अध्याय 133: कोष, बल और दस्यु की मर्यादा

स्वराष्ट्रात्परराष्ट्राच्च कोशं संजनयेन्नृपः ।
कोशाद्धि धर्मः कौन्तेय राज्यमूलं प्रवर्तते

svarāṣṭrātpararāṣṭrācca kośaṃ saṃjanayennṛpaḥ |
kośāddhi dharmaḥ kaunteya rājyamūlaṃ pravartate

तस्मात्संजनयेत्कोशं सत्कृत्य परिपालयेत् ।
परिपाल्यानुगृह्णीयादेव धर्मः सनातनः

tasmātsaṃjanayetkośaṃ satkṛtya paripālayet |
paripālyānugṛhṇīyādeva dharmaḥ sanātanaḥ

स कोशः शुद्धभावेन न नृशंसेन जायते ।
मध्यमं पदमास्थाय कोशसंग्रहणं चरेत्

sa kośaḥ śuddhabhāvena na nṛśaṃsena jāyate |
madhyamaṃ padamāsthāya kośasaṃgrahaṇaṃ caret

अबलस्य कुतः कोशो ह्यकोशस्य कुतो बलम् ।
अबलस्य कुतो राज्यमराज्ये श्रीर्भवेत्कुतः

abalasya kutaḥ kośo hyakośasya kuto balam |
abalasya kuto rājyamarājye śrīrbhavetkutaḥ

उच्चैर्वृत्तेः श्रियो हानिर्यथैव मरणं तथा ।
तस्मात्कोशं बलं मित्रमथ राजा विवर्धयेत्

uccairvṛtteḥ śriyo hāniryathaiva maraṇaṃ tathā |
tasmātkośaṃ balaṃ mitramatha rājā vivardhayet

हीनकोशं हि राजानमवमन्यन्ति शत्रवः ।
न चास्याल्पे तुष्यन्ति कर्मणाऽप्युत्सहन्ति च

hīnakośaṃ hi rājānamavamanyanti śatravaḥ |
na cāsyālpe tuṣyanti karmaṇā'pyutsahanti ca

श्रियो हि कारणाद्राजा सत्क्रियां लभते पराम् ।
साऽस्य गूहति पापानि वासो गुह्यमिव स्त्रियाः

śriyo hi kāraṇādrājā satkriyāṃ labhate parām |
sā'sya gūhati pāpāni vāso guhyamiva striyāḥ

ऋद्धिमस्यानुतप्यन्ते पुरा विप्रकृता नराः ।
सालावृका इवाजस्नं जिघांसूनेव विन्दति ।
ईदृशस्य कुतो राज्यं सुखं भरतसत्तम

ṛddhimasyānutapyante purā viprakṛtā narāḥ |
sālāvṛkā ivājasnaṃ jighāṃsūneva vindati |
īdṛśasya kuto rājyaṃ sukhaṃ bharatasattama

उद्यच्छेदेव न ग्लायेदुद्यमो ह्येव पौरुषम् ।
अप्यपर्वणि भज्येत न नमेतेह कस्यचित्

udyacchedeva na glāyedudyamo hyeva pauruṣam |
apyaparvaṇi bhajyeta na nameteha kasyacit

अप्यरण्यं समाश्रित्य चरेन्मृगगणैः सह ।
न त्वेवोद्रिक्तमर्यादैर्दस्युभिः सहितश्चरेत्

apyaraṇyaṃ samāśritya carenmṛgagaṇaiḥ saha |
na tvevodriktamaryādairdasyubhiḥ sahitaścaret

दस्यूनां सुलभा सेना रौद्रकर्मसु भारत ।
एकान्ततो ह्यमर्यादात्सर्वोऽप्युद्विजते जनः

dasyūnāṃ sulabhā senā raudrakarmasu bhārata |
ekāntato hyamaryādātsarvo'pyudvijate janaḥ

दस्यवोऽप्यभिशङ्कन्ते निरनुक्रोशकारिणः

dasyavo'pyabhiśaṅkante niranukrośakāriṇaḥ

स्थापयेदेव मर्यादां जनचित्तप्रसादिनीम् ।
अल्पाप्यर्थेषु मर्यादा लोके भवति पूजिता

sthāpayedeva maryādāṃ janacittaprasādinīm |
alpāpyartheṣu maryādā loke bhavati pūjitā

नायं लोकोऽस्ति न पर इति व्यवसितो जनः ।
नालं गन्तुमिहाश्वासं नास्तिक्यभयशङ्कितैः

nāyaṃ loko'sti na para iti vyavasito janaḥ |
nālaṃ gantumihāśvāsaṃ nāstikyabhayaśaṅkitaiḥ

यथा सद्भिः परादानमहिंसा दस्युभिस्तथा ।
अनुरज्यन्ति भूतानि समर्यादेषु दस्युषु

yathā sadbhiḥ parādānamahiṃsā dasyubhistathā |
anurajyanti bhūtāni samaryādeṣu dasyuṣu

अयुध्यमानस्यादानं दारामर्शः कृतघ्नता ।
ब्रह्मवित्तस्य चादानं निःशेषकरणं तथा

ayudhyamānasyādānaṃ dārāmarśaḥ kṛtaghnatā |
brahmavittasya cādānaṃ niḥśeṣakaraṇaṃ tathā

स्त्रिया मोषः पथिस्थानं साधुष्वेव विगर्हितम् ।
सदोष एव भवति दस्युरेतानि वर्जयेत्

striyā moṣaḥ pathisthānaṃ sādhuṣveva vigarhitam |
sadoṣa eva bhavati dasyuretāni varjayet

अभिसंदधते ये च विनाशायास्य भारत ।
सशेषमेवोपलभ्य कुर्वन्तीति विनिश्चयः

abhisaṃdadhate ye ca vināśāyāsya bhārata |
saśeṣamevopalabhya kurvantīti viniścayaḥ

तस्मात्सशेषं कर्तव्यं स्वाधीनमपि दस्युभिः ।
न बलस्थोऽहमस्मीति नृशंसानि समाचरेत्

tasmātsaśeṣaṃ kartavyaṃ svādhīnamapi dasyubhiḥ |
na balastho'hamasmīti nṛśaṃsāni samācaret

सशेषकारिणस्तत्र शेषं पश्यन्ति सर्वशः ।
निःशेषकारिणो नित्यं निःशेषकरणाद्भयम्

saśeṣakāriṇastatra śeṣaṃ paśyanti sarvaśaḥ |
niḥśeṣakāriṇo nityaṃ niḥśeṣakaraṇādbhayam