अध्याय 132: धर्म के लोप में ब्राह्मण की जीविका

हीने परमके धर्मे सर्वलोकातिलङ्घने ।
सर्वस्मिन्दस्युसाद्भूते पृथिव्यामुपजीवने

hīne paramake dharme sarvalokātilaṅghane |
sarvasmindasyusādbhūte pṛthivyāmupajīvane

केन स्विद्ब्राह्मणो जीवेज्जघन्ये काल आगते ।
असंत्यजन्पुत्रपौत्राननुक्रोशात्पितामह

kena svidbrāhmaṇo jīvejjaghanye kāla āgate |
asaṃtyajanputrapautrānanukrośātpitāmaha

विज्ञानबलमास्थाय जीवितव्यं तथा गते ।
सर्वं साध्वर्थमेवेदमसाध्वर्थं न किंचन

vijñānabalamāsthāya jīvitavyaṃ tathā gate |
sarvaṃ sādhvarthamevedamasādhvarthaṃ na kiṃcana

असाधुभ्योऽर्थमादाय साधुभ्यो यः प्रयच्छति ।
आत्मानं संक्रमं कृत्वा कृच्छ्रधर्मकृदेव सः

asādhubhyo'rthamādāya sādhubhyo yaḥ prayacchati |
ātmānaṃ saṃkramaṃ kṛtvā kṛcchradharmakṛdeva saḥ

अरोषेणात्मनो राजन्राज्ये स्थितिमकोपयन् ।
अदत्तमप्याददीत् भ्रातुर्वित्तं ममेति वा

aroṣeṇātmano rājanrājye sthitimakopayan |
adattamapyādadīt bhrāturvittaṃ mameti vā

विज्ञानबलपूतो यो वर्तते निन्दितेष्वपि ।
वृत्तिविज्ञानवान्धीरः कस्तं वक्तुमिहार्हति

vijñānabalapūto yo vartate ninditeṣvapi |
vṛttivijñānavāndhīraḥ kastaṃ vaktumihārhati

येषां बहुकृता बुद्धिस्तेषामन्या न रोचते ।
यजसा ते प्रवर्तन्ते बलवन्तो युधिष्ठिर

yeṣāṃ bahukṛtā buddhisteṣāmanyā na rocate |
yajasā te pravartante balavanto yudhiṣṭhira

यदैव प्रकृतं शास्त्रं जनस्तदनुवर्तते ।
यदैवमध्यासेवन्ते मेध्रावी वाऽप्यथोत्तरम्

yadaiva prakṛtaṃ śāstraṃ janastadanuvartate |
yadaivamadhyāsevante medhrāvī vā'pyathottaram

ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान्सत्कृतानभिसत्कृतान् ।
न ब्राह्मणान्घातयीत दोषान्प्राप्नोति घातयन्

ṛtvikpurohitācāryānsatkṛtānabhisatkṛtān |
na brāhmaṇānghātayīta doṣānprāpnoti ghātayan

एतत्प्रमाणं लोकस्य चक्षुरेतत्सातनम् ।
तत्प्रमाणोऽवगाहेत तेन तत्साध्वसाधु वा

etatpramāṇaṃ lokasya cakṣuretatsātanam |
tatpramāṇo'vagāheta tena tatsādhvasādhu vā

हवो ग्रामवास्तव्या दोषान्ब्रूयुः परस्परम् ।
न तेषां वचनाद्राजा सत्कुर्याद्धातयीत वा

havo grāmavāstavyā doṣānbrūyuḥ parasparam |
na teṣāṃ vacanādrājā satkuryāddhātayīta vā

न वाच्यः परिवादो वै न श्रोतव्यः कथंचन ।
कर्णौ तत्र पिधातव्यौ गन्तव्यं वा ततोऽन्यतः

na vācyaḥ parivādo vai na śrotavyaḥ kathaṃcana |
karṇau tatra pidhātavyau gantavyaṃ vā tato'nyataḥ

न सतां शीलमेतद्वै परिवादो न पैशुनम् ।
गुणानामेव वक्तारः सन्तो नित्यं युधिष्ठिर

na satāṃ śīlametadvai parivādo na paiśunam |
guṇānāmeva vaktāraḥ santo nityaṃ yudhiṣṭhira

यथा समधुरौ दम्यौ सुदान्तौ साधुवाहिनौ ।
धुरमुद्यम्य वहतस्तथा वर्तेत वै नृपः

yathā samadhurau damyau sudāntau sādhuvāhinau |
dhuramudyamya vahatastathā varteta vai nṛpaḥ

यथायथाऽस्य बहवः सहायाः स्युस्तथा चरेत् ।
आचारमेव मन्यन्ते गरीयो धर्मलक्षणम्

yathāyathā'sya bahavaḥ sahāyāḥ syustathā caret |
ācārameva manyante garīyo dharmalakṣaṇam

अपरे नैवमिच्छन्ति ये शङ्खलिखिंतप्रियाः ।
अर्थे क्षीणेऽथवा लुब्धास्ते ब्रूयुर्वाक्यमीदृशम्

apare naivamicchanti ye śaṅkhalikhiṃtapriyāḥ |
arthe kṣīṇe'thavā lubdhāste brūyurvākyamīdṛśam

आर्षमष्यत्र पश्यन्ति विकर्मस्थस्य पातनम् ।
न चार्षात्सदृशं किंचित्प्रमाणं दृश्यते क्वचित्

ārṣamaṣyatra paśyanti vikarmasthasya pātanam |
na cārṣātsadṛśaṃ kiṃcitpramāṇaṃ dṛśyate kvacit

देवा ह्यपि विकर्मस्थं घातयन्ति नराधमम् ।
व्याजेन विन्दन्वित्तं हि धर्मतः परिहीयते

devā hyapi vikarmasthaṃ ghātayanti narādhamam |
vyājena vindanvittaṃ hi dharmataḥ parihīyate

सर्वतः सत्कृतः सद्भिर्भूतिप्रवरकारणैः ।
हृदयेनाभ्यनुज्ञातो यो धर्मस्तं व्यवस्यति

sarvataḥ satkṛtaḥ sadbhirbhūtipravarakāraṇaiḥ |
hṛdayenābhyanujñāto yo dharmastaṃ vyavasyati

यश्चतुर्गुणसंपन्नं धर्मं वेद स धर्मवित् ।
अहेरिव हि धर्मस्य पदं दुःखं गवेषितुम्

yaścaturguṇasaṃpannaṃ dharmaṃ veda sa dharmavit |
aheriva hi dharmasya padaṃ duḥkhaṃ gaveṣitum

यथा मृगस्य विद्धस्य मृगव्याधः पदं नयेत् ।
लक्षेद्रुधिरपातेन तथा धर्मपदं नयेत्

yathā mṛgasya viddhasya mṛgavyādhaḥ padaṃ nayet |
lakṣedrudhirapātena tathā dharmapadaṃ nayet

यथा सम्यग्वितेन पथा गन्तव्यमप्युत ।
राजर्षीणां वृत्तमेतदेवं गच्छ युधिष्ठिर

yathā samyagvitena pathā gantavyamapyuta |
rājarṣīṇāṃ vṛttametadevaṃ gaccha yudhiṣṭhira