अध्याय 139: पूजनी पक्षिणी और राजा ब्रह्मदत्त

उक्तो मन्त्रो महाबाहो विश्वासो नास्ति शत्रुषु ।
कथं हि राजा वर्तेत यदि सर्वत्र नाश्वसेत्

ukto mantro mahābāho viśvāso nāsti śatruṣu |
kathaṃ hi rājā varteta yadi sarvatra nāśvaset

विश्वासाद्धि परं राजन्राज्ञामुत्पद्यते भयम् ।
कथं हि नाश्वसन्राजा शत्रूञ्जयति पार्थिवः

viśvāsāddhi paraṃ rājanrājñāmutpadyate bhayam |
kathaṃ hi nāśvasanrājā śatrūñjayati pārthivaḥ

एतन्मे संशयं छिन्धि मनो मे संप्रमुह्यति ।
अविश्वासे कथामेतामुपाश्रित्य पितामह

etanme saṃśayaṃ chindhi mano me saṃpramuhyati |
aviśvāse kathāmetāmupāśritya pitāmaha

शृणुष्व राजन्यो वृत्तो ब्रह्मदत्तनिवेशने ।
पूजन्या सह संवादो ब्रह्मदत्तस्य भूपतेः

śṛṇuṣva rājanyo vṛtto brahmadattaniveśane |
pūjanyā saha saṃvādo brahmadattasya bhūpateḥ

काम्पिल्ये ब्रह्मदत्तस्य त्वन्तः पुरनिवासिनी ।
पूजी नाम शकुनिर्दीर्घकालं सहोपिता ।

kāmpilye brahmadattasya tvantaḥ puranivāsinī |
pūjī nāma śakunirdīrghakālaṃ sahopitā |

रुदज्ञा सर्वभूतानां यथा वै जीवजीवकः ।
सर्वज्ञा सर्वतत्त्वज्ञा तिर्यग्योनिं गताऽपि स

rudajñā sarvabhūtānāṃ yathā vai jīvajīvakaḥ |
sarvajñā sarvatattvajñā tiryagyoniṃ gatā'pi sa

अभिप्रजाता सा तत्र पुत्रमेकं सुवर्चसम् ।
समकालं च राज्ञोऽपि देव्यां पुत्रो व्यजायत

abhiprajātā sā tatra putramekaṃ suvarcasam |
samakālaṃ ca rājño'pi devyāṃ putro vyajāyata

तयोरर्थे कृतज्ञा तु खेचरी पूजनी सदा ।
समद्रतीरं सा गत्वा आजहार फलद्वयम्

tayorarthe kṛtajñā tu khecarī pūjanī sadā |
samadratīraṃ sā gatvā ājahāra phaladvayam

अष्ट्यर्थं च स्वपुत्रस्य राजपुत्रस्य चैव ह ।
लमेकं सुतायादाद्राजपुत्राय चापरम्

aṣṭyarthaṃ ca svaputrasya rājaputrasya caiva ha |
lamekaṃ sutāyādādrājaputrāya cāparam

---मृतास्यादसदृशं बलतेजोभिवर्धनम् ।
[आदायादाय सैवाशु तयोः प्रादात्पुनः पुनः ॥]

---mṛtāsyādasadṛśaṃ balatejobhivardhanam |
[ādāyādāya saivāśu tayoḥ prādātpunaḥ punaḥ ||]

ततोऽगच्छत्परां वृद्धिं राजपुत्रः फलाशनात् ।
ततः स धात्र्या कक्षेण उह्यमानो नृपात्मजः

tato'gacchatparāṃ vṛddhiṃ rājaputraḥ phalāśanāt |
tataḥ sa dhātryā kakṣeṇa uhyamāno nṛpātmajaḥ

ददर्श तं पक्षिसुतं बाल्यादागत्य बालकः ।
ततो बाल्याच्च यत्नेन तेनाक्रीडत पक्षिणा

dadarśa taṃ pakṣisutaṃ bālyādāgatya bālakaḥ |
tato bālyācca yatnena tenākrīḍata pakṣiṇā

शून्ये च तमुपादाय पक्षिणं समजातकम् ।
हत्वा ततः स राजेन्द्र धात्र्या हस्तमुपागतः

śūnye ca tamupādāya pakṣiṇaṃ samajātakam |
hatvā tataḥ sa rājendra dhātryā hastamupāgataḥ

अथ सा पूजनी राजन्नागमत्फलहारिणी ।
अपश्यन्निहतं पुत्रं तेन बालेन भूतले

atha sā pūjanī rājannāgamatphalahāriṇī |
apaśyannihataṃ putraṃ tena bālena bhūtale

बाष्पपूर्णमुखी दीना दृष्ट्वा तं पतितं सुतम् ।
पूजनी दुःखसंतप्ता रुदन्ती वाक्यमब्रवीत्

bāṣpapūrṇamukhī dīnā dṛṣṭvā taṃ patitaṃ sutam |
pūjanī duḥkhasaṃtaptā rudantī vākyamabravīt

क्षत्रिये संगतं नास्ति न प्रीतिर्न च सौहृदम् ।
कारणे सान्त्वयन्त्येते कृतार्थाः संत्यजन्ति च

kṣatriye saṃgataṃ nāsti na prītirna ca sauhṛdam |
kāraṇe sāntvayantyete kṛtārthāḥ saṃtyajanti ca

क्षत्रियेषु न विश्वासः कार्यः सर्वापकारिषु ।
अपकृत्यापि सततं सान्त्वयन्ति निरर्थकम्

kṣatriyeṣu na viśvāsaḥ kāryaḥ sarvāpakāriṣu |
apakṛtyāpi satataṃ sāntvayanti nirarthakam

इयमस्य करोम्यद्य सदृशीं वैरयातनाम् ।
कृतघ्नस्य नृशंसस्य भृशं विश्वासघातिनः

iyamasya karomyadya sadṛśīṃ vairayātanām |
kṛtaghnasya nṛśaṃsasya bhṛśaṃ viśvāsaghātinaḥ

सहसंजातवृद्धस्य तथैव सहभोजिनः ।
शरण्यस्य वधश्चैव त्रिविधं तस्य किल्विषम्

sahasaṃjātavṛddhasya tathaiva sahabhojinaḥ |
śaraṇyasya vadhaścaiva trividhaṃ tasya kilviṣam

इत्युक्त्वा चरणाभ्यां तु नेत्रे नृपसुतस्य सा ।
हृत्वा स्वस्था तत इदं पूजनी वाक्यमब्रवीत्

ityuktvā caraṇābhyāṃ tu netre nṛpasutasya sā |
hṛtvā svasthā tata idaṃ pūjanī vākyamabravīt

इच्छयेह कृतं पापं सद्य एवोपसर्पति ।
कृतं प्रतिकृतं येषां न नश्यति शुभाशुभम्

icchayeha kṛtaṃ pāpaṃ sadya evopasarpati |
kṛtaṃ pratikṛtaṃ yeṣāṃ na naśyati śubhāśubham

पापं कर्म कृतं किंचिद्यदि तस्मिन्न दृश्यते ।
निपात्यतेऽस्य पुत्रेषु पौत्रेष्वपि च नप्नृषु

pāpaṃ karma kṛtaṃ kiṃcidyadi tasminna dṛśyate |
nipātyate'sya putreṣu pautreṣvapi ca napnṛṣu

ब्रह्मदत्तः सुतं दृष्ट्वा पूजन्या हृतलोचनम् ।
कृतप्रतिकृतं मत्वा पूजनीमिदमब्रवीत्

brahmadattaḥ sutaṃ dṛṣṭvā pūjanyā hṛtalocanam |
kṛtapratikṛtaṃ matvā pūjanīmidamabravīt

अस्ति वै कृतमस्माभिरस्ति प्रतिकृतं त्वया ।
उभयं तत्समीभूतं वस पूजनि मा गमः

asti vai kṛtamasmābhirasti pratikṛtaṃ tvayā |
ubhayaṃ tatsamībhūtaṃ vasa pūjani mā gamaḥ

सकृत्कृतापराधस्य तत्रैव परिलम्बतः ।
न तद्बुधाः प्रशंसन्ति श्रेयस्तत्रापसर्पणम्

sakṛtkṛtāparādhasya tatraiva parilambataḥ |
na tadbudhāḥ praśaṃsanti śreyastatrāpasarpaṇam

सान्त्वे प्रयुक्ते विवृते वैरे चैव न विश्वसेत् ।
क्षिप्रं स हन्यते मूढो न हि वैरं प्रशाम्यति

sāntve prayukte vivṛte vaire caiva na viśvaset |
kṣipraṃ sa hanyate mūḍho na hi vairaṃ praśāmyati

अन्योन्यकृतवैराणां पुत्रपौत्रं नियच्छति ।
पुत्रपौत्रविनाशे च परलोकं नियच्छति

anyonyakṛtavairāṇāṃ putrapautraṃ niyacchati |
putrapautravināśe ca paralokaṃ niyacchati

सर्वेषां कृतवैराणामविश्वासः सुखावहः ।
एकान्ततो न विश्वासः कार्यो विश्वासघातके

sarveṣāṃ kṛtavairāṇāmaviśvāsaḥ sukhāvahaḥ |
ekāntato na viśvāsaḥ kāryo viśvāsaghātake

न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् ।
विश्वासाद्भयमुत्पन्नमपि मूलं निकृन्तति ।
कामं विश्वासयेदन्यान्परेषां च न विश्वसेत्

na viśvasedaviśvaste viśvaste nātiviśvaset |
viśvāsādbhayamutpannamapi mūlaṃ nikṛntati |
kāmaṃ viśvāsayedanyānpareṣāṃ ca na viśvaset

माता पिता बान्धवानां वरिष्ठौ
भार्या क्षेत्रं बीजमात्रं तु पुत्रः ।
भ्राता शत्रुः क्लिन्नपाणिर्वयस्य
आत्मा ह्येकः सुखदुःखस्य भोक्ता

mātā pitā bāndhavānāṃ variṣṭhau
bhāryā kṣetraṃ bījamātraṃ tu putraḥ |
bhrātā śatruḥ klinnapāṇirvayasya
ātmā hyekaḥ sukhaduḥkhasya bhoktā

अन्योन्यकृतवैराणां न संधिरुपपद्यते ।
स च हेतुरतिक्रान्तो यदर्थमहमावसम्

anyonyakṛtavairāṇāṃ na saṃdhirupapadyate |
sa ca heturatikrānto yadarthamahamāvasam

पूजितस्यार्थमानाभ्यां सान्त्वं पूर्वापकारिणः ।
हृदयं भवत्यविश्वस्तं कर्म त्रासयते बलात्

pūjitasyārthamānābhyāṃ sāntvaṃ pūrvāpakāriṇaḥ |
hṛdayaṃ bhavatyaviśvastaṃ karma trāsayate balāt

पूर्वं संमानना यत्र पश्चाच्चैव विमानना ।
जह्यात्स सत्ववान्वासं संमानितविमानितः

pūrvaṃ saṃmānanā yatra paścāccaiva vimānanā |
jahyātsa satvavānvāsaṃ saṃmānitavimānitaḥ

उषिताऽस्मि तवागारे दीर्घकालमहिंसिता ।
तदिदं वैरमुत्पन्नं सुखमास्ख व्रजाम्यहम्

uṣitā'smi tavāgāre dīrghakālamahiṃsitā |
tadidaṃ vairamutpannaṃ sukhamāskha vrajāmyaham

यः कृते प्रतिकुर्याद्वै न स तत्रापराध्नुयात् ।
अनृणस्तेन भवति वस पूजनि मागमः

yaḥ kṛte pratikuryādvai na sa tatrāparādhnuyāt |
anṛṇastena bhavati vasa pūjani māgamaḥ

न कृतस्य तु कर्तुश्च सख्यं संधीयते पुनः ।
हृदयं तत्र जानाति कर्तुश्चैव कृतस्य च

na kṛtasya tu kartuśca sakhyaṃ saṃdhīyate punaḥ |
hṛdayaṃ tatra jānāti kartuścaiva kṛtasya ca

कृतस्य चैव कर्तुश्च सख्यं संधीयते पुनः ।
वैरस्योपशमो दृष्टः पापं नोपाश्नुते पुनः

kṛtasya caiva kartuśca sakhyaṃ saṃdhīyate punaḥ |
vairasyopaśamo dṛṣṭaḥ pāpaṃ nopāśnute punaḥ

नास्ति वैरमतिक्रान्तं सान्त्वितोऽस्मीति नाश्वसेत् ।
विश्वासाद्बध्यते लोकस्तस्माच्छ्रेयोप्यदर्शनम्

nāsti vairamatikrāntaṃ sāntvito'smīti nāśvaset |
viśvāsādbadhyate lokastasmācchreyopyadarśanam

तरसा ये न शक्यन्ते शस्त्रैः सुनिसितैरपि ।
साम्ना तेऽपि निगृह्यते गजा इव करेणुभिः

tarasā ye na śakyante śastraiḥ sunisitairapi |
sāmnā te'pi nigṛhyate gajā iva kareṇubhiḥ

संवासाज्जायते स्नेहो जीवितान्तकरेष्वपि ।
अन्योन्यस्य हि विश्वासः श्वानश्वपचयोरिव

saṃvāsājjāyate sneho jīvitāntakareṣvapi |
anyonyasya hi viśvāsaḥ śvānaśvapacayoriva

अन्योन्यकृतवैराणां संवासान्मृदुतां गतम् ।
नैव तिष्ठति तद्वैरं पुष्करस्थमिवोदकम्

anyonyakṛtavairāṇāṃ saṃvāsānmṛdutāṃ gatam |
naiva tiṣṭhati tadvairaṃ puṣkarasthamivodakam

वैरं पञ्चसमुत्थानं तच्च बुध्यन्ति पण्डिताः ।
स्त्रीकृतं वास्तुजं वाग्जं स्वसपत्नापराधजम्

vairaṃ pañcasamutthānaṃ tacca budhyanti paṇḍitāḥ |
strīkṛtaṃ vāstujaṃ vāgjaṃ svasapatnāparādhajam

तत्र दाता न हन्तव्यः क्षत्रियेण विशेषतः ।
प्रकाशं वाऽप्रकाशं वा बुद्ध्वा दोषबलाबलम्

tatra dātā na hantavyaḥ kṣatriyeṇa viśeṣataḥ |
prakāśaṃ vā'prakāśaṃ vā buddhvā doṣabalābalam

कृतवैरे न विश्वासः कार्यस्त्विह सुहृद्यपि ।
प्रच्छन्नं तिष्ठते वैरं गूढोऽग्निरिव दारुषु

kṛtavaire na viśvāsaḥ kāryastviha suhṛdyapi |
pracchannaṃ tiṣṭhate vairaṃ gūḍho'gniriva dāruṣu

न वित्तेन न पारुष्यैर्न च सान्त्वेन च श्रुतैः ।
वैराग्निः शाम्यते राजन्निमग्नोऽग्निरिवार्णवे

na vittena na pāruṣyairna ca sāntvena ca śrutaiḥ |
vairāgniḥ śāmyate rājannimagno'gnirivārṇave

न हि वैराग्निरुद्धूतः कर्म चाप्यपराधजम् ।
शाम्यत्यदग्ध्वा नृपते विना ह्येकतरक्षयात्

na hi vairāgniruddhūtaḥ karma cāpyaparādhajam |
śāmyatyadagdhvā nṛpate vinā hyekatarakṣayāt

सत्कृतस्यार्थामनाभ्यां तत्र पूर्वापकारिणः ।
नैव शान्तिर्न विश्वासः कर्मणा जायते बलात्

satkṛtasyārthāmanābhyāṃ tatra pūrvāpakāriṇaḥ |
naiva śāntirna viśvāsaḥ karmaṇā jāyate balāt

नैवापकारे कस्मिंश्चिदहं त्वयि तथा भवान् ।
उषितावाऽपि चक्रितं नेदानीं विश्वसाम्यहम्

naivāpakāre kasmiṃścidahaṃ tvayi tathā bhavān |
uṣitāvā'pi cakritaṃ nedānīṃ viśvasāmyaham

कालेन क्रियते कार्यं तथैव विविधाः क्रियाः
कालेनैव प्रवर्तन्ते कः कस्येत्यपराध्यति

kālena kriyate kāryaṃ tathaiva vividhāḥ kriyāḥ
kālenaiva pravartante kaḥ kasyetyaparādhyati

तुल्यं चोभे प्रवर्तेते मरणं जन्म चैव हि ।
कार्यते चैव कालेन तन्निमित्तं न जीवति

tulyaṃ cobhe pravartete maraṇaṃ janma caiva hi |
kāryate caiva kālena tannimittaṃ na jīvati

बध्यन्ते युगपत्केचिदेकैकं चापरे तथा ।
कालो दहति भूतानि संप्राप्तोऽग्निरिवेन्धनम्

badhyante yugapatkecidekaikaṃ cāpare tathā |
kālo dahati bhūtāni saṃprāpto'gnirivendhanam

नाहं प्रमाणं नैव त्वभन्योन्यं कारणं शुभे ।
कालो नित्यमुपादत्ते सुखं दुःखं च देहिनाम्

nāhaṃ pramāṇaṃ naiva tvabhanyonyaṃ kāraṇaṃ śubhe |
kālo nityamupādatte sukhaṃ duḥkhaṃ ca dehinām

एवं वसेह सन्नेहा यथाकाममहिंसिता ।
यत्कृतं तत्तु मे क्षान्तं त्वं च वै क्षम पूजनि

evaṃ vaseha sannehā yathākāmamahiṃsitā |
yatkṛtaṃ tattu me kṣāntaṃ tvaṃ ca vai kṣama pūjani

यदि कालः प्रमाणं ते न वैरं कस्यचिद्भवेत् ।
कस्मादपचितिं यान्ति बान्धवा बान्धवे हते

yadi kālaḥ pramāṇaṃ te na vairaṃ kasyacidbhavet |
kasmādapacitiṃ yānti bāndhavā bāndhave hate

कस्माद्देवासुराः सर्वे अन्योन्यमभिजघ्निरे ।
यदि कालेन निर्याणं सुखदुःखे भवाभवौ

kasmāddevāsurāḥ sarve anyonyamabhijaghnire |
yadi kālena niryāṇaṃ sukhaduḥkhe bhavābhavau

भिषजो भैषजं कर्तुं कस्मादिच्छन्ति रोगिणः ।
यदि कालेन पच्यन्ते भेषजैः किं प्रयोजनम्

bhiṣajo bhaiṣajaṃ kartuṃ kasmādicchanti rogiṇaḥ |
yadi kālena pacyante bheṣajaiḥ kiṃ prayojanam

प्रलापः सुमहान्कस्मात्क्रियते शोकमूर्च्छितैः ।
यदि कालः प्रमाणं ते कस्माद्धर्मोऽस्ति कर्तृषु

pralāpaḥ sumahānkasmātkriyate śokamūrcchitaiḥ |
yadi kālaḥ pramāṇaṃ te kasmāddharmo'sti kartṛṣu

तव पुत्रो ममापत्यं हतवान्हिंसितो मया ।
अनन्तरं त्वयाहं च बाधितव्या महीपते

tava putro mamāpatyaṃ hatavānhiṃsito mayā |
anantaraṃ tvayāhaṃ ca bādhitavyā mahīpate

अहं हि पुत्रशोकेन कृतपापा तवात्मजे ।
तथा त्वया प्रहर्तव्यं मयि तत्त्वं च मे शृणु

ahaṃ hi putraśokena kṛtapāpā tavātmaje |
tathā tvayā prahartavyaṃ mayi tattvaṃ ca me śṛṇu

भक्षार्थं क्रीडनार्थं च नरा वाञ्छन्ति पक्षिणः ।
तृतीयो नास्ति संयोगो वधबन्धादृते क्षमः

bhakṣārthaṃ krīḍanārthaṃ ca narā vāñchanti pakṣiṇaḥ |
tṛtīyo nāsti saṃyogo vadhabandhādṛte kṣamaḥ

वधबन्धभयादेके मोक्षतन्त्रमुपाश्रिताः ।
जनीमरणजं दुःखं प्राहुर्वेदविदो जनाः

vadhabandhabhayādeke mokṣatantramupāśritāḥ |
janīmaraṇajaṃ duḥkhaṃ prāhurvedavido janāḥ

सर्वस्य दयिताः प्राणाः सर्वस्य दयिताः सुताः ।
दुःखादुद्विजते सर्वं सर्वस्य सुखमीप्सितम्

sarvasya dayitāḥ prāṇāḥ sarvasya dayitāḥ sutāḥ |
duḥkhādudvijate sarvaṃ sarvasya sukhamīpsitam

दुःखं जरा ब्रह्मदत्त दुःखमर्थविपर्ययः ।
दुःखं चानिष्टसंवासो दुःखमिष्टवियोजनम्

duḥkhaṃ jarā brahmadatta duḥkhamarthaviparyayaḥ |
duḥkhaṃ cāniṣṭasaṃvāso duḥkhamiṣṭaviyojanam

वैरबन्धकृतं दुःखं स्त्रीकृतं सह तथा ।
दुःखं दुःखेन सततं विवर्धति---- धिप

vairabandhakṛtaṃ duḥkhaṃ strīkṛtaṃ saha tathā |
duḥkhaṃ duḥkhena satataṃ vivardhati---- dhipa

न दुःखं परदुःखे वै केचिदाहुर----यः ।
यो दुःखं नाभिजानाति स जल्पति माहाजने

na duḥkhaṃ paraduḥkhe vai kecidāhura----yaḥ |
yo duḥkhaṃ nābhijānāti sa jalpati māhājane

यस्तु शोचति दुःखार्ताः स कथं वक्तमुत्सहेत ।
रसज्ञः सर्वदुःखस्य यथाऽऽत्मनि तथा परे

yastu śocati duḥkhārtāḥ sa kathaṃ vaktamutsaheta |
rasajñaḥ sarvaduḥkhasya yathā''tmani tathā pare

भिन्ना श्लिष्टा न सज्यन्ते शस्त्रैः सुनिशितैरपि ।
साम्ना तेऽपि निगृह्यन्ते गजा इव करेणुभिः

bhinnā śliṣṭā na sajyante śastraiḥ suniśitairapi |
sāmnā te'pi nigṛhyante gajā iva kareṇubhiḥ

यत्कृतं ते मया राजंस्त्वया च मम यत्कृतम् ।
न तद्वर्षशतैः शक्यं व्यपोहितुमरिंदम्

yatkṛtaṃ te mayā rājaṃstvayā ca mama yatkṛtam |
na tadvarṣaśataiḥ śakyaṃ vyapohitumariṃdam

आवयोः कृतमन्योन्यं तस्य संधिर्न विद्यते ।
स्मृत्वास्मृत्वा हि ते पुत्रं नवं वैरं भविष्यति

āvayoḥ kṛtamanyonyaṃ tasya saṃdhirna vidyate |
smṛtvāsmṛtvā hi te putraṃ navaṃ vairaṃ bhaviṣyati

वैरमन्तिकमासाद्य यः प्रीतिं कर्तुमिच्छति ।
मृण्मयस्येव भग्नस्य तस्य संधिर्न विद्यते

vairamantikamāsādya yaḥ prītiṃ kartumicchati |
mṛṇmayasyeva bhagnasya tasya saṃdhirna vidyate

निश्चयः स्वार्थशास्त्रेषु न विश्वासः सुखोदयः ।
उशना चैव गाथे द्वे प्रह्लादायाब्रवीत्पुरा

niścayaḥ svārthaśāstreṣu na viśvāsaḥ sukhodayaḥ |
uśanā caiva gāthe dve prahlādāyābravītpurā

ये वैरिणः श्रद्दधते सत्ये सत्येतरेऽपि वा ।
वध्यन्ते श्रद्दधाना हि मधु शुष्कतृणैरिव

ye vairiṇaḥ śraddadhate satye satyetare'pi vā |
vadhyante śraddadhānā hi madhu śuṣkatṛṇairiva

न हि वैराणि शाम्यन्ति कुलेष्वादशमाद्युगात् ।
आख्यातारश्च विद्यन्ते कुले चेज्जायते पुमान्

na hi vairāṇi śāmyanti kuleṣvādaśamādyugāt |
ākhyātāraśca vidyante kule cejjāyate pumān

उपगृह्य तु वैराणि सान्त्वयन्ति नराधिपाः ।
अथैनं प्रतिहिंसन्ति पूर्णं घटमिवाश्मनि

upagṛhya tu vairāṇi sāntvayanti narādhipāḥ |
athainaṃ pratihiṃsanti pūrṇaṃ ghaṭamivāśmani

सदा न विश्वसेद्राजन्पापं कृत्वेह कस्यचित् ।
अपकृत्य परेषां हि विश्वासाद्दुःखमश्नुते

sadā na viśvasedrājanpāpaṃ kṛtveha kasyacit |
apakṛtya pareṣāṃ hi viśvāsādduḥkhamaśnute

नाविश्वासाच्चिनोत्यर्थमीहते चापि किंचन ।
भयात्त्वेकतरं मित्रं कृतकृत्या भवत्विह

nāviśvāsāccinotyarthamīhate cāpi kiṃcana |
bhayāttvekataraṃ mitraṃ kṛtakṛtyā bhavatviha

यस्येह व्रणिनौ पादौ पभ्द्यां च परिधावतः ।
क्षिण्येते तस्य तौ पादौ सुगुप्तमपि धावतः

yasyeha vraṇinau pādau pabhdyāṃ ca paridhāvataḥ |
kṣiṇyete tasya tau pādau suguptamapi dhāvataḥ

नेत्राभ्यां सरुजाभ्यां यः प्रतिवातमुदीक्षते ।
तस्य वायुरुजाऽत्यर्थं नेत्रयोर्भवति ध्रुवम्

netrābhyāṃ sarujābhyāṃ yaḥ prativātamudīkṣate |
tasya vāyurujā'tyarthaṃ netrayorbhavati dhruvam

दुष्टं पन्थानमासाद्य यो मोहादभिपद्यते ।
आत्मनो बलमज्ञात्वा तदन्तं तस्य जीवितम्

duṣṭaṃ panthānamāsādya yo mohādabhipadyate |
ātmano balamajñātvā tadantaṃ tasya jīvitam

यस्तु वर्षमविज्ञाय क्षेत्रं कर्षति कर्षकः ।
हीनः पुरुषकारेण तस्य वै नाप्नुते फलम्

yastu varṣamavijñāya kṣetraṃ karṣati karṣakaḥ |
hīnaḥ puruṣakāreṇa tasya vai nāpnute phalam

यस्तु तिक्तं कषायं वा स्वादु वा मधुरं हितम् ।
आहारं कुरुते नित्यं सोऽमृतत्वाय कल्पते

yastu tiktaṃ kaṣāyaṃ vā svādu vā madhuraṃ hitam |
āhāraṃ kurute nityaṃ so'mṛtatvāya kalpate

पथ्यं मुक्त्वा तु यो मोहाद्दुष्टमश्नाति भोजनम् ।
परिणाममविज्ञाय तदन्तं तस्य जीवितम्

pathyaṃ muktvā tu yo mohādduṣṭamaśnāti bhojanam |
pariṇāmamavijñāya tadantaṃ tasya jīvitam

दैवं पुरुषकारश्च स्थितावन्योन्यसंश्रयात् ।
उदात्तं कर्म वै तत्र दैवं क्लीबा उपासते

daivaṃ puruṣakāraśca sthitāvanyonyasaṃśrayāt |
udāttaṃ karma vai tatra daivaṃ klībā upāsate

कर्म चात्महितं कार्यं तीक्ष्णं वा यदि वा मृदु ।
ग्रस्यतेऽकर्मशीलस्तु सदाऽनर्थैरकिंचनः

karma cātmahitaṃ kāryaṃ tīkṣṇaṃ vā yadi vā mṛdu |
grasyate'karmaśīlastu sadā'narthairakiṃcanaḥ

तस्मात्संशयितव्येऽर्थे कार्य एव पराक्रमः ।
सर्वस्वमपि संत्यज्य कार्यमात्महितं नरैः

tasmātsaṃśayitavye'rthe kārya eva parākramaḥ |
sarvasvamapi saṃtyajya kāryamātmahitaṃ naraiḥ

विद्या शौचं च दाक्ष्यं च बलं शौर्यं च पञ्चमम् ।
मित्राणि सहजान्याहुर्वर्तयन्तीह यैर्बुधाः

vidyā śaucaṃ ca dākṣyaṃ ca balaṃ śauryaṃ ca pañcamam |
mitrāṇi sahajānyāhurvartayantīha yairbudhāḥ

निवेशनं च कुप्यं च क्षेत्रं भार्यां सुहृज्जनम् ।
एतान्युपचितान्याहुः सर्वत्र लभते पुमान्

niveśanaṃ ca kupyaṃ ca kṣetraṃ bhāryāṃ suhṛjjanam |
etānyupacitānyāhuḥ sarvatra labhate pumān

सर्वत्र रमते प्राज्ञः सर्वत्र च विरोचते ।
न विभीषयते किंचिद्भीषितो न बिभेति च

sarvatra ramate prājñaḥ sarvatra ca virocate |
na vibhīṣayate kiṃcidbhīṣito na bibheti ca

नित्यं बुद्धिमतोऽप्यर्थः स्वल्पकोऽपि विवर्धते ।
दाक्ष्येण कुर्वतां कर्मं संयमात्प्रतितिष्ठति

nityaṃ buddhimato'pyarthaḥ svalpako'pi vivardhate |
dākṣyeṇa kurvatāṃ karmaṃ saṃyamātpratitiṣṭhati

गृहस्नेहावबद्धानां नराणामल्पमेधसाम् ।
कुस्त्री खादति मांसानि माघमां सेगवा इव

gṛhasnehāvabaddhānāṃ narāṇāmalpamedhasām |
kustrī khādati māṃsāni māghamāṃ segavā iva

गृहं क्षेत्राणि मित्राणि स्वदेश इति चापरे ।
इत्येवमवसीदन्ति नरा बुद्धिविपर्यये

gṛhaṃ kṣetrāṇi mitrāṇi svadeśa iti cāpare |
ityevamavasīdanti narā buddhiviparyaye

उत्पथाच्च विमानाच्च देशाद्दुर्भिक्षपीडितात् ।
अन्यत्र वसतिं गच्छेद्वसेद्वा नित्यमानितः

utpathācca vimānācca deśāddurbhikṣapīḍitāt |
anyatra vasatiṃ gacchedvasedvā nityamānitaḥ

तस्मादन्यत्र यास्यामि वस्तुं नाहमिहोत्सहे ।
कृतमेतदनाहार्यं तव पुत्रे च पार्थिव

tasmādanyatra yāsyāmi vastuṃ nāhamihotsahe |
kṛtametadanāhāryaṃ tava putre ca pārthiva

कुभार्यां च कुपुत्रं च कुराजानं कुसौहृदम् ।
कुसंबन्धं कुदेशं च दूरतः परिवर्जयेत्

kubhāryāṃ ca kuputraṃ ca kurājānaṃ kusauhṛdam |
kusaṃbandhaṃ kudeśaṃ ca dūrataḥ parivarjayet

कुमित्रे नास्ति विश्वासः कुभार्यायां कुतो रतिः ।
कुराज्ये निर्वृतिर्नास्ति कुदेशे नास्ति जीविका

kumitre nāsti viśvāsaḥ kubhāryāyāṃ kuto ratiḥ |
kurājye nirvṛtirnāsti kudeśe nāsti jīvikā

कुपुत्रे सौहृदं नास्ति नित्यमस्थिरसौहृदम् ।
अवमानः कुंसबन्धे भवत्यर्थविपर्यये

kuputre sauhṛdaṃ nāsti nityamasthirasauhṛdam |
avamānaḥ kuṃsabandhe bhavatyarthaviparyaye

सा भार्या या प्रियं ब्रूते स पुत्रो यत्र निर्वृतिः ।
तन्मित्रं यत्र विश्वासः स देशो यत्र जीवति

sā bhāryā yā priyaṃ brūte sa putro yatra nirvṛtiḥ |
tanmitraṃ yatra viśvāsaḥ sa deśo yatra jīvati

यत्र नास्ति बलात्कारः स राजा तीव्रशासनः ।
स च यौनाभिसंबन्धो यः सतोऽपि बुभूषति

yatra nāsti balātkāraḥ sa rājā tīvraśāsanaḥ |
sa ca yaunābhisaṃbandho yaḥ sato'pi bubhūṣati

भार्या देशोऽथ मित्राणि पुत्रसंबन्धिबान्धवाः ।
एते सर्वे गुणवति धर्मनेत्रे महीपतौ

bhāryā deśo'tha mitrāṇi putrasaṃbandhibāndhavāḥ |
ete sarve guṇavati dharmanetre mahīpatau

अधर्मज्ञस्य विषये प्रजा नश्यन्ति निग्रहात् ।
राजा मूलं त्रिवर्गस्य अप्रमत्तोऽनुपालयन्

adharmajñasya viṣaye prajā naśyanti nigrahāt |
rājā mūlaṃ trivargasya apramatto'nupālayan

बलिषङ्भागमुद्धृत्य फलं समुपयोजयेत् ।
न रक्षति प्रजाः सम्यग्यः स पार्थिवतस्करः

baliṣaṅbhāgamuddhṛtya phalaṃ samupayojayet |
na rakṣati prajāḥ samyagyaḥ sa pārthivataskaraḥ

दत्वाऽभयं यः स्वयमेव राजा
न तत्प्रमाणं कुरुतेऽर्थलोभात् ।
स सर्वलोकादुपलभ्य पाप
मधर्मबुद्धिर्निरयं प्रयाति

datvā'bhayaṃ yaḥ svayameva rājā
na tatpramāṇaṃ kurute'rthalobhāt |
sa sarvalokādupalabhya pāpa
madharmabuddhirnirayaṃ prayāti

दत्त्वाऽभयं स्वयं राजा प्रमाणं कुरुते यदि ।
स सर्वं सुखमाप्नोति प्रजा धर्मेण पालयन्

dattvā'bhayaṃ svayaṃ rājā pramāṇaṃ kurute yadi |
sa sarvaṃ sukhamāpnoti prajā dharmeṇa pālayan

पिता भ्राता गुरुः शास्ता वह्निर्वैश्रवणो यमः ।
सप्त राज्ञो गुणानेतान्मनुराह प्रजापतिः

pitā bhrātā guruḥ śāstā vahnirvaiśravaṇo yamaḥ |
sapta rājño guṇānetānmanurāha prajāpatiḥ

पिता हि राजा लोकस्य प्रजानां योऽनुकम्पिता ।
तस्मिन्मिथ्यापनीते हि तिर्यग्भवति मानवः

pitā hi rājā lokasya prajānāṃ yo'nukampitā |
tasminmithyāpanīte hi tiryagbhavati mānavaḥ

संभावयति मातेव दीनमप्युपपद्यते ।
दहत्यग्निरिवानिष्टान्यमयत्यहितांस्तदा

saṃbhāvayati māteva dīnamapyupapadyate |
dahatyagnirivāniṣṭānyamayatyahitāṃstadā

इष्टेषु विसृजन्नर्थान्कुबेर इव कामदः ।
गुरुर्धर्मोपदे--- गोप्ता च परिपालनात्

iṣṭeṣu visṛjannarthānkubera iva kāmadaḥ |
gururdharmopade--- goptā ca paripālanāt

यस्तु रञ्जयते ---- पौरजानपदान्गुणैः ।
न तस्य भ्रश्यते---ज्यं गुणधर्मानुपालनात्

yastu rañjayate ---- paurajānapadānguṇaiḥ |
na tasya bhraśyate---jyaṃ guṇadharmānupālanāt

यः सम्यक्प्रति---ह्णाति पौरजानपदार्चनम् ।
स सुखं प्रेक्षते राजा इह लोके परत्र च

yaḥ samyakprati---hṇāti paurajānapadārcanam |
sa sukhaṃ prekṣate rājā iha loke paratra ca

नित्योद्विग्नाः प्रजा यस्य करुभारप्रपीडिताः ।
अनर्थैर्विप्रलुप्यन्ते स गच्छति पराभवम्

nityodvignāḥ prajā yasya karubhāraprapīḍitāḥ |
anarthairvipralupyante sa gacchati parābhavam

प्रजा यस्य विवर्धन्ते सरसीव महोत्पलम् ।
स राजा सर्वसुखदः स्वर्गलोके महीयते

prajā yasya vivardhante sarasīva mahotpalam |
sa rājā sarvasukhadaḥ svargaloke mahīyate

बलिना विग्रहो राजन्न कदाचित्प्रशस्यते ।
बलिना विग्रही तस्य कुतो राज्यं कुतः सुखम्

balinā vigraho rājanna kadācitpraśasyate |
balinā vigrahī tasya kuto rājyaṃ kutaḥ sukham

सैवमुक्त्वा शकुनिका ब्रह्मदत्तं नराधिपम् ।
राजानं समनुज्ञाप्य जगामाभीप्सितां दिशम्

saivamuktvā śakunikā brahmadattaṃ narādhipam |
rājānaṃ samanujñāpya jagāmābhīpsitāṃ diśam

एतत्ते ब्रह्मदत्तस्य पूजन्या सह भाषितम् ।
मयोक्तं भरतश्रेष्ठ किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

etatte brahmadattasya pūjanyā saha bhāṣitam |
mayoktaṃ bharataśreṣṭha kimanyacchrotumicchasi