अध्याय 138: बरगद के बिल्ले और चूहे की कथा

सर्वत्र बुद्धिः कथिता श्रेष्ठा ते भरतर्षभ ।
अनागता तथोत्पन्ना दीर्घसूत्रा विनाशिनी

sarvatra buddhiḥ kathitā śreṣṭhā te bharatarṣabha |
anāgatā tathotpannā dīrghasūtrā vināśinī

तदिच्छामि परां बुद्धिं श्रोतुं ते भरतर्षभ ।
यथा राजा न मुह्येत शत्रुभिः परिपीडितः

tadicchāmi parāṃ buddhiṃ śrotuṃ te bharatarṣabha |
yathā rājā na muhyeta śatrubhiḥ paripīḍitaḥ

------याज्ञं सर्वशास्त्रविशारदम् ।
पृच्छ------- तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

------yājñaṃ sarvaśāstraviśāradam |
pṛccha------- tanme vyākhyātumarhasi

शत्रुभिबहु------था मुच्येत पार्थिवः ।
एतदिच्छाम्य------र्वमेव यथाविधि

śatrubhibahu------thā mucyeta pārthivaḥ |
etadicchāmya------rvameva yathāvidhi

विषमस्थं हि राजा----त्रवः परिपन्थिनः ।
बहवोऽप्येकमुद्धर्तुं यतन्ते पूर्वतापिताः

viṣamasthaṃ hi rājā----travaḥ paripanthinaḥ |
bahavo'pyekamuddhartuṃ yatante pūrvatāpitāḥ

सर्वतः प्रार्थ्यमानेन दर्बलेन महाबलैः ।
एकेनैवासहायेन शक्यं स्थातुं भवेत्कथम्

sarvataḥ prārthyamānena darbalena mahābalaiḥ |
ekenaivāsahāyena śakyaṃ sthātuṃ bhavetkatham

कथं मित्रमरिं चापि विन्देत भरतर्षभ ।
चेष्टितव्यं कथं चात्र शत्रोर्मित्रस्य चान्तरे

kathaṃ mitramariṃ cāpi vindeta bharatarṣabha |
ceṣṭitavyaṃ kathaṃ cātra śatrormitrasya cāntare

अजातलक्षणे राजन्नमित्रे मित्रतां गते ।
कथं नु पुरुषः कुर्यात्कृत्वा किं वा सुखी भवेत्

ajātalakṣaṇe rājannamitre mitratāṃ gate |
kathaṃ nu puruṣaḥ kuryātkṛtvā kiṃ vā sukhī bhavet

विग्रहं केन वा कुर्यात्संधिं वा केन योजयेत् ।
कथं वा शत्रुमध्यस्थो वर्तेत बलवानपि

vigrahaṃ kena vā kuryātsaṃdhiṃ vā kena yojayet |
kathaṃ vā śatrumadhyastho varteta balavānapi

एतद्धै सर्वकृत्यानां परं कृत्यं नराधिप ।
नैतस्य कश्चिद्वक्ताऽस्ति श्रोता वाऽपि सुदुर्लभः

etaddhai sarvakṛtyānāṃ paraṃ kṛtyaṃ narādhipa |
naitasya kaścidvaktā'sti śrotā vā'pi sudurlabhaḥ

ऋते पितामहाद्भीष्मात्सत्यसंधाज्जितेन्द्रियात् ।
तदन्वीक्ष्य महाभाग सर्वमेतद्ब्रवीहि मे

ṛte pitāmahādbhīṣmātsatyasaṃdhājjitendriyāt |
tadanvīkṣya mahābhāga sarvametadbravīhi me

त्वद्युक्तोऽयमनुप्रश्नो युधिष्ठिर गुणोदयः ।
शृणु मे पुत्र कार्त्स्न्येन गुह्यमापत्सु भारत

tvadyukto'yamanupraśno yudhiṣṭhira guṇodayaḥ |
śṛṇu me putra kārtsnyena guhyamāpatsu bhārata

अमित्रो मित्रतां याति मित्रं चापि प्रदुष्यति ।
सामर्थ्ययोगात्कार्याणामनित्या हि सदा गतिः

amitro mitratāṃ yāti mitraṃ cāpi praduṣyati |
sāmarthyayogātkāryāṇāmanityā hi sadā gatiḥ

तस्माद्विश्वसितव्यं च विग्रहं च समाचरेत् ।
देशं कालं च विज्ञाय कार्याकार्यविनिश्चये

tasmādviśvasitavyaṃ ca vigrahaṃ ca samācaret |
deśaṃ kālaṃ ca vijñāya kāryākāryaviniścaye

संधातव्यं बुधैर्नित्यं व्यवस्य च हितार्थिभिः ।
अमित्रैरपि संधेयं प्राणा रक्ष्या हि भारत

saṃdhātavyaṃ budhairnityaṃ vyavasya ca hitārthibhiḥ |
amitrairapi saṃdheyaṃ prāṇā rakṣyā hi bhārata

यो ह्यमित्रैर्नरैर्नित्यं न संदध्यादपण्डितः ।
न सोर्थं प्राप्नुयात्किंचित्फलान्यपि च भारत

yo hyamitrairnarairnityaṃ na saṃdadhyādapaṇḍitaḥ |
na sorthaṃ prāpnuyātkiṃcitphalānyapi ca bhārata

यस्त्वमित्रेण संधत्ते मित्रेण च विरुध्यते ।
अर्थयुक्तिं समालोक्य सुमहद्विन्दते फलम्

yastvamitreṇa saṃdhatte mitreṇa ca virudhyate |
arthayuktiṃ samālokya sumahadvindate phalam

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
मार्जारस्य च संवादं न्यग्रोधे मूषिकस्य च

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
mārjārasya ca saṃvādaṃ nyagrodhe mūṣikasya ca

वने महति कस्मिंश्चिन्न्यग्रोधः सुमहानभूत् ।
लताजालपरिच्छन्नो नानाद्विजगणायुतः

vane mahati kasmiṃścinnyagrodhaḥ sumahānabhūt |
latājālaparicchanno nānādvijagaṇāyutaḥ

स्कन्धवान्मेघसंकाशः शीतच्छायो मनोरमः ।
अरण्यमभितो जातस्तरुर्व्यालमृगायुतः

skandhavānmeghasaṃkāśaḥ śītacchāyo manoramaḥ |
araṇyamabhito jātastarurvyālamṛgāyutaḥ

तस्य मूलमुपाश्रित्य कृत्वा शतमुखं बिलम् ।
वसति स्म महाप्राज्ञः पलितो नाम मूषिकः

tasya mūlamupāśritya kṛtvā śatamukhaṃ bilam |
vasati sma mahāprājñaḥ palito nāma mūṣikaḥ

शाखां तस्य समाश्रित्य वसति स्म सुखं तदा ।
लोमशो नाम मार्जारः सर्वसत्वावसादकः

śākhāṃ tasya samāśritya vasati sma sukhaṃ tadā |
lomaśo nāma mārjāraḥ sarvasatvāvasādakaḥ

तत्र त्वागत्य चण्डालो ह्यरण्यकृतकेतनः ।
युयोज यन्त्रमुन्माथं नित्यमस्तंगते रवौ

tatra tvāgatya caṇḍālo hyaraṇyakṛtaketanaḥ |
yuyoja yantramunmāthaṃ nityamastaṃgate ravau

तत्र स्नायुमयान्पाशान्यथावत्संविधाय सः ।
गृहं गत्वा सुखं शेते प्रभातामेति शर्वरीम्

tatra snāyumayānpāśānyathāvatsaṃvidhāya saḥ |
gṛhaṃ gatvā sukhaṃ śete prabhātāmeti śarvarīm

तत्र स्म नित्यं बध्यन्ते नक्तं बहुविधा मृगाः ।
कदाचिदत्र मार्जारः संप्रवृत्तो व्यबध्यत

tatra sma nityaṃ badhyante naktaṃ bahuvidhā mṛgāḥ |
kadācidatra mārjāraḥ saṃpravṛtto vyabadhyata

तस्मिन्बद्धे महाप्राणे शत्रौ नित्याततायिनि ।
तं कालं पलितो ज्ञात्वा प्रचचार सुनिर्भयः

tasminbaddhe mahāprāṇe śatrau nityātatāyini |
taṃ kālaṃ palito jñātvā pracacāra sunirbhayaḥ

तेनानुचरता तस्मिन्वते विश्वस्तचारिणा ।
भक्ष्यं मृगयमाणे नचिराद्दृष्टमामिषम्

tenānucaratā tasminvate viśvastacāriṇā |
bhakṣyaṃ mṛgayamāṇe nacirāddṛṣṭamāmiṣam

स तमुन्माथमारुह्य तदामिषमभक्षयत् ।
तस्योपरि सपत्नस्य बद्धस्य मनसा हसन्

sa tamunmāthamāruhya tadāmiṣamabhakṣayat |
tasyopari sapatnasya baddhasya manasā hasan

आमिषे तु प्रसक्तः स कदाचितवलोकयन् ।
अपश्यदपरं घोरमात्मनो रिपुमागतम्

āmiṣe tu prasaktaḥ sa kadācitavalokayan |
apaśyadaparaṃ ghoramātmano ripumāgatam

शरप्रसूनसंकाशं महीविवरशायिनम् ।
सकुलं हरिकं नाम चपलं ताम्रलोचनम्

śaraprasūnasaṃkāśaṃ mahīvivaraśāyinam |
sakulaṃ harikaṃ nāma capalaṃ tāmralocanam

तन मूषिकगन्धेन त्वरमाण उपागतम् ।
सक्ष्यार्थं लेलिहन्वक्रं भूमावूर्ध्वमुखः स्थितः

tana mūṣikagandhena tvaramāṇa upāgatam |
sakṣyārthaṃ lelihanvakraṃ bhūmāvūrdhvamukhaḥ sthitaḥ

--ाखागतमरिं चान्यमपश्यत्कोटरालयम् ।
सूलकं चन्द्रकं नाम वक्रतुण्डं दुरासदम्

--ākhāgatamariṃ cānyamapaśyatkoṭarālayam |
sūlakaṃ candrakaṃ nāma vakratuṇḍaṃ durāsadam

पतस्य विषयं तस्य नकुलोलूकयोस्तथा ।
यथास्यासीदियं चिन्ता तत्प्राप्तस्य महद्भयम्

patasya viṣayaṃ tasya nakulolūkayostathā |
yathāsyāsīdiyaṃ cintā tatprāptasya mahadbhayam

पपद्यस्यां सुकष्टायां मरणे समुपस्थिते ।
मन्ताद्भय उत्पन्ने कथं कार्यं मनीषिणा

papadyasyāṃ sukaṣṭāyāṃ maraṇe samupasthite |
mantādbhaya utpanne kathaṃ kāryaṃ manīṣiṇā

तथा सर्वतो रुद्धः सर्वत्र भयकर्शितः ।
भवद्भयसंत्रस्तश्चक्रे च परमां मतिम्

tathā sarvato ruddhaḥ sarvatra bhayakarśitaḥ |
bhavadbhayasaṃtrastaścakre ca paramāṃ matim

आपद्विनाशभूयिष्ठं शङ्कनीयं हि जीवितम् ।
मन्तात्संशयः सोऽयं तस्मादापदुपस्थिता

āpadvināśabhūyiṣṭhaṃ śaṅkanīyaṃ hi jīvitam |
mantātsaṃśayaḥ so'yaṃ tasmādāpadupasthitā

गतं हि सहसा भूमिं नकुलो मामवाप्नुयात् ।
उलूकश्चेह तिष्ठन्तं मार्जारः पाशसंक्षयात्

gataṃ hi sahasā bhūmiṃ nakulo māmavāpnuyāt |
ulūkaśceha tiṣṭhantaṃ mārjāraḥ pāśasaṃkṣayāt

न त्वेवास्मद्विधः प्राज्ञः संमोहं गन्तुमर्हति ।
रिष्ये जीविते यत्नं यावदुच्छ्वासनिग्रहात्

na tvevāsmadvidhaḥ prājñaḥ saṃmohaṃ gantumarhati |
riṣye jīvite yatnaṃ yāvaducchvāsanigrahāt

न हि बुद्ध्याऽन्वितः प्राज्ञो नीतिशास्त्रविशारदः ।
निमज्जत्यापदं प्राप्य महतोऽर्थानवाप्य ह

na hi buddhyā'nvitaḥ prājño nītiśāstraviśāradaḥ |
nimajjatyāpadaṃ prāpya mahato'rthānavāpya ha

न त्वन्यामिह मार्जाराद्गतिं पश्यामि सांप्रतम् ।
विषमस्थो ह्ययं शत्रुः कृत्यं चास्य महन्मया

na tvanyāmiha mārjārādgatiṃ paśyāmi sāṃpratam |
viṣamastho hyayaṃ śatruḥ kṛtyaṃ cāsya mahanmayā

जीवितार्थी कथं त्वद्य शत्रुभिः प्रार्थितस्त्रिभिः ।
प्राणहेतोरिमं मित्रं मार्जारं संश्रयामि वै

jīvitārthī kathaṃ tvadya śatrubhiḥ prārthitastribhiḥ |
prāṇahetorimaṃ mitraṃ mārjāraṃ saṃśrayāmi vai

नीतिशास्त्रं समाश्रित्य हितमस्योपवर्णये ।
येनेमं शत्रुसंघातं मतिपूर्वेण वञ्चये

nītiśāstraṃ samāśritya hitamasyopavarṇaye |
yenemaṃ śatrusaṃghātaṃ matipūrveṇa vañcaye

अयमत्यन्तशत्रुर्मे वैषम्यं परमं गतः ।
मूढो ग्राहयितुं स्वार्थं संगत्या यदि शक्यते

ayamatyantaśatrurme vaiṣamyaṃ paramaṃ gataḥ |
mūḍho grāhayituṃ svārthaṃ saṃgatyā yadi śakyate

कदाजिद्व्यसनं प्राप्य संधिं कुर्यान्मया सह

kadājidvyasanaṃ prāpya saṃdhiṃ kuryānmayā saha

बलिना सन्निकृष्टस्य शत्रोरपि परिग्रहः ।
कार्य इत्याहुराचार्या विषमे जीवितार्थिना

balinā sannikṛṣṭasya śatrorapi parigrahaḥ |
kārya ityāhurācāryā viṣame jīvitārthinā

श्रेष्ठो हि पण्डितः शत्रुर्न च मित्रमपण्डितः ।
अमित्रे खलु मार्जारे जीवितं संप्रतिष्ठितम्

śreṣṭho hi paṇḍitaḥ śatrurna ca mitramapaṇḍitaḥ |
amitre khalu mārjāre jīvitaṃ saṃpratiṣṭhitam

ततोऽस्मै संप्रवक्ष्यामि हेतुमात्माभिरक्षणे ।
अपीजानीमयं शत्रुः संगत्या पण्डितो भवेत्

tato'smai saṃpravakṣyāmi hetumātmābhirakṣaṇe |
apījānīmayaṃ śatruḥ saṃgatyā paṇḍito bhavet

एवं विचिन्तयामास मूषिकः शत्रुचेष्टितम्

evaṃ vicintayāmāsa mūṣikaḥ śatruceṣṭitam

ततोऽर्थगतितत्त्वज्ञः संधिविग्रहकालवित् ।
सान्त्वपूर्वमिदं वाक्यं मार्जारं मूषिकोऽब्रवीत्

tato'rthagatitattvajñaḥ saṃdhivigrahakālavit |
sāntvapūrvamidaṃ vākyaṃ mārjāraṃ mūṣiko'bravīt

सौहृदेनाभिभाषे त्वां कच्चिन्मार्जार जीवसे ।
जीवितं हि तवेच्छामि श्रेयः साधारणं हि नौ

sauhṛdenābhibhāṣe tvāṃ kaccinmārjāra jīvase |
jīvitaṃ hi tavecchāmi śreyaḥ sādhāraṇaṃ hi nau

न ते सौम्य भयं कार्यं जीविष्यसि यथा पुरा ।
अहं त्वामुद्धरिष्यामि प्राणाञ्जह्यां हि ते कृते

na te saumya bhayaṃ kāryaṃ jīviṣyasi yathā purā |
ahaṃ tvāmuddhariṣyāmi prāṇāñjahyāṃ hi te kṛte

अस्ति कश्चिदुपायोऽत्र पुष्कल प्रतिभाति मे ।
येन शक्यस्त्वया मोक्षः प्राप्नुं श्रेयस्तथा मया

asti kaścidupāyo'tra puṣkala pratibhāti me |
yena śakyastvayā mokṣaḥ prāpnuṃ śreyastathā mayā

मयाऽप्युपायो दृष्टोऽयं विचार्य मतिमात्मनः ।
आत्मार्थं च त्वदर्थं च श्रेयः साधारणां हि नौ

mayā'pyupāyo dṛṣṭo'yaṃ vicārya matimātmanaḥ |
ātmārthaṃ ca tvadarthaṃ ca śreyaḥ sādhāraṇāṃ hi nau

इदं हि नकुलोलूकं पापबुद्ध्या हि संस्थितम् ।
न धर्षयति मार्जार तेन ते स्वस्ति सांप्रतम्

idaṃ hi nakulolūkaṃ pāpabuddhyā hi saṃsthitam |
na dharṣayati mārjāra tena te svasti sāṃpratam

कूजंश्चपलनेत्रोऽयं कौशिको मां निरीक्षते ।
नगशाखाग्रगः पापस्तस्याहं भृशमुद्विजे

kūjaṃścapalanetro'yaṃ kauśiko māṃ nirīkṣate |
nagaśākhāgragaḥ pāpastasyāhaṃ bhṛśamudvije

सतां साप्तपदं मैत्रं स सखा मेऽसि पण्डितः ।
साहाय्यकं करिष्यामि नास्ति ते प्राणतो भयम्

satāṃ sāptapadaṃ maitraṃ sa sakhā me'si paṇḍitaḥ |
sāhāyyakaṃ kariṣyāmi nāsti te prāṇato bhayam

न हि शक्तोऽसि मार्जार पाशं छेत्तुं मया विना ।
अहं छेत्स्यामि पाशांस्ते यदि मां त्वं न हिंससि

na hi śakto'si mārjāra pāśaṃ chettuṃ mayā vinā |
ahaṃ chetsyāmi pāśāṃste yadi māṃ tvaṃ na hiṃsasi

त्वमाश्रितो द्रुमस्याग्रं मूलं त्वहमुपाश्रितः ।
चिरोषितावुभावावां वृक्षेऽस्मिन्विदितं च ते

tvamāśrito drumasyāgraṃ mūlaṃ tvahamupāśritaḥ |
ciroṣitāvubhāvāvāṃ vṛkṣe'sminviditaṃ ca te

यस्मिन्नाश्वासते कश्चिद्यश्च नाश्वसिति क्वचित् ।
न तौ धीराः प्रशंसन्ति नित्यमुद्विग्रमानसौ

yasminnāśvāsate kaścidyaśca nāśvasiti kvacit |
na tau dhīrāḥ praśaṃsanti nityamudvigramānasau

तस्माद्विवर्धतां प्रीतिर्नित्यं संगतमस्तु नौ ।
कालातीतमिहार्थं हि न प्रशंसन्ति पण्डिताः

tasmādvivardhatāṃ prītirnityaṃ saṃgatamastu nau |
kālātītamihārthaṃ hi na praśaṃsanti paṇḍitāḥ

अर्थयुक्तिमिमां तत्र यथाभूतां निशामय ।
तव जीवितमिच्छामि त्वं ममेच्छसि जीवितम्

arthayuktimimāṃ tatra yathābhūtāṃ niśāmaya |
tava jīvitamicchāmi tvaṃ mamecchasi jīvitam

कश्चित्तरति काष्ठेन सुगम्भीरां महानदीम् ।
स तारयति तत्काष्ठं स च काष्ठेन तार्यते

kaścittarati kāṣṭhena sugambhīrāṃ mahānadīm |
sa tārayati tatkāṣṭhaṃ sa ca kāṣṭhena tāryate

ईदृशो नौ क्रियायोगो भविष्यति सुविस्तरः ।
अहं त्वां तारयिष्यामि मां च त्वं तारयिष्यसि

īdṛśo nau kriyāyogo bhaviṣyati suvistaraḥ |
ahaṃ tvāṃ tārayiṣyāmi māṃ ca tvaṃ tārayiṣyasi

एवमुक्त्वा तु पलितस्तमर्थमुभयोर्हितम् ।
हेतुमद्ग्रहणीयं च कालापेक्षी व्यतिष्ठत

evamuktvā tu palitastamarthamubhayorhitam |
hetumadgrahaṇīyaṃ ca kālāpekṣī vyatiṣṭhata

अथ सुव्याहृतं श्रुत्वा तस्य शत्रोर्विचक्षणः ।
हेतुमद्‌ग्रहणीयार्थं मार्जारो वाक्यमब्रवीत्

atha suvyāhṛtaṃ śrutvā tasya śatrorvicakṣaṇaḥ |
hetumad‌grahaṇīyārthaṃ mārjāro vākyamabravīt

बुद्धिमान्वाक्यसंपन्नस्तद्वाक्यमनुवर्तयन् ।
स्वामवस्थां प्रतीक्ष्यैनं साम्नैव प्रत्यपूजयत्

buddhimānvākyasaṃpannastadvākyamanuvartayan |
svāmavasthāṃ pratīkṣyainaṃ sāmnaiva pratyapūjayat

ततस्तीक्ष्णाग्रदशनो मणिवैदूर्यलोचनः ।
मूषिकं मन्दमुद्वीक्ष्य मार्जारो लोमशोऽब्रबीत्

tatastīkṣṇāgradaśano maṇivaidūryalocanaḥ |
mūṣikaṃ mandamudvīkṣya mārjāro lomaśo'brabīt

नन्दामि सौम्य भद्रं ते यो मां जीवितुमिच्छसि ।
श्रेयश्च यदि जानीषे क्रियतां मा विचारय

nandāmi saumya bhadraṃ te yo māṃ jīvitumicchasi |
śreyaśca yadi jānīṣe kriyatāṃ mā vicāraya

अहं हि भृशमापन्नस्त्वमापन्नतरो मया ।
द्वयोरापन्नयोः सन्धिः क्रियतां मा चिराय च

ahaṃ hi bhṛśamāpannastvamāpannataro mayā |
dvayorāpannayoḥ sandhiḥ kriyatāṃ mā cirāya ca

विधत्स्व प्राप्तकालं यत्कार्थं सिध्यतु चावयोः ।
मयि कृच्छ्राद्विनिर्मुक्ते न विनङ्क्ष्यति ते कृतम्

vidhatsva prāptakālaṃ yatkārthaṃ sidhyatu cāvayoḥ |
mayi kṛcchrādvinirmukte na vinaṅkṣyati te kṛtam

न्यस्तमानोस्मि भक्तोस्मि शिष्यस्त्वद्धितकृत्तथा ।
तथा निदेशवर्ती च भवन्तं शरणं गतः

nyastamānosmi bhaktosmi śiṣyastvaddhitakṛttathā |
tathā nideśavartī ca bhavantaṃ śaraṇaṃ gataḥ

इत्येवमुक्तः पलितो मार्जारं वशमागतम् ।
वाक्यं हितमुवाचेदमभिजातार्थमर्थवित्

ityevamuktaḥ palito mārjāraṃ vaśamāgatam |
vākyaṃ hitamuvācedamabhijātārthamarthavit

उदारं यद्भवानाह नैतच्चित्रं भवद्विधे ।
विहितो यस्तु मार्गो मे हितार्थं शृणु तं मम

udāraṃ yadbhavānāha naitaccitraṃ bhavadvidhe |
vihito yastu mārgo me hitārthaṃ śṛṇu taṃ mama

अहं त्वाऽनुप्रवेक्ष्यामि नकुलान्मे महद्भयम् ।
त्रायस्व मां मा वधीश्च शक्तोऽस्मि तव रक्षणे

ahaṃ tvā'nupravekṣyāmi nakulānme mahadbhayam |
trāyasva māṃ mā vadhīśca śakto'smi tava rakṣaṇe

उलूकाच्चैव मां रक्ष क्षुद्रः प्रार्थयते हि माम् ।
अहं छेत्स्यामि ते पाशान्सखे सत्येने ते शपे

ulūkāccaiva māṃ rakṣa kṣudraḥ prārthayate hi mām |
ahaṃ chetsyāmi te pāśānsakhe satyene te śape

तद्वचः संगतं श्रुत्वा लोमशो युक्तमर्थवत् ।
हर्षादुद्वीक्ष्य पलितं स्वागतेनाभ्यपूजयत्

tadvacaḥ saṃgataṃ śrutvā lomaśo yuktamarthavat |
harṣādudvīkṣya palitaṃ svāgatenābhyapūjayat

तं संपूज्याथ पलितं मार्जारः सौहृदे स्थितम् ।
स विचिन्त्याब्रवीद्धीरः प्रीतस्त्वरित एव च

taṃ saṃpūjyātha palitaṃ mārjāraḥ sauhṛde sthitam |
sa vicintyābravīddhīraḥ prītastvarita eva ca

क्षिप्रमागच्छ भद्रं ते त्वं मे प्राणसमः सखा ।
तव प्राज्ञप्रसादाद्धि प्रियं प्राप्स्यामि जीवितम्

kṣipramāgaccha bhadraṃ te tvaṃ me prāṇasamaḥ sakhā |
tava prājñaprasādāddhi priyaṃ prāpsyāmi jīvitam

यद्यदेवंगतेनाद्य शक्यं कर्तुं मया तव ।
तदाज्ञापस्य कर्तास्मि सिद्धिरेवास्तु नौ सखे

yadyadevaṃgatenādya śakyaṃ kartuṃ mayā tava |
tadājñāpasya kartāsmi siddhirevāstu nau sakhe

अस्मात्ते संशयान्मुक्तः समित्रगणबान्धवः ।
सर्वकार्याणि कर्ताऽहं प्रियाणि च हितानि च

asmātte saṃśayānmuktaḥ samitragaṇabāndhavaḥ |
sarvakāryāṇi kartā'haṃ priyāṇi ca hitāni ca

मुक्तश्च व्यसनादस्मात्सौम्याहमपि नाम ते ।
प्रीतिमुत्पादयेयं न प्रतिकर्तुं च शक्नुयाम्

muktaśca vyasanādasmātsaumyāhamapi nāma te |
prītimutpādayeyaṃ na pratikartuṃ ca śaknuyām

प्रत्युपकुर्वन्बह्वपि न भाति पूर्वोपकारिणा तुल्यः ।
एकः करोति हि कृते निष्कारणमेव कुरुतेऽन्यः

pratyupakurvanbahvapi na bhāti pūrvopakāriṇā tulyaḥ |
ekaḥ karoti hi kṛte niṣkāraṇameva kurute'nyaḥ

एवमाश्वासितो बिद्वान्मार्जारेण स मूषिकः ।
प्रविवेश सुविस्रब्धः सम्यगङ्गीचकार ह

evamāśvāsito bidvānmārjāreṇa sa mūṣikaḥ |
praviveśa suvisrabdhaḥ samyagaṅgīcakāra ha

ग्राहयित्वा तु तं स्वार्थं मार्जारं मूषिकस्तथा ।
मार्जारोरसि विस्रब्धः सुष्वाप पितृमातृवत्

grāhayitvā tu taṃ svārthaṃ mārjāraṃ mūṣikastathā |
mārjārorasi visrabdhaḥ suṣvāpa pitṛmātṛvat

निलीनं तस्य गात्रेषु मार्जारस्याथ मूषिकम् ।
दृष्ट्वा तौ नकुलोलूकौ निराशौ प्रत्यपद्यताम्

nilīnaṃ tasya gātreṣu mārjārasyātha mūṣikam |
dṛṣṭvā tau nakulolūkau nirāśau pratyapadyatām

तथैव तौ सुसंत्रस्तौ दृढमागततन्द्रितौ ।
दृष्ट्वा तयोः परां प्रीतिं विस्मयं परमं गतौ

tathaiva tau susaṃtrastau dṛḍhamāgatatandritau |
dṛṣṭvā tayoḥ parāṃ prītiṃ vismayaṃ paramaṃ gatau

बलिनौ मतिमन्तौ च सुवृत्तौ चाप्युपासितौ ।
अशक्तौ तु नयात्तस्मात्संप्रधर्षयितुं बलात्

balinau matimantau ca suvṛttau cāpyupāsitau |
aśaktau tu nayāttasmātsaṃpradharṣayituṃ balāt

कार्यार्थं कृतसंधी तौ दृष्ट्वा मार्जारमूषिकौ ।
उलूकनकुलौ तूर्णं जग्मतुस्तौ स्वमालयम्

kāryārthaṃ kṛtasaṃdhī tau dṛṣṭvā mārjāramūṣikau |
ulūkanakulau tūrṇaṃ jagmatustau svamālayam

लीनः स तस्य गात्रेषु पलितो देशकालवित् ।
चिच्छेद पाशान्नृपते कालाकाङ्क्षी शनैः शनैः

līnaḥ sa tasya gātreṣu palito deśakālavit |
ciccheda pāśānnṛpate kālākāṅkṣī śanaiḥ śanaiḥ

अथ बन्धपरिक्लिष्टो मार्जारो वीक्ष्य मूषिकम् ।
छिन्दन्तं वै तदा पाशानत्वरन्तं त्वरान्वितः

atha bandhaparikliṣṭo mārjāro vīkṣya mūṣikam |
chindantaṃ vai tadā pāśānatvarantaṃ tvarānvitaḥ

तमत्वरन्तं पलितं पाशानां छेदने तदा ।
संचोदयितुमारेभे मार्जारो मूषिकं ततः

tamatvarantaṃ palitaṃ pāśānāṃ chedane tadā |
saṃcodayitumārebhe mārjāro mūṣikaṃ tataḥ

किं सौम्य नातित्वरसे किं कृतार्थोऽवमन्यसे ।
छिन्धि पाशानमित्रघ्न पुरा श्वपच एति सः

kiṃ saumya nātitvarase kiṃ kṛtārtho'vamanyase |
chindhi pāśānamitraghna purā śvapaca eti saḥ

इत्युक्तस्त्वरताऽनेन मतिमान्पलितोऽब्रवीत् ।
मार्जारमकृतप्रज्ञं तथ्यमात्महितं वचः

ityuktastvaratā'nena matimānpalito'bravīt |
mārjāramakṛtaprajñaṃ tathyamātmahitaṃ vacaḥ

तूष्णीं भव न ते सौम्य त्वरा कार्या न संभ्रमः ।
वयमेवात्र कालज्ञा न कालः परिहास्यते

tūṣṇīṃ bhava na te saumya tvarā kāryā na saṃbhramaḥ |
vayamevātra kālajñā na kālaḥ parihāsyate

अकाले कृत्यमारब्धं कर्तुर्नार्थाय कल्पते ।
तदेव काल आरब्धं महतेऽर्थाय कल्पते

akāle kṛtyamārabdhaṃ karturnārthāya kalpate |
tadeva kāla ārabdhaṃ mahate'rthāya kalpate

अकाले विप्रमुक्तान्मे त्वत्त एव भयं भवेत् ।
तस्मात्कालं प्रतीक्षस्व किमिति त्वरसे सखे

akāle vipramuktānme tvatta eva bhayaṃ bhavet |
tasmātkālaṃ pratīkṣasva kimiti tvarase sakhe

यावत्पश्यामि चण्डालमायान्तं शस्त्रपाणिनम् ।
ततश्छेत्स्यामि ते पाशान्प्राप्ते साधारणे भये

yāvatpaśyāmi caṇḍālamāyāntaṃ śastrapāṇinam |
tataśchetsyāmi te pāśānprāpte sādhāraṇe bhaye

तस्मिन्काले प्रमुक्तस्त्वं तरुमेवाधिरोक्ष्यसे ।
न हि ते जीवितादन्यत्किंचित्कृत्यं भविष्यति

tasminkāle pramuktastvaṃ tarumevādhirokṣyase |
na hi te jīvitādanyatkiṃcitkṛtyaṃ bhaviṣyati

तस्मिन्कालेऽपि च तता दिवाकीर्तिभयार्दितः ।
मम न ग्रहणे शक्तः पलायनपरायणः

tasminkāle'pi ca tatā divākīrtibhayārditaḥ |
mama na grahaṇe śaktaḥ palāyanaparāyaṇaḥ

ततो भवत्यपक्रान्ते त्रस्ते भीते च लुब्धकात् ।
अहं बिलं प्रवेक्ष्यामि भवाञ्शाखां गमिष्यति

tato bhavatyapakrānte traste bhīte ca lubdhakāt |
ahaṃ bilaṃ pravekṣyāmi bhavāñśākhāṃ gamiṣyati

एवमुक्तस्तु मार्जारो मूषिकेणात्मनो हितम् ।
वचनं वाक्यतत्त्वज्ञो जीवितार्थी महामतिः

evamuktastu mārjāro mūṣikeṇātmano hitam |
vacanaṃ vākyatattvajño jīvitārthī mahāmatiḥ

अथात्मकृत्ये त्वरितः सम्यक्प्रार्थितमाचरन् ।
उवाच लोमशो वाक्यं मूषिकं चिरकारिणाम्

athātmakṛtye tvaritaḥ samyakprārthitamācaran |
uvāca lomaśo vākyaṃ mūṣikaṃ cirakāriṇām

नह्येवं मित्रकार्याणि प्रीत्या कुर्वन्ति साधवः

nahyevaṃ mitrakāryāṇi prītyā kurvanti sādhavaḥ

यथा त्वं मोक्षितः कृच्छ्रात्त्वरमाणेन वै मया ।
तथा हि त्वरमाणेन त्वया कार्यमिदं मम ।
यत्नं कुरु महाप्राज्ञ यथा स्वस्त्यावयोर्भवेत्

yathā tvaṃ mokṣitaḥ kṛcchrāttvaramāṇena vai mayā |
tathā hi tvaramāṇena tvayā kāryamidaṃ mama |
yatnaṃ kuru mahāprājña yathā svastyāvayorbhavet

अथवा पूर्ववैरं त्वं स्मरन्कालं जिहीर्षसि ।
पश्य दुष्कृतकर्मंस्त्वं व्यक्तमायुःक्षयो मम

athavā pūrvavairaṃ tvaṃ smarankālaṃ jihīrṣasi |
paśya duṣkṛtakarmaṃstvaṃ vyaktamāyuḥkṣayo mama

यदि किंचिन्मयाऽज्ञानात्पुरस्ताद्दुष्कृतं कृतम् ।
न तन्मनसि कर्तव्यं क्षामये त्वां प्रसीद मे

yadi kiṃcinmayā'jñānātpurastādduṣkṛtaṃ kṛtam |
na tanmanasi kartavyaṃ kṣāmaye tvāṃ prasīda me

तमेवंवादिनं प्राज्ञं शास्त्रविद्बुद्धिसत्तमः ।
उवाचेदं वचः श्रेष्ठं मार्जारं मूषिकस्तदा

tamevaṃvādinaṃ prājñaṃ śāstravidbuddhisattamaḥ |
uvācedaṃ vacaḥ śreṣṭhaṃ mārjāraṃ mūṣikastadā

श्रुतं मे तव मार्जार स्वमर्थं परिगृह्णतः ।
ममापि त्वं विजानासि स्वमर्थं परिगृह्णतः

śrutaṃ me tava mārjāra svamarthaṃ parigṛhṇataḥ |
mamāpi tvaṃ vijānāsi svamarthaṃ parigṛhṇataḥ

यन्मित्रं भीतवत्साध्यं यस्मिन्मित्रे भयं हितम् ।
आरक्षितं ततः कार्यं पाणिः सर्पमुखादिव

yanmitraṃ bhītavatsādhyaṃ yasminmitre bhayaṃ hitam |
ārakṣitaṃ tataḥ kāryaṃ pāṇiḥ sarpamukhādiva

कृत्वा बलवता संधिमात्मानं यो न रक्षति ।
अपथ्यमिव तद्भुक्तं तस्यार्थाय कल्पते

kṛtvā balavatā saṃdhimātmānaṃ yo na rakṣati |
apathyamiva tadbhuktaṃ tasyārthāya kalpate

कश्चित्कस्यचिन्मित्रं न कश्चित्कस्यचिद्रिपुः ।
अर्थतस्तु निबध्यन्ते मित्राणि रिपवस्तथा

kaścitkasyacinmitraṃ na kaścitkasyacidripuḥ |
arthatastu nibadhyante mitrāṇi ripavastathā

अर्थैरर्था निबध्यन्ते गजैरिव महागजाः ।
न च कश्चित्कृते कार्ये कर्तारं समवेक्षते ।
तस्मात्सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत्

arthairarthā nibadhyante gajairiva mahāgajāḥ |
na ca kaścitkṛte kārye kartāraṃ samavekṣate |
tasmātsarvāṇi kāryāṇi sāvaśeṣāṇi kārayet

तस्मिन्कालेऽपि च भवान्दिवाकीर्तिभयार्दितः ।
मम न ग्रहणे शक्तः पलायपरायणः

tasminkāle'pi ca bhavāndivākīrtibhayārditaḥ |
mama na grahaṇe śaktaḥ palāyaparāyaṇaḥ

छिन्नं तु तन्तुबाहुल्यं तन्तुरेकोऽवशेषितः ।
छेत्स्याम्यहं तमप्याशु निर्वृतो भव लोमश

chinnaṃ tu tantubāhulyaṃ tantureko'vaśeṣitaḥ |
chetsyāmyahaṃ tamapyāśu nirvṛto bhava lomaśa

तयोः संवदतोरेवं तथैवापन्नयोर्द्वयोः ।
क्षयं जगाम सा रात्रिर्लोमशं त्वागमद्भयम्

tayoḥ saṃvadatorevaṃ tathaivāpannayordvayoḥ |
kṣayaṃ jagāma sā rātrirlomaśaṃ tvāgamadbhayam

ततः प्रभातसमये विकटः कृष्णपिङ्गलः ।
स्थूलस्फिग्विकृतो रूक्षः श्वयूथपरिवारितः

tataḥ prabhātasamaye vikaṭaḥ kṛṣṇapiṅgalaḥ |
sthūlasphigvikṛto rūkṣaḥ śvayūthaparivāritaḥ

शङ्कुकर्णो महावक्रः खनित्री घोरदर्शनः ।
परिघो नाम चण्डालः शस्त्रपाणिरदृश्यत

śaṅkukarṇo mahāvakraḥ khanitrī ghoradarśanaḥ |
parigho nāma caṇḍālaḥ śastrapāṇiradṛśyata

तं दृष्ट्वा यमदूताभं मार्जारस्त्रस्तचेतनः ।
उवाच पलितं भीतः किमिदानीं करिष्यसि

taṃ dṛṣṭvā yamadūtābhaṃ mārjārastrastacetanaḥ |
uvāca palitaṃ bhītaḥ kimidānīṃ kariṣyasi

तथैव च सुसंत्रस्तौ तं दृष्ट्वा घोरसंकुलम् ।
क्षणेन नकुलोलूकौ नैराश्यमुपजग्मतुः

tathaiva ca susaṃtrastau taṃ dṛṣṭvā ghorasaṃkulam |
kṣaṇena nakulolūkau nairāśyamupajagmatuḥ

बलिनौ मतिमन्तौ च संघातं चाप्युपागतौ ।
अशक्तौ सुनयात्तस्मात्संप्रधर्षयितुं बलात्

balinau matimantau ca saṃghātaṃ cāpyupāgatau |
aśaktau sunayāttasmātsaṃpradharṣayituṃ balāt

कार्यार्थे कृतसंधी तौ दृष्ट्वा मार्जारमूषिकौ ।
उलूकनकुलौ तूर्णं जग्मतुः स्वंस्वमालयम्

kāryārthe kṛtasaṃdhī tau dṛṣṭvā mārjāramūṣikau |
ulūkanakulau tūrṇaṃ jagmatuḥ svaṃsvamālayam

ततश्चिच्छेद तं तन्तुं मार्जारस्य स मूषिकः ।
विप्रमुक्तोऽथ मार्जारस्तमेवाभ्यपतद्दुमम्

tataściccheda taṃ tantuṃ mārjārasya sa mūṣikaḥ |
vipramukto'tha mārjārastamevābhyapataddumam

स तस्मात्संभ्रमान्मुक्तो मुक्तो घोरेण सत्रुणा ।
बिलं विवेश पलितः शाखां लेभे स लोमशः

sa tasmātsaṃbhramānmukto mukto ghoreṇa satruṇā |
bilaṃ viveśa palitaḥ śākhāṃ lebhe sa lomaśaḥ

उन्माथमप्युपादाय चण्डालो वीक्ष्य सर्वशः ।
विहताशः क्षणेनैव तस्माद्देशादपाक्रमत् ।
जगाम स स्वभवनं चण्डालो भरतर्षभ

unmāthamapyupādāya caṇḍālo vīkṣya sarvaśaḥ |
vihatāśaḥ kṣaṇenaiva tasmāddeśādapākramat |
jagāma sa svabhavanaṃ caṇḍālo bharatarṣabha

ततस्तस्माद्भान्मुक्तो दुर्लभं प्राप्य जीवितम् ।
बिलस्थं पादपाग्रस्थः पलितं लोमशोऽब्रवीत्

tatastasmādbhānmukto durlabhaṃ prāpya jīvitam |
bilasthaṃ pādapāgrasthaḥ palitaṃ lomaśo'bravīt

अकृत्वा संविदं कांचित्सहसा त्वमपस्रुतः ।
कृतज्ञः कृतकल्याणः कच्चिन्मां नाभिशङ्कसे

akṛtvā saṃvidaṃ kāṃcitsahasā tvamapasrutaḥ |
kṛtajñaḥ kṛtakalyāṇaḥ kaccinmāṃ nābhiśaṅkase

गत्वा च मम विश्वासं दत्त्वा च मम जीवितम् ।
मित्रोपभोगसमये किं हि मां नोपसर्पसि

gatvā ca mama viśvāsaṃ dattvā ca mama jīvitam |
mitropabhogasamaye kiṃ hi māṃ nopasarpasi

कृत्वा हि पूर्वं मित्राणि यः पश्चान्नानुतिष्ठति ।
न स मित्राणि लभते कृच्छ्रात्स्वापत्सु दुर्मतिः

kṛtvā hi pūrvaṃ mitrāṇi yaḥ paścānnānutiṣṭhati |
na sa mitrāṇi labhate kṛcchrātsvāpatsu durmatiḥ

सत्कृतोऽहं त्वया मित्र सामर्थ्यादात्मानः सखे ।
स मां मित्रत्वमापन्नमुपभोक्तुं त्वमर्हसि

satkṛto'haṃ tvayā mitra sāmarthyādātmānaḥ sakhe |
sa māṃ mitratvamāpannamupabhoktuṃ tvamarhasi

यानि मे सन्ति मित्राणि ये च मे सन्ति बान्धवाः ।
सर्वे त्वां पूजयिष्यन्ति शिष्या गुरुमिव प्रियम्

yāni me santi mitrāṇi ye ca me santi bāndhavāḥ |
sarve tvāṃ pūjayiṣyanti śiṣyā gurumiva priyam

अहं च पूजयिष्ये त्वां समित्रगणबान्धवम् ।
जीवितस्य प्रदातारं कृतज्ञः को न पूजयेत्

ahaṃ ca pūjayiṣye tvāṃ samitragaṇabāndhavam |
jīvitasya pradātāraṃ kṛtajñaḥ ko na pūjayet

ईश्वरो मे भवानस्तु शरीरस्य गृहस्य च ।
अर्थानां चैव सर्वेषामनुशास्ता च मे भव

īśvaro me bhavānastu śarīrasya gṛhasya ca |
arthānāṃ caiva sarveṣāmanuśāstā ca me bhava

अमात्यो मे भव प्राज्ञ पितेवेह प्रशाधि माम् ।
न तेऽस्ति भयमस्मत्तो जीवितेनात्मनः शपे

amātyo me bhava prājña piteveha praśādhi mām |
na te'sti bhayamasmatto jīvitenātmanaḥ śape

बुद्ध्या त्वमुशना साक्षाद्बलेनाधिकृता वयम् ।
त्वं मन्त्रबलयुक्तो हि दद्या विजयमेव मे

buddhyā tvamuśanā sākṣādbalenādhikṛtā vayam |
tvaṃ mantrabalayukto hi dadyā vijayameva me

एवमुक्तः परं सान्त्वं मार्जारेण स मूषिकः ।
उवाच परमार्थज्ञः श्लक्ष्णमात्महितं वचः

evamuktaḥ paraṃ sāntvaṃ mārjāreṇa sa mūṣikaḥ |
uvāca paramārthajñaḥ ślakṣṇamātmahitaṃ vacaḥ

यद्भवानाह तत्सर्वं मया ते लोमश श्रुतम् ।
ममापि तावद्ब्रुवतः शृणु यत्प्रतिभाति मे

yadbhavānāha tatsarvaṃ mayā te lomaśa śrutam |
mamāpi tāvadbruvataḥ śṛṇu yatpratibhāti me

वेदितव्यानि मित्राणि बोद्धव्याश्चापि शत्रवः ।
एतत्सुसूक्ष्मं लोकेऽस्मिन्दृश्यते प्राज्ञसंमतैः

veditavyāni mitrāṇi boddhavyāścāpi śatravaḥ |
etatsusūkṣmaṃ loke'smindṛśyate prājñasaṃmataiḥ

शत्रुरूपा हि सुहृदो मित्ररूपाश्च शत्रवः ।
सान्त्वितास्ते न बुध्यन्ते रागलोभवशं गताः

śatrurūpā hi suhṛdo mitrarūpāśca śatravaḥ |
sāntvitāste na budhyante rāgalobhavaśaṃ gatāḥ

येषां सौम्यानि मित्राणि क्रोधनाश्चैव शत्रवः ।
सान्त्वितास्ते न बुध्यन्ते रागलोभवशंगताः

yeṣāṃ saumyāni mitrāṇi krodhanāścaiva śatravaḥ |
sāntvitāste na budhyante rāgalobhavaśaṃgatāḥ

नास्ति जात्या रिपुर्नाम मित्रं नाम न विद्यते ।
सामर्थ्ययोगाज्जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा

nāsti jātyā ripurnāma mitraṃ nāma na vidyate |
sāmarthyayogājjāyante mitrāṇi ripavastathā

यो यस्मिञ्जीवति स्वार्थे पश्येत्पीडां न जीवति ।
स तस्य मित्रं तावत्स्यःद्यावन्न स्याद्विपर्ययः

yo yasmiñjīvati svārthe paśyetpīḍāṃ na jīvati |
sa tasya mitraṃ tāvatsyaḥdyāvanna syādviparyayaḥ

नास्ति मैत्री स्थिरा नाम न च ध्रुवमसौहृदम् ।
अर्थयुक्त्याऽनुजायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा

nāsti maitrī sthirā nāma na ca dhruvamasauhṛdam |
arthayuktyā'nujāyante mitrāṇi ripavastathā

मित्रं च शत्रुतामेति कस्मिंश्चित्कालपर्यये ।
शत्रुश्च मित्रतामेति स्वार्थो हि बलवत्तरः

mitraṃ ca śatrutāmeti kasmiṃścitkālaparyaye |
śatruśca mitratāmeti svārtho hi balavattaraḥ

यो विश्वसिति मित्रेषु न विश्वसिति शत्रुषु ।
अर्थयुक्तिमविज्ञाय चलितं तस्य जीवितम्

yo viśvasiti mitreṣu na viśvasiti śatruṣu |
arthayuktimavijñāya calitaṃ tasya jīvitam

मित्रे वा यदि वा शत्रौ तस्यापि चलिता मतिः ।
न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् ।
विश्वासाद्भयमुत्पन्नमपि मूलानि कृन्तति

mitre vā yadi vā śatrau tasyāpi calitā matiḥ |
na viśvasedaviśvaste viśvaste nātiviśvaset |
viśvāsādbhayamutpannamapi mūlāni kṛntati

अर्थयुक्त्या हि जायन्ते पिता माता सुतस्तथा ।
मातुला भागिनेयाश्च तथा संबन्धिबान्धवाः

arthayuktyā hi jāyante pitā mātā sutastathā |
mātulā bhāgineyāśca tathā saṃbandhibāndhavāḥ

पुत्रं हि मातापितरौ त्यजतः पतितं प्रियम् ।
लोको रक्षति चात्मानं पश्य स्वार्थस्य सारताम्

putraṃ hi mātāpitarau tyajataḥ patitaṃ priyam |
loko rakṣati cātmānaṃ paśya svārthasya sāratām

सामान्या निष्कृतिः प्राज्ञ यो मोक्षात्समन्तरम् ।
कृत्यं मृगयते कर्तुं सुखोपायमसंशयम्

sāmānyā niṣkṛtiḥ prājña yo mokṣātsamantaram |
kṛtyaṃ mṛgayate kartuṃ sukhopāyamasaṃśayam

अस्मिन्निलय एवं त्वं न्यग्रोधादवतारितः ।
पूर्वं निविष्टमुन्माथं चपलन्वान्न बुद्धवान्

asminnilaya evaṃ tvaṃ nyagrodhādavatāritaḥ |
pūrvaṃ niviṣṭamunmāthaṃ capalanvānna buddhavān

आत्मनश्चपलो नास्ति कुतोऽन्येषां भविष्यति ।
तस्मात्सर्वाणि कार्याणि चपलो हन्त्यसंशयम्

ātmanaścapalo nāsti kuto'nyeṣāṃ bhaviṣyati |
tasmātsarvāṇi kāryāṇi capalo hantyasaṃśayam

ब्रवीषि मधुरं यच्च प्रियो मेऽद्य भवानिति ।
तन्मिथ्याकारणं सर्वं विस्तरेणापि मे शृणु

bravīṣi madhuraṃ yacca priyo me'dya bhavāniti |
tanmithyākāraṇaṃ sarvaṃ vistareṇāpi me śṛṇu

कारणात्प्रियतामेति द्वेष्यो भवति कारणात् ।
अर्थार्थी जीवलोकोऽयं न कश्चित्कस्यचित्प्रियः

kāraṇātpriyatāmeti dveṣyo bhavati kāraṇāt |
arthārthī jīvaloko'yaṃ na kaścitkasyacitpriyaḥ

सख्यं सोदर्ययोर्भ्रात्रोदर्पंत्योर्वा परस्परम् ।
कस्यचिन्नाभिजानामि प्रीतिं निष्कारणामिह

sakhyaṃ sodaryayorbhrātrodarpaṃtyorvā parasparam |
kasyacinnābhijānāmi prītiṃ niṣkāraṇāmiha

यद्यपि भ्रातरः क्रुद्धा भार्या वा कारणान्तरे ।
स्वभावतस्ते प्रीयन्ते नेतरः प्राकृतो जनः

yadyapi bhrātaraḥ kruddhā bhāryā vā kāraṇāntare |
svabhāvataste prīyante netaraḥ prākṛto janaḥ

प्रियो भवति दानेन प्रियवादेन चापरः ।
मन्त्रहोमजपैरन्यः कार्यार्थे प्रीयते जनः

priyo bhavati dānena priyavādena cāparaḥ |
mantrahomajapairanyaḥ kāryārthe prīyate janaḥ

उत्पन्ना कारणात्प्रीतिरासीन्नौ कारणान्तरे ।
प्रध्वस्ते कारणस्थाने सा प्रीतिर्नाभिवर्तते

utpannā kāraṇātprītirāsīnnau kāraṇāntare |
pradhvaste kāraṇasthāne sā prītirnābhivartate

किंनु तत्कारणं मन्ये येनाहं भवतः प्रियः ।
अन्यत्राभ्यवहारार्थात्तत्रापि च बुधा वयम्

kiṃnu tatkāraṇaṃ manye yenāhaṃ bhavataḥ priyaḥ |
anyatrābhyavahārārthāttatrāpi ca budhā vayam

कालो हेतुं विकुरुते स्वार्थस्तमनुवर्तते ।
स्वार्धं प्राज्ञोऽभिजानाति प्राज्ञं लोकोऽनुवर्तते ।
न त्वीदृशं त्वया वाच्यं विद्यते स्वार्थपण्डितः

kālo hetuṃ vikurute svārthastamanuvartate |
svārdhaṃ prājño'bhijānāti prājñaṃ loko'nuvartate |
na tvīdṛśaṃ tvayā vācyaṃ vidyate svārthapaṇḍitaḥ

न कालो हि समर्थस्य स्नेहहेतुरयं तव ।
तस्मान्नाहं चले स्वार्थात्सुस्थितः संधिविग्रहे

na kālo hi samarthasya snehaheturayaṃ tava |
tasmānnāhaṃ cale svārthātsusthitaḥ saṃdhivigrahe

अभ्राणामिव रुपाणि विकुर्वन्ति पदेपदे ।
अद्यैव हि रिपुर्भूत्वा पुनरद्यैव मे सुहृत् ।
पुनश्च रिपुरद्यैव युक्तीनां पश्य चापलम्

abhrāṇāmiva rupāṇi vikurvanti padepade |
adyaiva hi ripurbhūtvā punaradyaiva me suhṛt |
punaśca ripuradyaiva yuktīnāṃ paśya cāpalam

आसीन्मैत्री तु तावन्नौ यावद्धेतुरभूत्पुरा ।
सागता सह तेनैव कालयुक्तेन हेतुना

āsīnmaitrī tu tāvannau yāvaddheturabhūtpurā |
sāgatā saha tenaiva kālayuktena hetunā

त्वं हि मेऽत्यन्ततः शत्रुः सामर्थ्यान्मित्रतां गतः ।
तत्कृत्यमभिनिर्वर्त्य प्रकृतिः शत्रुतां गता

tvaṃ hi me'tyantataḥ śatruḥ sāmarthyānmitratāṃ gataḥ |
tatkṛtyamabhinirvartya prakṛtiḥ śatrutāṃ gatā

सोऽहमेवं प्रणीतानि ज्ञात्वा शास्त्राणि तत्त्वतः ।
प्राविशेयं कथं पाशं त्वत्कृते तद्ब्रवीहि मे

so'hamevaṃ praṇītāni jñātvā śāstrāṇi tattvataḥ |
prāviśeyaṃ kathaṃ pāśaṃ tvatkṛte tadbravīhi me

त्वद्वीर्येण विमुक्तोऽहं मद्वीर्येण तथा भवान् ।
अन्योन्यानुग्रहे वृत्ते नास्ति भूयः समागमः

tvadvīryeṇa vimukto'haṃ madvīryeṇa tathā bhavān |
anyonyānugrahe vṛtte nāsti bhūyaḥ samāgamaḥ

त्वं हि सौम्य कृतार्थोऽद्य निवृत्तार्थास्तथा वयम् ।
न तेऽस्त्यद्य मया कृत्यं किंचिदन्यत्र भक्षणात्

tvaṃ hi saumya kṛtārtho'dya nivṛttārthāstathā vayam |
na te'styadya mayā kṛtyaṃ kiṃcidanyatra bhakṣaṇāt

अहमन्नं भवान्भोक्ता दुर्बलोऽहं भवान्बली ।
नावयोर्विद्यते संधिर्वियुक्ते विषमे बले

ahamannaṃ bhavānbhoktā durbalo'haṃ bhavānbalī |
nāvayorvidyate saṃdhirviyukte viṣame bale

स मन्येऽहं तव प्रज्ञां यन्मोक्षात्प्रत्यनन्तरम् ।
भक्ष्यं मृगयते नूनं सुखोपायमसंशयम्

sa manye'haṃ tava prajñāṃ yanmokṣātpratyanantaram |
bhakṣyaṃ mṛgayate nūnaṃ sukhopāyamasaṃśayam

--र्थी ह्येव सुव्यक्तो विमुक्तः प्रसृतः क्षुधा ।
शास्त्रजां मतिमास्थाय प्रातराशमिहेच्छसि

--rthī hyeva suvyakto vimuktaḥ prasṛtaḥ kṣudhā |
śāstrajāṃ matimāsthāya prātarāśamihecchasi

जानामि क्षुधितं च त्वामाहारसमयश्च ते ।
स त्वं मामभिसंधाय भक्ष्यं मृगयसे पुनः

jānāmi kṣudhitaṃ ca tvāmāhārasamayaśca te |
sa tvaṃ māmabhisaṃdhāya bhakṣyaṃ mṛgayase punaḥ

किंचात्र पुत्रदारार्थं यद्वाणीं सृजसे मयि ।
शुश्रूषां यतसे कर्तुं सखे मम तत्क्षमम्

kiṃcātra putradārārthaṃ yadvāṇīṃ sṛjase mayi |
śuśrūṣāṃ yatase kartuṃ sakhe mama tatkṣamam

त्वया मां सहितं दृष्ट्वा प्रिया भार्या सुताश्च ये ।
कस्मात्ते मां न खादेयुः स्पृष्टवा प्रणयिनि त्वयि

tvayā māṃ sahitaṃ dṛṣṭvā priyā bhāryā sutāśca ye |
kasmātte māṃ na khādeyuḥ spṛṣṭavā praṇayini tvayi

नाहं त्वया समेष्यामि वृत्ते हेतुसमागमे ।
शिवं ध्यायस्व मेऽत्रस्थः सुकृतं स्मरसे यदि

nāhaṃ tvayā sameṣyāmi vṛtte hetusamāgame |
śivaṃ dhyāyasva me'trasthaḥ sukṛtaṃ smarase yadi

शत्रोरन्नाद्यभूतः सन्क्लिष्टस्य क्षुधितस्य च ।
भक्ष्यं मृगयमाणस्य कः प्राज्ञो विषयं व्रजेत्

śatrorannādyabhūtaḥ sankliṣṭasya kṣudhitasya ca |
bhakṣyaṃ mṛgayamāṇasya kaḥ prājño viṣayaṃ vrajet

स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि दूरादपि तवोद्विजे ।
[विश्वस्तं वा प्रमत्तं वा एतदेव कृतं भवेत् ॥]

svasti te'stu gamiṣyāmi dūrādapi tavodvije |
[viśvastaṃ vā pramattaṃ vā etadeva kṛtaṃ bhavet ||]

नाहं त्वया समेष्यामि निवृत्तो भव लोमश ।
बलवत्सन्निकर्षो हि न कदाचित्प्रशस्यते

nāhaṃ tvayā sameṣyāmi nivṛtto bhava lomaśa |
balavatsannikarṣo hi na kadācitpraśasyate

यदि त्वं सुकृतं वेत्सि तत्सख्यमनुसारय ।
प्रशान्तादपि हि प्राज्ञाद्भेतव्यं बलिनः सदा

yadi tvaṃ sukṛtaṃ vetsi tatsakhyamanusāraya |
praśāntādapi hi prājñādbhetavyaṃ balinaḥ sadā

यदि त्वर्थेन ते कार्यं ब्रूहि किं करवाणि ते ।
कामं सर्वं प्रदास्यामि न त्वात्मानं कथंचन

yadi tvarthena te kāryaṃ brūhi kiṃ karavāṇi te |
kāmaṃ sarvaṃ pradāsyāmi na tvātmānaṃ kathaṃcana

आत्मार्थे संततिस्त्याज्या राज्यं रत्नं धनानि च ।
अपि सर्वस्वमुत्सृज्य रक्षेदात्मानमात्मवान्

ātmārthe saṃtatistyājyā rājyaṃ ratnaṃ dhanāni ca |
api sarvasvamutsṛjya rakṣedātmānamātmavān

ऐश्वर्यधनरत्नानां प्रत्यमित्रेऽपि वर्तताम् ।
दृष्टा हि पुनरावृत्तिर्जीवतामिति नः श्रुतम्

aiśvaryadhanaratnānāṃ pratyamitre'pi vartatām |
dṛṣṭā hi punarāvṛttirjīvatāmiti naḥ śrutam

न त्वात्मनः संप्रदानं धनरत्नवदिष्यते ।
आत्मा हि सर्वदा रक्ष्यो दारैरपि धनैरपि

na tvātmanaḥ saṃpradānaṃ dhanaratnavadiṣyate |
ātmā hi sarvadā rakṣyo dārairapi dhanairapi

आत्मरक्षणतन्त्राणां सुपरीक्षितकारिणाम् ।
आपदो नोपपद्यन्ते पुरुषाणां स्वदोषजाः

ātmarakṣaṇatantrāṇāṃ suparīkṣitakāriṇām |
āpado nopapadyante puruṣāṇāṃ svadoṣajāḥ

शत्रुं सम्यगविज्ञातो विप्रियो ह्यबलीयसा ।
शङ्कनीयः स सर्वत्र प्रियमप्याचरन्सदा

śatruṃ samyagavijñāto vipriyo hyabalīyasā |
śaṅkanīyaḥ sa sarvatra priyamapyācaransadā

कुलजानां सुमित्राणां धार्मिकाणां महात्मनाम् ।
न तेषां चाल्यते बुद्धिः शास्त्रार्थकृतिश्चया

kulajānāṃ sumitrāṇāṃ dhārmikāṇāṃ mahātmanām |
na teṣāṃ cālyate buddhiḥ śāstrārthakṛtiścayā

इत्यभिव्यक्तमेवासौ पलितेनापहासितः ।
मार्जारो व्रीडितो भूत्वा मूषिकं वाक्यमब्रवीत्

ityabhivyaktamevāsau palitenāpahāsitaḥ |
mārjāro vrīḍito bhūtvā mūṣikaṃ vākyamabravīt

सत्यं शपे त्वयाऽहं वै मित्रद्रोहो विगर्हितः ।
संमन्येऽहं तव प्रज्ञां यस्त्वं मम हिते रतः

satyaṃ śape tvayā'haṃ vai mitradroho vigarhitaḥ |
saṃmanye'haṃ tava prajñāṃ yastvaṃ mama hite rataḥ

उक्तवानर्थतत्त्वेन मया संभिन्नदर्शनः ।
न तु मामन्यथा साधो त्वं ग्रहीतुमिहार्हसि

uktavānarthatattvena mayā saṃbhinnadarśanaḥ |
na tu māmanyathā sādho tvaṃ grahītumihārhasi

प्राणप्रदानजं त्वत्तो मयि सौहृदमागतम् ।
धर्मज्ञोऽस्मि गुणज्ञोऽस्मि कृतज्ञोस्मि विशेषतः

prāṇapradānajaṃ tvatto mayi sauhṛdamāgatam |
dharmajño'smi guṇajño'smi kṛtajñosmi viśeṣataḥ

मित्रेषु वत्सलश्चास्मि त्वद्भक्तश्च विशेषतः ।
त्वं मामेवंगते साधो न वाचयितुमर्हसि

mitreṣu vatsalaścāsmi tvadbhaktaśca viśeṣataḥ |
tvaṃ māmevaṃgate sādho na vācayitumarhasi

त्वया हि वाच्यमानोऽहं जह्यां प्राणान्सबान्धवः ।
धिक्शब्दो हि बुधैर्दृष्टो मद्विधेषु मनस्विषु ।
पतनं धर्मतत्त्वज्ञ न मे शङ्कितुमर्हसि

tvayā hi vācyamāno'haṃ jahyāṃ prāṇānsabāndhavaḥ |
dhikśabdo hi budhairdṛṣṭo madvidheṣu manasviṣu |
patanaṃ dharmatattvajña na me śaṅkitumarhasi

इति संस्तूयमानोऽपि मार्जारेण स मूषिकः ।
मनसा भावगम्भीरं मार्जारमिदमब्रवीत्

iti saṃstūyamāno'pi mārjāreṇa sa mūṣikaḥ |
manasā bhāvagambhīraṃ mārjāramidamabravīt

साधुर्भवान्कृतार्थोऽस्मि प्रिये च न च विश्वसे ।
संस्तवैर्वा धनौघैर्वा नाहं शक्यः पुनस्त्वया

sādhurbhavānkṛtārtho'smi priye ca na ca viśvase |
saṃstavairvā dhanaughairvā nāhaṃ śakyaḥ punastvayā

न ह्यमित्रवशं यान्ति प्राज्ञा निष्कारणं सखे ।
अस्मिन्नर्थे च गाथे द्वे निबोधोशनसा कृते

na hyamitravaśaṃ yānti prājñā niṣkāraṇaṃ sakhe |
asminnarthe ca gāthe dve nibodhośanasā kṛte

शत्रुसाधारणे कृत्ये कृत्वा सन्धिं बलीयसा ।
समाहितश्चरेद्बुद्ध्या कृतार्थश्च न विश्वसेत्

śatrusādhāraṇe kṛtye kṛtvā sandhiṃ balīyasā |
samāhitaścaredbuddhyā kṛtārthaśca na viśvaset

न विश्वसेदवश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्चसेत् ।
नित्यं विश्वासयेदन्यान्परेषां तु न विश्वसेत्

na viśvasedavaśvaste viśvaste nātiviścaset |
nityaṃ viśvāsayedanyānpareṣāṃ tu na viśvaset

तस्मात्सर्वास्ववस्थासु रक्षेज्जीवितमात्मनः ।
द्रव्याणि संततिश्चैव सर्वं भवति जीवताम्

tasmātsarvāsvavasthāsu rakṣejjīvitamātmanaḥ |
dravyāṇi saṃtatiścaiva sarvaṃ bhavati jīvatām

संक्षेपो नीतिशास्त्राणामविश्वासः परो मतः ।
नृषु तस्मादविश्वासः पुष्कलं हितमात्मनः

saṃkṣepo nītiśāstrāṇāmaviśvāsaḥ paro mataḥ |
nṛṣu tasmādaviśvāsaḥ puṣkalaṃ hitamātmanaḥ

वध्यन्ते न ह्यविश्वस्ताः शत्रुर्भिर्दुर्बला अपि ।
विश्वस्तास्तेषु वध्यन्ते बलवन्तोऽपि शत्रुभिः

vadhyante na hyaviśvastāḥ śatrurbhirdurbalā api |
viśvastāsteṣu vadhyante balavanto'pi śatrubhiḥ

त्वद्विधेभ्यो मया ह्यात्मा रक्ष्यो मार्जार सर्वदा ।
रक्ष त्वमपि चात्मानं चण्डालाज्जातिकिल्बिषात्

tvadvidhebhyo mayā hyātmā rakṣyo mārjāra sarvadā |
rakṣa tvamapi cātmānaṃ caṇḍālājjātikilbiṣāt

स तस्य ब्रुवतस्त्वेवं संत्रासाज्जातसाध्वसः ।
कथां हित्वा जवेनाशु मार्जारः प्रययौ ततः

sa tasya bruvatastvevaṃ saṃtrāsājjātasādhvasaḥ |
kathāṃ hitvā javenāśu mārjāraḥ prayayau tataḥ

ततः शास्त्रार्थतत्त्वज्ञो बुद्धिसामर्थ्यमात्मनः ।
विश्राव्य पलितः प्राज्ञो बिलमन्यज्जगाम ह

tataḥ śāstrārthatattvajño buddhisāmarthyamātmanaḥ |
viśrāvya palitaḥ prājño bilamanyajjagāma ha

एवं प्रज्ञावता बुद्ध्या दुर्बलेन महाबलाः ।
एकेन बहवोऽमित्राः पलितेनाभिसंधिताः

evaṃ prajñāvatā buddhyā durbalena mahābalāḥ |
ekena bahavo'mitrāḥ palitenābhisaṃdhitāḥ

अरिणापि समर्थेन सन्धिं कुर्वीत पण्डितः ।
मूषिकश्च बिडालश्च मुक्तावन्योन्यसंश्रयात्

ariṇāpi samarthena sandhiṃ kurvīta paṇḍitaḥ |
mūṣikaśca biḍālaśca muktāvanyonyasaṃśrayāt

इत्येवं क्षत्रधर्मस्य मया मार्गो निदर्शितः ।
विस्तरेण महाराज संक्षेपमपि मे शृणु

ityevaṃ kṣatradharmasya mayā mārgo nidarśitaḥ |
vistareṇa mahārāja saṃkṣepamapi me śṛṇu

अन्योन्यं कृतवैरौ तु चक्रतुः प्रीतिमुत्तमाम् ।
अन्योन्यमभिसंधातुं संबभूव तयोर्मतिः

anyonyaṃ kṛtavairau tu cakratuḥ prītimuttamām |
anyonyamabhisaṃdhātuṃ saṃbabhūva tayormatiḥ

तत्र प्राज्ञोऽभिसंधत्ते सम्यग्बुद्धिबलाश्रयात् ।
अभिसंधीयते प्राज्ञः प्रमादादपि वा बुधैः

tatra prājño'bhisaṃdhatte samyagbuddhibalāśrayāt |
abhisaṃdhīyate prājñaḥ pramādādapi vā budhaiḥ

तस्मादभीतवद्भीतो विश्वस्तवदविश्वसेत् ।
न ह्यप्रमत्तश्चलति चलितोऽवा न नश्यति

tasmādabhītavadbhīto viśvastavadaviśvaset |
na hyapramattaścalati calito'vā na naśyati

काले हि रिपुणा संधिः काले मित्रेण विग्रहः ।
कार्य इत्येव तत्वज्ञाः प्राहुर्नित्यं नराधिप

kāle hi ripuṇā saṃdhiḥ kāle mitreṇa vigrahaḥ |
kārya ityeva tatvajñāḥ prāhurnityaṃ narādhipa

एतज्ज्ञात्वा महाराज शास्त्रार्थमभिगम्य च ।
अभियुक्तोऽप्रमत्तश्च प्राग्भयाद्भीतवच्चरेत्

etajjñātvā mahārāja śāstrārthamabhigamya ca |
abhiyukto'pramattaśca prāgbhayādbhītavaccaret

भीतवत्संहितः कार्यः प्रतिसंधिस्तथैव च ।
भयादुत्पद्यते बुद्धिरप्रमत्ताभियोगजा

bhītavatsaṃhitaḥ kāryaḥ pratisaṃdhistathaiva ca |
bhayādutpadyate buddhirapramattābhiyogajā

न भयं जायते राजन्भीतस्यानागते भये ।
अभीतस्य च विस्रम्भात्सुमहज्जायते भयम्

na bhayaṃ jāyate rājanbhītasyānāgate bhaye |
abhītasya ca visrambhātsumahajjāyate bhayam

न भीरुरिति चात्यन्तं मन्त्रो देयः कथंचन ।
अविज्ञानाद्धि विज्ञाने गच्छेदास्पददर्शनाम्

na bhīruriti cātyantaṃ mantro deyaḥ kathaṃcana |
avijñānāddhi vijñāne gacchedāspadadarśanām

तस्मादभीतवद्भीतो विश्वस्तवदविश्वसन् ।
कार्याणां गुरुतां ज्ञात्वा नादृतं किंचिदाचरेत्

tasmādabhītavadbhīto viśvastavadaviśvasan |
kāryāṇāṃ gurutāṃ jñātvā nādṛtaṃ kiṃcidācaret

एवमेतन्मया प्रोक्तमितिहासं युधिष्ठिर ।
श्रुत्वा त्वं सुहृदां मध्ये यथावत्समुदाचर

evametanmayā proktamitihāsaṃ yudhiṣṭhira |
śrutvā tvaṃ suhṛdāṃ madhye yathāvatsamudācara

उपलभ्य मतिं चाग्र्यामरिमित्रान्तरं तथा ।
संधिविग्रहकालौ च मोक्षोपायं तथाऽऽपदि

upalabhya matiṃ cāgryāmarimitrāntaraṃ tathā |
saṃdhivigrahakālau ca mokṣopāyaṃ tathā''padi

शत्रुसाधारणे कृत्ये कृत्वा सन्धिं बलीयसा ।
समागतश्चरेद्बुद्ध्या कृतार्थो न च विश्वसेत्

śatrusādhāraṇe kṛtye kṛtvā sandhiṃ balīyasā |
samāgataścaredbuddhyā kṛtārtho na ca viśvaset

अविरुद्धां त्रिवर्गेण नीतिमेतां महीपते ।
अभ्युत्तिष्ठ श्रुतात्तस्माद्भूयः संरञ्जयन्प्रजाः

aviruddhāṃ trivargeṇa nītimetāṃ mahīpate |
abhyuttiṣṭha śrutāttasmādbhūyaḥ saṃrañjayanprajāḥ

ब्राह्मणैश्चापि ते सार्धं यात्रा भवतु पाण्डव ।
ब्राह्मणाद्धि परं श्रेयो दिवि चेह च भारत

brāhmaṇaiścāpi te sārdhaṃ yātrā bhavatu pāṇḍava |
brāhmaṇāddhi paraṃ śreyo divi ceha ca bhārata

एते धर्मस्य वेत्तारः कृतज्ञाः सततं प्रभो ।
पूजिताः शुभकर्तारः पूजयैनाञ्जाधिप

ete dharmasya vettāraḥ kṛtajñāḥ satataṃ prabho |
pūjitāḥ śubhakartāraḥ pūjayaināñjādhipa

राज्यं श्रेयः परं राजन्यशश्च महदाप्स्यसे ।
कुलस्य संततिं चैव यथान्यायं यथाक्रमम्

rājyaṃ śreyaḥ paraṃ rājanyaśaśca mahadāpsyase |
kulasya saṃtatiṃ caiva yathānyāyaṃ yathākramam

श्रुतं च ते भारत संधिविग्रहं
विभावितं बुद्धिविशेषकारितम् ।
तथा त्ववेक्ष्य क्षितिपेन सर्वदा
निषेवितव्यं नृप शत्रुमण्डलम्

śrutaṃ ca te bhārata saṃdhivigrahaṃ
vibhāvitaṃ buddhiviśeṣakāritam |
tathā tvavekṣya kṣitipena sarvadā
niṣevitavyaṃ nṛpa śatrumaṇḍalam