अध्याय 128: तनु का उपदेश, आशा उनसे भी कृश है

वीरद्युम्न इति ख्यातो राजाऽहं दिक्षु विश्रुतः ।
भूरिद्युम्नं सुतं नष्टमन्वेष्टुं वनमागतः

vīradyumna iti khyāto rājā'haṃ dikṣu viśrutaḥ |
bhūridyumnaṃ sutaṃ naṣṭamanveṣṭuṃ vanamāgataḥ

एकः पुत्रः स विप्राग्र्य बाल एव च सोऽनघः ।
न दृश्यते वने चास्मिंस्तमन्वेष्टुं चराम्यहम्

ekaḥ putraḥ sa viprāgrya bāla eva ca so'naghaḥ |
na dṛśyate vane cāsmiṃstamanveṣṭuṃ carāmyaham

इत्युक्ते तेन वचने राज्ञा मुनिरधोमुखः ।
तूष्णीमेवाभवत्तत्र न च प्रत्युक्तवान्नृपम्

ityukte tena vacane rājñā muniradhomukhaḥ |
tūṣṇīmevābhavattatra na ca pratyuktavānnṛpam

स हि तेन पुरा विप्रो राज्ञा नात्यर्थमानितः ।
आशाकृतश्च राजेन्द्र तपो दीर्घं समाश्रितः

sa hi tena purā vipro rājñā nātyarthamānitaḥ |
āśākṛtaśca rājendra tapo dīrghaṃ samāśritaḥ

प्रतिग्रहमहं राज्ञां न करिष्ये कथंचन ।
अन्येषां चैव वर्णानामिति कृत्वा धियं तदा

pratigrahamahaṃ rājñāṃ na kariṣye kathaṃcana |
anyeṣāṃ caiva varṇānāmiti kṛtvā dhiyaṃ tadā

आशा हि पुरुषं बालमालापयति तस्थूषी ।
तामहं व्यपनेष्यामि इति कृत्वा व्यवस्थितः ।
[वीरद्युम्नस्तु तं भूयः पप्रच्छ मुनिसत्तमम् ॥]

āśā hi puruṣaṃ bālamālāpayati tasthūṣī |
tāmahaṃ vyapaneṣyāmi iti kṛtvā vyavasthitaḥ |
[vīradyumnastu taṃ bhūyaḥ papraccha munisattamam ||]

आशायाः किंच वृत्तं वै किंचेह भुवि दुर्लभम् ।
ब्रवीतु भगवानेतत्त्वं हि धर्मार्थदर्शिवान्

āśāyāḥ kiṃca vṛttaṃ vai kiṃceha bhuvi durlabham |
bravītu bhagavānetattvaṃ hi dharmārthadarśivān

ततः संस्मृत्य तत्सर्वं स्मारयिष्यन्निवाब्रवीत् ।
राजानं भगवान्विप्रस्ततः कृशतनुस्तदा

tataḥ saṃsmṛtya tatsarvaṃ smārayiṣyannivābravīt |
rājānaṃ bhagavānviprastataḥ kṛśatanustadā

कृशत्वेन समं राजन्नाशाया विद्यते नृप ।
तस्या वै दुर्लभत्वाच्च प्रार्थितः पार्थिवो मया

kṛśatvena samaṃ rājannāśāyā vidyate nṛpa |
tasyā vai durlabhatvācca prārthitaḥ pārthivo mayā

कृशाकृशे मया ब्रह्मन्गृहीते वचनात्तव ।
दुर्लभत्वं च तस्यैव वेदवाक्यमिवाद्विजे

kṛśākṛśe mayā brahmangṛhīte vacanāttava |
durlabhatvaṃ ca tasyaiva vedavākyamivādvije

संशयस्तु महाप्राज्ञ संजातो हृदये मम ।
तन्मुने मम तत्त्वेन वक्तुमर्हसि पृच्छतः

saṃśayastu mahāprājña saṃjāto hṛdaye mama |
tanmune mama tattvena vaktumarhasi pṛcchataḥ

त्वत्तः कृशतरं किंनु ब्रवीतु भगवानिदम् ।
यदि गुह्यं न ते विप्र लोके किंचेह दुर्लभम्

tvattaḥ kṛśataraṃ kiṃnu bravītu bhagavānidam |
yadi guhyaṃ na te vipra loke kiṃceha durlabham

दुर्लभोऽप्यथवा नास्ति योऽर्थी धृतिमवाप्नुयात् ।
स दुर्लभतरस्तात योऽर्थिनं नावमन्यते

durlabho'pyathavā nāsti yo'rthī dhṛtimavāpnuyāt |
sa durlabhatarastāta yo'rthinaṃ nāvamanyate

सत्कृत्य नोपक्रियते परं शक्त्या यथार्थतः ।
या सक्ता सर्वभूतेषु साऽऽशा कृशतरी मया

satkṛtya nopakriyate paraṃ śaktyā yathārthataḥ |
yā saktā sarvabhūteṣu sā''śā kṛśatarī mayā

कृतघ्नेषु च या सक्ता नृशंसेष्वलसेषु च ।
अपकारिषु चासक्ता साऽऽशा कृशतरी मया

kṛtaghneṣu ca yā saktā nṛśaṃseṣvalaseṣu ca |
apakāriṣu cāsaktā sā''śā kṛśatarī mayā

एकपुत्रः पिता पुत्रे नष्टे वा प्रोषितेऽपि वा ।
प्रवृत्तिं यो न जानाति साऽऽशा कृशतरी मता

ekaputraḥ pitā putre naṣṭe vā proṣite'pi vā |
pravṛttiṃ yo na jānāti sā''śā kṛśatarī matā

प्रसवे चैव नारीणां वृद्धानां पुत्रकारिता ।
तथा नरेन्द्र धनिनां साऽशा कृशतरी मता

prasave caiva nārīṇāṃ vṛddhānāṃ putrakāritā |
tathā narendra dhanināṃ sā'śā kṛśatarī matā

प्रदानकाङ्क्षिणीनां च कन्यानां वयसि स्थिते ।
श्रुत्वा कथास्तथायुक्ताः साऽऽशा कृशतरी मता

pradānakāṅkṣiṇīnāṃ ca kanyānāṃ vayasi sthite |
śrutvā kathāstathāyuktāḥ sā''śā kṛśatarī matā

एतच्छ्रुत्वा ततो राजन्स राजा सावरोधनः ।
संस्पृश्य पादौ शिरसा निपपात द्विजर्षभे

etacchrutvā tato rājansa rājā sāvarodhanaḥ |
saṃspṛśya pādau śirasā nipapāta dvijarṣabhe

प्रसादये त्वां भगवन्पुत्रेणेच्छामि संगमम् ।
यदेतदुक्तं भवता संप्रति द्विजसत्तम ।
वृणीष्व च वरान्विप्र यानिच्छसि यथाविधि ।
अब्रवीच्चैव तद्वाक्यं राजा राजीवलोचनः

prasādaye tvāṃ bhagavanputreṇecchāmi saṃgamam |
yadetaduktaṃ bhavatā saṃprati dvijasattama |
vṛṇīṣva ca varānvipra yānicchasi yathāvidhi |
abravīccaiva tadvākyaṃ rājā rājīvalocanaḥ

सत्यमेतत्त्वया विप्र यथोक्तं नान्यथा मृषा

satyametattvayā vipra yathoktaṃ nānyathā mṛṣā

ततः प्रहस्य भगवांस्तनुर्धर्मभृतां वरः ।
पुत्रमस्यानयत्क्षिप्रं तपसा च श्रुतेन च

tataḥ prahasya bhagavāṃstanurdharmabhṛtāṃ varaḥ |
putramasyānayatkṣipraṃ tapasā ca śrutena ca

स समानीय तत्पुत्रं तमुपालभ्य पार्थिवम् ।
आत्मानं दर्शयामास धर्मं धर्मभृतांवरः

sa samānīya tatputraṃ tamupālabhya pārthivam |
ātmānaṃ darśayāmāsa dharmaṃ dharmabhṛtāṃvaraḥ

स दर्शयित्वा चात्मानं दिव्यमद्भुतदर्शनम् ।
विपाप्मा विगतक्रोधश्चचार वनमन्तिकात्

sa darśayitvā cātmānaṃ divyamadbhutadarśanam |
vipāpmā vigatakrodhaścacāra vanamantikāt

एतदॄष्टं मया राजंस्त्वत्तश्च वचनं श्रुतम् ।
आशामपनय त्वाशु ततः कृषतरीमिमाम्

etadṝṣṭaṃ mayā rājaṃstvattaśca vacanaṃ śrutam |
āśāmapanaya tvāśu tataḥ kṛṣatarīmimām

स तथोक्तस्तदा राजन्नृषभेण महात्मना ।
सुमित्रोऽपानयत्क्षिप्रमाशां कृशतरीं ततः

sa tathoktastadā rājannṛṣabheṇa mahātmanā |
sumitro'pānayatkṣipramāśāṃ kṛśatarīṃ tataḥ

एवं त्वमपि कौन्तेय श्रुत्वा वाणीमिमां मम ।
स्थिरो भव महाराज हिमवानिव निश्चलः

evaṃ tvamapi kaunteya śrutvā vāṇīmimāṃ mama |
sthiro bhava mahārāja himavāniva niścalaḥ

त्वं हि श्रुत्वा च पृष्ट्वा च कृच्छ्रेष्वर्थेषु तेष्विह ।
श्रुत्वा मम महाराज न संतप्तुमिहार्हसि

tvaṃ hi śrutvā ca pṛṣṭvā ca kṛcchreṣvartheṣu teṣviha |
śrutvā mama mahārāja na saṃtaptumihārhasi