित्रं पूर्वेण सान्त्वेनैवानुसान्त्वयेत् ।
नित्यशश्चोद्विजेत्तस्मात्सर्पाद्वेश्मगतादिव

śatruṃ ca mitraṃ pūrveṇa sāntvenaivānusāntvayet |
nityaśaścodvijettasmātsarpādveśmagatādiva

यस्य बुद्धिं परिभवेत्तमतीतेन सान्त्वयेत् ।
अनागतेन दुष्प्रज्ञं प्रत्युत्पन्नेन पण्डितम्

yasya buddhiṃ paribhavettamatītena sāntvayet |
anāgatena duṣprajñaṃ pratyutpannena paṇḍitam

अञ्जलिं शपथं सान्त्वं शिरसा पादवन्दनम् ।
अश्रुप्रपातनं चैव कर्तव्यं भूतिमिच्छता

añjaliṃ śapathaṃ sāntvaṃ śirasā pādavandanam |
aśruprapātanaṃ caiva kartavyaṃ bhūtimicchatā

वहेदमित्रं स्कन्धेन यावदर्थस्य लम्भनम् ।
अथैनमागते काले भिन्द्याद्धटमिवाश्मनि

vahedamitraṃ skandhena yāvadarthasya lambhanam |
athainamāgate kāle bhindyāddhaṭamivāśmani

मुहूर्तमपि राजेन्द्र तिन्दुकालातवज्ज्वलेत् ।
मा तुषाग्निरिवानर्चिर्धूमायेत चिरं नरः

muhūrtamapi rājendra tindukālātavajjvalet |
mā tuṣāgnirivānarcirdhūmāyeta ciraṃ naraḥ

नानार्थिकोऽर्थसंबन्धं कृतघ्ने न समाचरेत् ।
अर्थी तु शक्यते भोक्तुं कृतकार्योऽवमन्यते ।
तस्मात्सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत्

nānārthiko'rthasaṃbandhaṃ kṛtaghne na samācaret |
arthī tu śakyate bhoktuṃ kṛtakāryo'vamanyate |
tasmātsarvāṇi kāryāṇi sāvaśeṣāṇi kārayet

कोकिलस्य वराहस्य मेरोः शून्यस्य वेस्मनः ।
व्यालस्य भक्तचित्तस्य यच्छ्रेयस्तत्समाचरेत्

kokilasya varāhasya meroḥ śūnyasya vesmanaḥ |
vyālasya bhaktacittasya yacchreyastatsamācaret

उत्थायोत्थाय गच्छेच्च नित्ययुक्तो रिपोर्गृहम् ।
कुशलं चास्य पृच्छेत यद्यप्यकुशलं भवेत्

utthāyotthāya gacchecca nityayukto riporgṛham |
kuśalaṃ cāsya pṛccheta yadyapyakuśalaṃ bhavet

नालसाः प्राप्नुवन्त्यर्थान्न क्लीबा नातिमानिनः ।
न च लोकरवाद्भीता न वै शश्वत्प्रतीक्षिणः

nālasāḥ prāpnuvantyarthānna klībā nātimāninaḥ |
na ca lokaravādbhītā na vai śaśvatpratīkṣiṇaḥ

नास्य च्छिद्रं परो विद्याद्विद्याच्छिद्रं परस्य तु ।
गूहेत्कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद्विवरमात्मनः

nāsya cchidraṃ paro vidyādvidyācchidraṃ parasya tu |
gūhetkūrma ivāṅgāni rakṣedvivaramātmanaḥ

बकवच्चिन्तयेदर्थान्सिंहवच्च पराक्रमेत् ।
वृकवच्चावलुम्पेत शरवच्च विनिष्पतेत्

bakavaccintayedarthānsiṃhavacca parākramet |
vṛkavaccāvalumpeta śaravacca viniṣpatet

पानमक्षास्तथा नार्यो मृगया गीतवादितम् ।
एतानि युक्त्या सेवेत प्रसङ्गो ह्यत्र दोषवान्

pānamakṣāstathā nāryo mṛgayā gītavāditam |
etāni yuktyā seveta prasaṅgo hyatra doṣavān

कुर्यात्तृणमयं चापं शयीत मृगशायिकाम् ।
अन्धः स्यादन्धवेलायां बाधिर्यमपि संश्रयेत्

kuryāttṛṇamayaṃ cāpaṃ śayīta mṛgaśāyikām |
andhaḥ syādandhavelāyāṃ bādhiryamapi saṃśrayet

देशकालं समासाद्य विक्रमेत विचक्षणः ।
देशकालव्यतीतो हि विक्रमो निष्फलो भवेत्

deśakālaṃ samāsādya vikrameta vicakṣaṇaḥ |
deśakālavyatīto hi vikramo niṣphalo bhavet

कालाकालौ संप्रधार्य बलाबलमथात्मनः ।
परस्य च बलं ज्ञात्वा तथाऽऽत्मानं नियोजयेत्

kālākālau saṃpradhārya balābalamathātmanaḥ |
parasya ca balaṃ jñātvā tathā''tmānaṃ niyojayet

दण्डेनोपनतं शत्रुं यो राजा न नियच्छति ।
स मृत्युमुपगूहेत् गर्भमश्वतरी यथा

daṇḍenopanataṃ śatruṃ yo rājā na niyacchati |
sa mṛtyumupagūhet garbhamaśvatarī yathā

सुपुष्पितः स्यादफलः फलवान्स्याद्दुरारुहः ।
आमः स्यात्पक्वसंकाशो न च शीर्येत कस्यचित्

supuṣpitaḥ syādaphalaḥ phalavānsyāddurāruhaḥ |
āmaḥ syātpakvasaṃkāśo na ca śīryeta kasyacit

आशां कालवतीं कुर्यात्तां च विघ्नेन योजयेत् ।
विघ्नं निमित्ततो ब्रूयान्निमित्तं चापि हेतुमत्

āśāṃ kālavatīṃ kuryāttāṃ ca vighnena yojayet |
vighnaṃ nimittato brūyānnimittaṃ cāpi hetumat

भीतवत्संविधातव्यं यावद्भयमनागतम् ।
आगतं तु भयं दृष्ट्वा प्रहर्तव्यमभीतवत्

bhītavatsaṃvidhātavyaṃ yāvadbhayamanāgatam |
āgataṃ tu bhayaṃ dṛṣṭvā prahartavyamabhītavat

न साहसमनारुह्य नरो भद्राणि पश्यति ।
संशयं पुनरारुह्य यदि जीवति पश्यति

na sāhasamanāruhya naro bhadrāṇi paśyati |
saṃśayaṃ punarāruhya yadi jīvati paśyati

अनागतं विजानीयात्त्यजेद्भयमुपस्थितम् ।
पुनर्बुद्धिक्षयात्किंचिदनिवृत्तिं निशामयेत्

anāgataṃ vijānīyāttyajedbhayamupasthitam |
punarbuddhikṣayātkiṃcidanivṛttiṃ niśāmayet

प्रत्युपस्थितकालस्य सुखस्य परिवर्जनम् ।
अनागतसुखाशा च नैव बुद्धिमतां नयः

pratyupasthitakālasya sukhasya parivarjanam |
anāgatasukhāśā ca naiva buddhimatāṃ nayaḥ

योऽरिणा सह संधाय विश्वस्तः स्वपते सुखम् ।
स वृक्षाग्रे प्रसुप्तो वा पतितः प्रतिबुध्यते

yo'riṇā saha saṃdhāya viśvastaḥ svapate sukham |
sa vṛkṣāgre prasupto vā patitaḥ pratibudhyate

कर्मणा येन केनेह मृदुना दारुणेन वा ।
उद्धरेद्दीनमात्मानं समर्थो धर्ममाचरेत्

karmaṇā yena keneha mṛdunā dāruṇena vā |
uddhareddīnamātmānaṃ samartho dharmamācaret

ये सपत्नाः सपत्नानां सर्वांस्ताननुवर्तयेत् ।
आत्मनश्चापि बोद्धव्याश्चाराः सुमहिताः परैः

ye sapatnāḥ sapatnānāṃ sarvāṃstānanuvartayet |
ātmanaścāpi boddhavyāścārāḥ sumahitāḥ paraiḥ

चारः सुविहितः कार्य आत्मनोऽथ परस्य च ।
पाषण्‍डांस्तापसादींश्च परराष्ट्रे प्रवेशयेत्

cāraḥ suvihitaḥ kārya ātmano'tha parasya ca |
pāṣaṇ‍ḍāṃstāpasādīṃśca pararāṣṭre praveśayet

उद्यानेषु विहारेषु प्रपास्वावसथेषु च ।
पानागारे प्रवेशेषु तीर्थेषु च सभासु च

udyāneṣu vihāreṣu prapāsvāvasatheṣu ca |
pānāgāre praveśeṣu tīrtheṣu ca sabhāsu ca

धर्माभिचारिणः पापाश्चौरा लोकस्य कण्टकाः ।
समागच्छन्ति तान्बुद्ध्वा नियच्छेच्छमयीत च

dharmābhicāriṇaḥ pāpāścaurā lokasya kaṇṭakāḥ |
samāgacchanti tānbuddhvā niyacchecchamayīta ca

न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् ।
विश्वासाद्भयमभ्येति नापरीक्ष्य च विश्वसेत्

na viśvasedaviśvaste viśvaste nātiviśvaset |
viśvāsādbhayamabhyeti nāparīkṣya ca viśvaset

विश्वासयित्वा तु परं तत्त्वभूतेन हेतुना ।
अथास्य प्रहरेत्काले किंचिद्विचलिते पदे

viśvāsayitvā tu paraṃ tattvabhūtena hetunā |
athāsya praharetkāle kiṃcidvicalite pade

अशङ्क्यमपि शङ्केत नित्यं शङ्केत शङ्कितान ।
भयं ह्यशङ्किताज्जातं समूलमपि कृन्तति

aśaṅkyamapi śaṅketa nityaṃ śaṅketa śaṅkitāna |
bhayaṃ hyaśaṅkitājjātaṃ samūlamapi kṛntati

अवधानेन मौनेन काषायेण जटाजिनैः ।
विश्वासयित्वा द्वेष्टारमवलुम्पेद्यथा वृकः

avadhānena maunena kāṣāyeṇa jaṭājinaiḥ |
viśvāsayitvā dveṣṭāramavalumpedyathā vṛkaḥ

पुत्रो वा यदि वा भ्राता पिता वा यदि वा सुहृद ।
अर्थस्य विघ्नं कुर्वाणा हन्तव्या भूतिमिच्छता

putro vā yadi vā bhrātā pitā vā yadi vā suhṛda |
arthasya vighnaṃ kurvāṇā hantavyā bhūtimicchatā

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः ।
उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम्

gurorapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥ |
utpathaṃ pratipannasya kāryaṃ bhavati śāsanam

प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां संप्रदानेन केनचित् ।
प्रपूजयन्निघाती स्यात्तीक्ष्णतुण्ड इव द्विजः ।

pratyutthānābhivādābhyāṃ saṃpradānena kenacit |
prapūjayannighātī syāttīkṣṇatuṇḍa iva dvijaḥ |

नाच्छित्त्वा परमर्माणि नाकृत्वा कर्म दारुणम् ।
नाहत्वा मत्स्यघातीव प्राप्नोति परमां श्रियम्

nācchittvā paramarmāṇi nākṛtvā karma dāruṇam |
nāhatvā matsyaghātīva prāpnoti paramāṃ śriyam

नास्ति जात्या रिपुर्नाम मित्रं वाऽपि न विद्यते ।
सामर्थ्ययोगाज्जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा

nāsti jātyā ripurnāma mitraṃ vā'pi na vidyate |
sāmarthyayogājjāyante mitrāṇi ripavastathā

न प्रमुञ्चेत दायादं वदन्तं करुणं बहु ।
दुःखं तत्र न कर्तव्यं हन्यात्पूर्वापकारिणम्

na pramuñceta dāyādaṃ vadantaṃ karuṇaṃ bahu |
duḥkhaṃ tatra na kartavyaṃ hanyātpūrvāpakāriṇam

संग्रहानुग्रहे यत्नः सदा कार्योऽनसूयता ।
निग्रहश्चापि यत्नेन कर्तव्यो हितमिच्छता

saṃgrahānugrahe yatnaḥ sadā kāryo'nasūyatā |
nigrahaścāpi yatnena kartavyo hitamicchatā

प्रहरिष्यन्प्रियं ब्रूयात्प्रहृत्यापि प्रियोत्तरम् ।
असिनाऽपि शिरश्छित्त्वा शोचेत च रुदेत च

prahariṣyanpriyaṃ brūyātprahṛtyāpi priyottaram |
asinā'pi śiraśchittvā śoceta ca rudeta ca

निमन्त्रयीत सान्त्वेन संमानेन तितिक्षया ।
आशाकरणमित्येतत्कर्तव्यं भूतिमिच्छता

nimantrayīta sāntvena saṃmānena titikṣayā |
āśākaraṇamityetatkartavyaṃ bhūtimicchatā

न शुष्कवैरं कुर्वीत बाहुभ्यां न नदीं तरेत् ।
अनर्थकमनायुष्यं गोविषाणस्य भक्षणम् ।
दन्ताश्च परिमृद्यन्ते रसश्चापि न लभ्यते

na śuṣkavairaṃ kurvīta bāhubhyāṃ na nadīṃ taret |
anarthakamanāyuṣyaṃ goviṣāṇasya bhakṣaṇam |
dantāśca parimṛdyante rasaścāpi na labhyate

त्रिवर्गे त्रिविधा पीडा अनुबन्धस्तथैव च ।
अनुबन्धं तथा ज्ञात्वा पीडां च परिवर्जयेत्

trivarge trividhā pīḍā anubandhastathaiva ca |
anubandhaṃ tathā jñātvā pīḍāṃ ca parivarjayet

ऋणशेषं चाग्निशेषं शत्रुशेषं तथैव च ।
पुनः पुनः प्रवर्धन्ते तस्माच्छेषं न कारयेत्

ṛṇaśeṣaṃ cāgniśeṣaṃ śatruśeṣaṃ tathaiva ca |
punaḥ punaḥ pravardhante tasmāccheṣaṃ na kārayet

ऋणशेषां विवर्धन्ते परिभूताश्च शत्रवः ।
आवहन्त्यनयं तीव्रं व्याधयश्चाप्युपेक्षिताः

ṛṇaśeṣāṃ vivardhante paribhūtāśca śatravaḥ |
āvahantyanayaṃ tīvraṃ vyādhayaścāpyupekṣitāḥ

नाम---क्कृत्यकारी स्यादप्रमत्तः सदा भवेत् ।
कष्यकोपि हि दुश्छिन्नो विकारं कुरुते चिरम्

nāma---kkṛtyakārī syādapramattaḥ sadā bhavet |
kaṣyakopi hi duśchinno vikāraṃ kurute ciram

वधेम च मनुष्याणां मार्गाणां दूषणेन च ।
आकाराणां विनाशैश्च परराष्ट्रं विनाशयेत्

vadhema ca manuṣyāṇāṃ mārgāṇāṃ dūṣaṇena ca |
ākārāṇāṃ vināśaiśca pararāṣṭraṃ vināśayet

गृध्रदृष्टिर्बकालीनः श्वचेष्टः सिंहविक्रमः ।
अनुद्विग्रः काकशङ्की भुजङ्गचरितं चरेत्

gṛdhradṛṣṭirbakālīnaḥ śvaceṣṭaḥ siṃhavikramaḥ |
anudvigraḥ kākaśaṅkī bhujaṅgacaritaṃ caret

शूरमञ्जलिपातेन भीरुं भेदेन भेदयेत् ।
लुब्धमर्थप्रदानेन समं तुल्येन विग्रहः

śūramañjalipātena bhīruṃ bhedena bhedayet |
lubdhamarthapradānena samaṃ tulyena vigrahaḥ

श्रेणीमुख्योपजापेषु वल्लभानुनयेषु च ।
अमात्यान्परिरक्षेत भेदसंघातयोरपि

śreṇīmukhyopajāpeṣu vallabhānunayeṣu ca |
amātyānparirakṣeta bhedasaṃghātayorapi

मृदुरित्यवजानन्ति तीक्ष्ण इत्युद्विजन्ति च ।
तीक्ष्णकाले भवेत्तीक्ष्णो मृदुकाले मृदुर्भवेत्

mṛdurityavajānanti tīkṣṇa ityudvijanti ca |
tīkṣṇakāle bhavettīkṣṇo mṛdukāle mṛdurbhavet

मृदुनैव मृदुं हन्ति मृदुना हन्ति दारुणम् ।
नासाध्यं मृदुना किंचित्तस्मात्तीक्ष्णतरो मृदुः

mṛdunaiva mṛduṃ hanti mṛdunā hanti dāruṇam |
nāsādhyaṃ mṛdunā kiṃcittasmāttīkṣṇataro mṛduḥ

काले मृदुर्यो भवति काले भवति दारुणः ।
स साधयति कृत्यानि शत्रुं चाप्यधितिष्ठति

kāle mṛduryo bhavati kāle bhavati dāruṇaḥ |
sa sādhayati kṛtyāni śatruṃ cāpyadhitiṣṭhati

पण्डितेन विरुद्धस्तु दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत् ।
दीर्घौ बुद्धिमतो बाहू याभ्यां हिंसति हिंसितः

paṇḍitena viruddhastu dūrastho'smīti nāśvaset |
dīrghau buddhimato bāhū yābhyāṃ hiṃsati hiṃsitaḥ

न तत्तरेद्यस्य न पारमुत्तरे
न्न तद्धरेद्यत्पुनराहरेत्परः ।
न तत्खनेद्यस्य न मूलमुद्धरे
न्न तं हन्याद्यस्य शिरो न पातयेत्

na tattaredyasya na pāramuttare
nna taddharedyatpunarāharetparaḥ |
na tatkhanedyasya na mūlamuddhare
nna taṃ hanyādyasya śiro na pātayet

इतीदमुक्तं वृजिनाभिसंहितं
न चैतदेवं पुरुषः समाचरेत् ।
परप्रयुक्तस्तु कथं विभावये
दतो मयोक्तं भवतो हितार्थिना

itīdamuktaṃ vṛjinābhisaṃhitaṃ
na caitadevaṃ puruṣaḥ samācaret |
paraprayuktastu kathaṃ vibhāvaye
dato mayoktaṃ bhavato hitārthinā

यथावदुक्तं वचनं हितार्थिना
निशम्य विप्रेण सुवीरराष्ट्रपः ।
तथाऽकरोद्वाक्यमदीनचेतनः
श्रियं च दीप्तां बुभुजे सबान्धवः

yathāvaduktaṃ vacanaṃ hitārthinā
niśamya vipreṇa suvīrarāṣṭrapaḥ |
tathā'karodvākyamadīnacetanaḥ
śriyaṃ ca dīptāṃ bubhuje sabāndhavaḥ