अध्याय 130: संकटग्रस्त राजा द्वारा कोष भरने का धर्म

त्रैः प्रहीयमाणस्य बह्वमित्रस्य का गतिः ।
-- संक्षीणकोशस्य बलहीनस्य भारत

traiḥ prahīyamāṇasya bahvamitrasya kā gatiḥ |
-- saṃkṣīṇakośasya balahīnasya bhārata

--मात्यसहायस्य श्रुतमन्त्रस्य सर्वतः ।
ज्यात्प्रच्यवमानस्य गतिमन्यामपश्यतः

--mātyasahāyasya śrutamantrasya sarvataḥ |
jyātpracyavamānasya gatimanyāmapaśyataḥ

परचक्राभियातस्य परराष्ट्राणि मृद्गतः ।
विग्रहे वर्तमानस्य दुर्बलस्य बलीयसा

paracakrābhiyātasya pararāṣṭrāṇi mṛdgataḥ |
vigrahe vartamānasya durbalasya balīyasā

असंविहितराष्ट्रस्य देशकालावजानतः ।
अप्राप्यं च भवेत्सान्त्वं भेदो वाऽप्यतिपीडनात् ।

asaṃvihitarāṣṭrasya deśakālāvajānataḥ |
aprāpyaṃ ca bhavetsāntvaṃ bhedo vā'pyatipīḍanāt |

जीवितं त्वर्थहेतोर्वा तत्र किं सुकृतं भवेत्
(भीष्म उवाच)
गुह्यां मा धर्ममप्राक्षीरतीव भरतर्षभ ।

jīvitaṃ tvarthahetorvā tatra kiṃ sukṛtaṃ bhavet
(bhīṣma uvāca)
guhyāṃ mā dharmamaprākṣīratīva bharatarṣabha |

प्रवक्तुं नोत्सहे पृष्टो धर्ममेतं युधिष्ठिर ॥
धर्मो ह्यणीयान्वचनाद्वुद्धेश्च भरतर्षभ ।
श्रुत्वौपम्यं सदाचारैः साधुर्भवति स क्वचित्

pravaktuṃ notsahe pṛṣṭo dharmametaṃ yudhiṣṭhira ||
dharmo hyaṇīyānvacanādvuddheśca bharatarṣabha |
śrutvaupamyaṃ sadācāraiḥ sādhurbhavati sa kvacit

कर्मणा बुद्धिपूर्वेण भवत्याढ्ये न वा पुनः ।
तादृशोऽयमनुप्रश्नस्तद्ध्यायस्व स्वया धिया

karmaṇā buddhipūrveṇa bhavatyāḍhye na vā punaḥ |
tādṛśo'yamanupraśnastaddhyāyasva svayā dhiyā

उपायं धर्मबहुलं यात्रार्थं शृणु भारत ।
नाहमेतादृशे धर्मे बुभूषे धर्मकारणात्

upāyaṃ dharmabahulaṃ yātrārthaṃ śṛṇu bhārata |
nāhametādṛśe dharme bubhūṣe dharmakāraṇāt

दुःखादान इह ह्येष स्यात्तु पश्चात्क्षमो मम ।
अभिगम्य मतीनां हि सर्वासामेव निश्चयम्

duḥkhādāna iha hyeṣa syāttu paścātkṣamo mama |
abhigamya matīnāṃ hi sarvāsāmeva niścayam

यथायथा हि पुरुषो नित्यं शास्त्रमवेक्षते ।
तथातथा विजानाति विज्ञानं चास्य रोचते

yathāyathā hi puruṣo nityaṃ śāstramavekṣate |
tathātathā vijānāti vijñānaṃ cāsya rocate

अविज्ञानादयोगो हि पुरुषस्योपजायते ।
विज्ञानादपि योगश्च योगो भूतिकरः परः

avijñānādayogo hi puruṣasyopajāyate |
vijñānādapi yogaśca yogo bhūtikaraḥ paraḥ

अशङ्कमानो वचनमनसूयुरिदं शृणु ।
राज्ञः कोशक्षयादेव जायते बलसंक्षयः

aśaṅkamāno vacanamanasūyuridaṃ śṛṇu |
rājñaḥ kośakṣayādeva jāyate balasaṃkṣayaḥ

कोशं संजनयेद्राजा नित्यमेभ्यो यथाबलम् ।
कालं प्राप्यानुगृह्णीयादेष धर्मोऽत्र सांप्रतम्

kośaṃ saṃjanayedrājā nityamebhyo yathābalam |
kālaṃ prāpyānugṛhṇīyādeṣa dharmo'tra sāṃpratam

उपायधर्मं प्राप्यैनं पूर्वैराचरितं जनैः ।
अन्यो धर्मः समर्थानामापत्स्वल्पश्च भारत

upāyadharmaṃ prāpyainaṃ pūrvairācaritaṃ janaiḥ |
anyo dharmaḥ samarthānāmāpatsvalpaśca bhārata

प्रकार्यं प्रोच्यते धर्मो वृत्तिर्धर्मे गरीयसी ।
धर्मं प्राप्य यथान्यायं न बलीयान्निषीदति

prakāryaṃ procyate dharmo vṛttirdharme garīyasī |
dharmaṃ prāpya yathānyāyaṃ na balīyānniṣīdati

यस्माद्धर्मस्योपचितिरेकान्तेन न विद्यते ।
तस्मादापद्यधर्मोऽपि श्रूयते धर्मलक्षणः

yasmāddharmasyopacitirekāntena na vidyate |
tasmādāpadyadharmo'pi śrūyate dharmalakṣaṇaḥ

अधर्मो जायते तस्मिन्निति वै कवयो विदुः ।
अनन्तरं क्षत्रियस्य तत्र किं विचिकित्स्यते

adharmo jāyate tasminniti vai kavayo viduḥ |
anantaraṃ kṣatriyasya tatra kiṃ vicikitsyate

यथास्य धर्मो न ग्लायेन्नेयाच्छत्रुवशं यथा ।
तत्कर्तव्यमिहेत्याहुर्नात्मानमवसादयेत्

yathāsya dharmo na glāyenneyācchatruvaśaṃ yathā |
tatkartavyamihetyāhurnātmānamavasādayet

सर्वात्मनैव धर्मस्य न परस्य न चात्मनः ।
सर्वोपायैरुज्जिहीर्षेदात्मानमिति निश्चयः

sarvātmanaiva dharmasya na parasya na cātmanaḥ |
sarvopāyairujjihīrṣedātmānamiti niścayaḥ

तत्र धर्मविदस्तात निश्चयो धर्मनैपुणैः ।
उद्यमं जीवनं क्षात्रे बाहुवीर्यादिति श्रुतिः

tatra dharmavidastāta niścayo dharmanaipuṇaiḥ |
udyamaṃ jīvanaṃ kṣātre bāhuvīryāditi śrutiḥ

क्षत्रियो वृत्तिसंरोधे कस्य नादातुमर्हति ।
अन्यत्र तापसस्वाच्च श्रोत्रियस्वाच्च भारत

kṣatriyo vṛttisaṃrodhe kasya nādātumarhati |
anyatra tāpasasvācca śrotriyasvācca bhārata

यथा वै ब्राह्मणः सीदन्नयाज्यमपि याजयेत् ।
अभोज्यमपि चाश्नीयात्तत्रेदं नात्र संशयः

yathā vai brāhmaṇaḥ sīdannayājyamapi yājayet |
abhojyamapi cāśnīyāttatredaṃ nātra saṃśayaḥ

पीडितस्य किमद्वारमुत्पथेनार्दितस्य च ।
अद्वारतः प्रद्रवति यथा भवति पीडितः

pīḍitasya kimadvāramutpathenārditasya ca |
advārataḥ pradravati yathā bhavati pīḍitaḥ

तस्य कोशबलग्लान्यां सर्वलोकपराभवः ।
भैक्षचर्या न विहिता न च विट्‌शूद्रजीविका

tasya kośabalaglānyāṃ sarvalokaparābhavaḥ |
bhaikṣacaryā na vihitā na ca viṭ‌śūdrajīvikā

स्वधर्मानन्तरावृत्तिर्याऽन्यामनुपजीवतः ।
जहतः प्रथमं कल्पमनुकल्पेन जीवनम्

svadharmānantarāvṛttiryā'nyāmanupajīvataḥ |
jahataḥ prathamaṃ kalpamanukalpena jīvanam

आपद्गतेन धर्माणामन्यायेनोपजीवनम् ।
अपि ह्येतद्ब्राह्मणेषु दृष्टं वृत्तिपरिक्षये

āpadgatena dharmāṇāmanyāyenopajīvanam |
api hyetadbrāhmaṇeṣu dṛṣṭaṃ vṛttiparikṣaye

क्षत्रिये संशयः कस्मादित्येत्निश्चितं सदा ।
आददीत विशिष्टेभ्यो नावसीदेत्कथंचन

kṣatriye saṃśayaḥ kasmādityetniścitaṃ sadā |
ādadīta viśiṣṭebhyo nāvasīdetkathaṃcana

आर्तानां रक्षितारं च प्रजानां क्षत्रियं विदुः ।
तस्मात्संरक्षता कार्यमादानं क्षत्रबन्धुना

ārtānāṃ rakṣitāraṃ ca prajānāṃ kṣatriyaṃ viduḥ |
tasmātsaṃrakṣatā kāryamādānaṃ kṣatrabandhunā

अन्यत्रापि विहिंसाया वृत्तिर्नेहास्ति कस्यचित् ।
अप्यरण्यसमुत्थस्य एकस्य चरतो मुनेः

anyatrāpi vihiṃsāyā vṛttirnehāsti kasyacit |
apyaraṇyasamutthasya ekasya carato muneḥ

न शङ्खलिखितां वृत्तिं शक्यमास्थाय जीवितुम् ।
विशेषतः कुरुश्रेष्ठ प्रजापालनमीप्सता

na śaṅkhalikhitāṃ vṛttiṃ śakyamāsthāya jīvitum |
viśeṣataḥ kuruśreṣṭha prajāpālanamīpsatā

परस्पराभिहरणं राज्ञा राष्ट्रेण चापदि ।
नित्यमेव हि कर्तव्यमेष धर्मः सनातनः

parasparābhiharaṇaṃ rājñā rāṣṭreṇa cāpadi |
nityameva hi kartavyameṣa dharmaḥ sanātanaḥ

राजा राष्ट्रं यथापत्सु द्रव्यौधैः परिरक्षति ।
राष्ट्रेण राजा व्यसने परिरक्ष्यस्तथा भवेत्

rājā rāṣṭraṃ yathāpatsu dravyaudhaiḥ parirakṣati |
rāṣṭreṇa rājā vyasane parirakṣyastathā bhavet

कोशं दण्‍डं बलं मित्रं यदन्यदपि संचितम् ।
न कुर्वीतान्तरं राष्ट्रे राजा परिगतः क्षुधा

kośaṃ daṇ‍ḍaṃ balaṃ mitraṃ yadanyadapi saṃcitam |
na kurvītāntaraṃ rāṣṭre rājā parigataḥ kṣudhā

बीजं भक्तेन संपाद्यमिति धर्मविदो विदुः ।
अत्रैतच्छम्बरस्याहुर्महामायस्य दर्शनम्

bījaṃ bhaktena saṃpādyamiti dharmavido viduḥ |
atraitacchambarasyāhurmahāmāyasya darśanam

धिक्तस्य जीवितं राज्ञो राष्ट्रं यस्यावसीदति ।
अवृत्त्यान्यमनुष्योऽपि यो वैदेशिक इत्यपि

dhiktasya jīvitaṃ rājño rāṣṭraṃ yasyāvasīdati |
avṛttyānyamanuṣyo'pi yo vaideśika ityapi

राज्ञः कोशबलं मूलं कोशमूलं पुनर्बलम् ।
तन्मूलं सर्वधर्माणां धर्ममूलाः पुनः प्रजाः

rājñaḥ kośabalaṃ mūlaṃ kośamūlaṃ punarbalam |
tanmūlaṃ sarvadharmāṇāṃ dharmamūlāḥ punaḥ prajāḥ

नान्यानपीडयित्वेह कोशः शक्यः कुतो बलम् ।
तदर्थं पीडयित्वा च न दोषं प्राप्नुमर्हति

nānyānapīḍayitveha kośaḥ śakyaḥ kuto balam |
tadarthaṃ pīḍayitvā ca na doṣaṃ prāpnumarhati

अकार्यमपि कार्यार्थं क्रियते यज्ञकर्मसु ।
एतस्मिन्कारणे राजा न दोषं प्राप्नुमर्हति

akāryamapi kāryārthaṃ kriyate yajñakarmasu |
etasminkāraṇe rājā na doṣaṃ prāpnumarhati

अर्थार्थमन्यद्भवति विपरीतमथापरम् ।
अनर्थार्थमथाप्यन्यत्तत्सर्वं ह्यर्थकारणम् ।
एवं बुद्ध्या संप्रपश्येन्मेधावी कार्यनिश्चयम्

arthārthamanyadbhavati viparītamathāparam |
anarthārthamathāpyanyattatsarvaṃ hyarthakāraṇam |
evaṃ buddhyā saṃprapaśyenmedhāvī kāryaniścayam

यज्ञार्थमन्यद्भवति यज्ञोऽन्यार्थस्तथाः परः ।
यज्ञस्वार्थार्थमेवान्यत्तत्सर्वं यज्ञसाधकम्

yajñārthamanyadbhavati yajño'nyārthastathāḥ paraḥ |
yajñasvārthārthamevānyattatsarvaṃ yajñasādhakam

उपमामत्र वक्ष्यामि धर्मतत्त्वप्रकाशिनीम्

upamāmatra vakṣyāmi dharmatattvaprakāśinīm

यूपं छिन्दन्ति यज्ञार्थं तत्र ये परिपन्थिः ।
द्रुमाः केचन सामन्ता ध्रुवं छिन्दन्ति तानपि

yūpaṃ chindanti yajñārthaṃ tatra ye paripanthiḥ |
drumāḥ kecana sāmantā dhruvaṃ chindanti tānapi

ते चापि निपतन्तोऽन्यान्निघ्नन्त्यपि वनस्पतीन् ।
एवं कोशस्य महतो ये नराः परिपन्थिनः ।
तानहत्वा न पश्यामि सिद्धिमत्र परंतप

te cāpi nipatanto'nyānnighnantyapi vanaspatīn |
evaṃ kośasya mahato ye narāḥ paripanthinaḥ |
tānahatvā na paśyāmi siddhimatra paraṃtapa

धनेन जयते लोकमिमं चामुं च भारत ।
सत्यं च धर्मवचनं यथा नास्त्यधनस्तथा

dhanena jayate lokamimaṃ cāmuṃ ca bhārata |
satyaṃ ca dharmavacanaṃ yathā nāstyadhanastathā

सर्वोपायैराददीत धनं यज्ञप्रयोजनम् ।
न तुल्यदोषः स्यादेवं कार्याकार्येषु भारत

sarvopāyairādadīta dhanaṃ yajñaprayojanam |
na tulyadoṣaḥ syādevaṃ kāryākāryeṣu bhārata

नोभौ सभवतो राजन्कथंचिदपि भारत ।
न ह्यरण्येषु पश्यामि धनवृद्धानहं क्वचित्

nobhau sabhavato rājankathaṃcidapi bhārata |
na hyaraṇyeṣu paśyāmi dhanavṛddhānahaṃ kvacit

यदिदं दृश्यते वित्तं पृथिव्यामिह किंचन ।
ममेदं स्यान्ममेदं स्यादित्येवं मन्यते जनः

yadidaṃ dṛśyate vittaṃ pṛthivyāmiha kiṃcana |
mamedaṃ syānmamedaṃ syādityevaṃ manyate janaḥ

न च राज्ञः समो धर्मः कश्चिदस्ति कथंचन ।
धर्मः संशब्दितो राज्ञामापदर्थस्ततोऽन्यथा

na ca rājñaḥ samo dharmaḥ kaścidasti kathaṃcana |
dharmaḥ saṃśabdito rājñāmāpadarthastato'nyathā

ज्ञानेन कर्मणा चान्ये तपन्त्यन्ये तपस्विनः ।
बुद्ध्या दाक्ष्येण चैवान्ये चिन्वन्ति धनसंचयान्

jñānena karmaṇā cānye tapantyanye tapasvinaḥ |
buddhyā dākṣyeṇa caivānye cinvanti dhanasaṃcayān

अधनं दुर्बलं प्राहुर्धनेन बलवान्भवेत् ।
सर्वं बलवतः प्राप्यं सर्वं तरति कोशवान्

adhanaṃ durbalaṃ prāhurdhanena balavānbhavet |
sarvaṃ balavataḥ prāpyaṃ sarvaṃ tarati kośavān

कोशो धर्मश्च कामश्च परलोकस्तथा ह्ययम् ।
तं धर्मेण विलिप्सेत नाधर्मेण कदाचन

kośo dharmaśca kāmaśca paralokastathā hyayam |
taṃ dharmeṇa vilipseta nādharmeṇa kadācana