अध्याय 127: ऋषभ द्वारा कृशकाय मुनि तनु का स्मरण

ततस्तेषां समेतानामृषीणामृषिसत्तमः ।
ऋषभो नाम विप्रर्षिर्विस्मयन्निदमब्रवीत्

tatasteṣāṃ sametānāmṛṣīṇāmṛṣisattamaḥ |
ṛṣabho nāma viprarṣirvismayannidamabravīt

पुराऽहं राजशार्दूल तीर्थान्यनुचरन्प्रभो ।
समासादितवान्दिव्यं नरनारायणाश्रमम्

purā'haṃ rājaśārdūla tīrthānyanucaranprabho |
samāsāditavāndivyaṃ naranārāyaṇāśramam

यत्र सा बदरी रम्या सरो वैहायसं तथा ।
यत्र चाश्वशिरा राजन्वेदान्पठति शाश्वतान्

yatra sā badarī ramyā saro vaihāyasaṃ tathā |
yatra cāśvaśirā rājanvedānpaṭhati śāśvatān

तस्मिन्सरसि कृत्वाऽहं विधिवत्तर्पणं पुरा ।
पितृणां देवतानां च ततोश्रममियां तदा

tasminsarasi kṛtvā'haṃ vidhivattarpaṇaṃ purā |
pitṛṇāṃ devatānāṃ ca tatośramamiyāṃ tadā

रमाते यत्र तौ नित्यं नरनारायणावृषी ।
अदूरादाश्रमात्किंचिद्वासार्थमगमं तदा

ramāte yatra tau nityaṃ naranārāyaṇāvṛṣī |
adūrādāśramātkiṃcidvāsārthamagamaṃ tadā

अत्र चीराजिनधरं कृशमुच्चमतीव च ।
अद्राक्षमृषिमायान्तं तनुं नाम तपोनिधिम्

atra cīrājinadharaṃ kṛśamuccamatīva ca |
adrākṣamṛṣimāyāntaṃ tanuṃ nāma taponidhim

अन्यैर्नरैर्महाबाहो वपुषाऽप्रतिमं तदा ।
कृशता चापि राजर्षे न दृष्टा तादृशी मया

anyairnarairmahābāho vapuṣā'pratimaṃ tadā |
kṛśatā cāpi rājarṣe na dṛṣṭā tādṛśī mayā

शरीरमपि राजेन्द्र तनु कानिष्ठिकासमम् ।
ग्रीवा बाहू तथा पादौ केशाश्चाद्भुतदर्शनाः

śarīramapi rājendra tanu kāniṣṭhikāsamam |
grīvā bāhū tathā pādau keśāścādbhutadarśanāḥ

शिरः कायानुरूपं च कर्णौ नेत्रे तथैव च ।
तस्य वाक्चैव चेष्टा च सामान्ये राजसत्तम

śiraḥ kāyānurūpaṃ ca karṇau netre tathaiva ca |
tasya vākcaiva ceṣṭā ca sāmānye rājasattama

दृष्ट्वाऽहं तं कृशं विप्रं भीतः परमदुर्मनाः ।
पादौ तस्याभिवाद्याथ स्थितः प्राञ्जलिरग्रतः

dṛṣṭvā'haṃ taṃ kṛśaṃ vipraṃ bhītaḥ paramadurmanāḥ |
pādau tasyābhivādyātha sthitaḥ prāñjaliragrataḥ

निवेद्य नामगोत्रे च तथा कार्यं नरर्षभ ।
प्रदिष्टे चासने तेन शनैरहमुपाविशम्

nivedya nāmagotre ca tathā kāryaṃ nararṣabha |
pradiṣṭe cāsane tena śanairahamupāviśam

ततः स कथयामास धर्मार्थसहिताः कथाः ।
ऋषिमध्ये महाराज तत्र धर्मभृतां वरः

tataḥ sa kathayāmāsa dharmārthasahitāḥ kathāḥ |
ṛṣimadhye mahārāja tatra dharmabhṛtāṃ varaḥ

त--स्तु कथयत्येव राजा राजीवलोचनः ।
उपयाज्जवनैरश्वैः सबलः सावरोधनः

ta--stu kathayatyeva rājā rājīvalocanaḥ |
upayājjavanairaśvaiḥ sabalaḥ sāvarodhanaḥ

स्मरम्पुत्रमरण्ये वै नष्टं परमदुर्मनाः ।
भूविद्युम्नपिता श्रीमान्वीरद्युम्नो महायशाः

smaramputramaraṇye vai naṣṭaṃ paramadurmanāḥ |
bhūvidyumnapitā śrīmānvīradyumno mahāyaśāḥ

इह द्रक्ष्यामि तं पुत्रं द्रक्ष्यामीहेति भारत ।
एवमाशाकृशो राजा चरन्वनमिदं पुरा

iha drakṣyāmi taṃ putraṃ drakṣyāmīheti bhārata |
evamāśākṛśo rājā caranvanamidaṃ purā

दुर्लभः स मया द्रष्टुं भूय एव च धार्मिक ।
एकः पुत्रो महारण्ये नष्ट इत्यसकृत्तदा

durlabhaḥ sa mayā draṣṭuṃ bhūya eva ca dhārmika |
ekaḥ putro mahāraṇye naṣṭa ityasakṛttadā

न स शक्यो मया द्रष्टुमाशा च महती मम ।
तया परीतगात्रोऽहं मुमूर्षुर्नात्र संशयः

na sa śakyo mayā draṣṭumāśā ca mahatī mama |
tayā parītagātro'haṃ mumūrṣurnātra saṃśayaḥ

एतच्छ्रुत्वा तु भगवांस्तनुर्मुनिवरोत्तमः ।
अवाक्‌शिरा ध्यानपरो मुहूर्तमिव तस्थिवान्

etacchrutvā tu bhagavāṃstanurmunivarottamaḥ |
avāk‌śirā dhyānaparo muhūrtamiva tasthivān

तमनुध्यान्तमालक्ष्य राजा परमदुर्मनाः ।
उवाच वाक्यं दीनात्मा मन्दमन्दमिवासकृत्

tamanudhyāntamālakṣya rājā paramadurmanāḥ |
uvāca vākyaṃ dīnātmā mandamandamivāsakṛt

दुर्लभं किंनु देवर्षे आशायाश्चैव किं महत् ।
ब्रवीतु भगवानेतद्यदि गुह्यं न चेत्तदा

durlabhaṃ kiṃnu devarṣe āśāyāścaiva kiṃ mahat |
bravītu bhagavānetadyadi guhyaṃ na cettadā

महर्षिर्भगवांस्तेन पूर्वमासीद्विमानितः ।
बालिशां बुद्धिमास्थाय मन्दभाग्यतयाऽऽत्मनः ।
अर्थयन्कुशलं राजन्काञ्चनं वल्कलानि च

maharṣirbhagavāṃstena pūrvamāsīdvimānitaḥ |
bāliśāṃ buddhimāsthāya mandabhāgyatayā''tmanaḥ |
arthayankuśalaṃ rājankāñcanaṃ valkalāni ca

[अवज्ञापूर्वकेनापि न संपादितवांस्ततः ।]
निर्विण्णः स तु विप्रर्षिर्निराशः समपद्यत

[avajñāpūrvakenāpi na saṃpāditavāṃstataḥ |]
nirviṇṇaḥ sa tu viprarṣirnirāśaḥ samapadyata

एवमुक्तोऽभिवाद्याथ तमृषिं लोकपूजितम् ।
श्रान्तोऽवसीदद्धर्मात्मा यथा त्वं नरसत्तम

evamukto'bhivādyātha tamṛṣiṃ lokapūjitam |
śrānto'vasīdaddharmātmā yathā tvaṃ narasattama

अर्ध्यं ततः समानीय पाद्यं चैव महायशाः ।
आरण्येनैव विधिना राज्ञे सर्वं न्यवेदयत्

ardhyaṃ tataḥ samānīya pādyaṃ caiva mahāyaśāḥ |
āraṇyenaiva vidhinā rājñe sarvaṃ nyavedayat

ततस्तमृषयः सर्वे परिवार्य नरर्षभम् ।
उपाविशन्पुरस्कृत्य सप्तर्षय इव ध्रुवम्

tatastamṛṣayaḥ sarve parivārya nararṣabham |
upāviśanpuraskṛtya saptarṣaya iva dhruvam

अपृच्छंश्चैव तत्रैनं राजानमपराजितम् ।
प्रयोजनमिदं सर्वमाश्रमस्य प्रवेशने

apṛcchaṃścaiva tatrainaṃ rājānamaparājitam |
prayojanamidaṃ sarvamāśramasya praveśane