अध्याय 126: आश्रम में सुमित्र का प्रश्न, आशा बड़ी या आकाश

प्रविश्य च महारण्यं तापसानामथाश्रमम् ।
आससाद ततो राजा श्रान्तश्चोपाविशत्तदा

praviśya ca mahāraṇyaṃ tāpasānāmathāśramam |
āsasāda tato rājā śrāntaścopāviśattadā

तं कार्मुकधरं दृष्ट्वा श्रमार्तं क्षुधितं तदा ।
समेत्य ऋषयस्तस्मै पूजां चक्रुर्यथाविधि

taṃ kārmukadharaṃ dṛṣṭvā śramārtaṃ kṣudhitaṃ tadā |
sametya ṛṣayastasmai pūjāṃ cakruryathāvidhi

स पूजामृषिभिर्दत्तां प्रतिगृह्य नराधिपः ।
अपृच्छत्तापसान्सर्वांस्तपोवृद्धिमनुत्तमाम्

sa pūjāmṛṣibhirdattāṃ pratigṛhya narādhipaḥ |
apṛcchattāpasānsarvāṃstapovṛddhimanuttamām

ते तस्य राज्ञो वचनं प्रतिगृह्य तपोधनाः ।
ऋषयो राजशार्दूलमपृच्छंस्तत्प्रयोजनम्

te tasya rājño vacanaṃ pratigṛhya tapodhanāḥ |
ṛṣayo rājaśārdūlamapṛcchaṃstatprayojanam

केन भद्रमुखार्थेन तपोवनमुपागतः ।
पदातिर्बद्धनिस्त्रिंशो धन्वी बाणी नरेश्वर

kena bhadramukhārthena tapovanamupāgataḥ |
padātirbaddhanistriṃśo dhanvī bāṇī nareśvara

एतदिच्छामहे श्रोतुं कुतः प्राप्तोऽसि मानद ।
कस्मिन्कुले तु जातस्त्वं किंनामा चासि ब्रूहि नः

etadicchāmahe śrotuṃ kutaḥ prāpto'si mānada |
kasminkule tu jātastvaṃ kiṃnāmā cāsi brūhi naḥ

ततः स राजा सर्वेभ्यो द्विजेभ्यः पुरुषर्षभ ।
आचख्यौ तद्यथावृत्तं परिचर्यां च भारत

tataḥ sa rājā sarvebhyo dvijebhyaḥ puruṣarṣabha |
ācakhyau tadyathāvṛttaṃ paricaryāṃ ca bhārata

हैहयानां कुले जातः सुमित्रोऽमित्रकर्शनः ।
चरामि मृगयूथानि निघ्रन्बाणैः सहस्रशः

haihayānāṃ kule jātaḥ sumitro'mitrakarśanaḥ |
carāmi mṛgayūthāni nighranbāṇaiḥ sahasraśaḥ

बलेन महता ब्रह्मन्सामात्यः सावरोधकः ।
मृगस्तु विद्धो बाणेन मया सरति शल्यवान्

balena mahatā brahmansāmātyaḥ sāvarodhakaḥ |
mṛgastu viddho bāṇena mayā sarati śalyavān

तं द्रवन्तमनुप्राप्तो वनमेतद्यदृच्छया ।
भवत्सकाशं नष्टश्रीर्हताशः श्रमकर्शितः

taṃ dravantamanuprāpto vanametadyadṛcchayā |
bhavatsakāśaṃ naṣṭaśrīrhatāśaḥ śramakarśitaḥ

किंनु दुःखमतोऽन्यद्वै यदहं श्रमकर्शितः ।
भवतामाश्रमं प्राप्तो हताशो भ्रष्टलक्षणः

kiṃnu duḥkhamato'nyadvai yadahaṃ śramakarśitaḥ |
bhavatāmāśramaṃ prāpto hatāśo bhraṣṭalakṣaṇaḥ

न राजलक्षणत्यागः पुनरस्य तपोधनाः ।
दुःखं करोति मे तीव्रं यथाऽऽशा विहता मम

na rājalakṣaṇatyāgaḥ punarasya tapodhanāḥ |
duḥkhaṃ karoti me tīvraṃ yathā''śā vihatā mama

हिमवान्वा महाशैलः समुद्रो वा महोदधिः ।
महत्त्वान्नान्वपद्येतां रोदस्योरन्तरं यथा

himavānvā mahāśailaḥ samudro vā mahodadhiḥ |
mahattvānnānvapadyetāṃ rodasyorantaraṃ yathā

आशायास्तपसि श्रेष्ठास्तथा नान्तमहं गतः ।
भवतां विदितं सर्वं सर्वज्ञा हि तपोधनाः

āśāyāstapasi śreṣṭhāstathā nāntamahaṃ gataḥ |
bhavatāṃ viditaṃ sarvaṃ sarvajñā hi tapodhanāḥ

भवन्तः सुमहाभागास्तस्मात्पृच्छामि संशयम् ।
आशावान्पुरुषो यः स्यादन्तरिक्षमथापि वा

bhavantaḥ sumahābhāgāstasmātpṛcchāmi saṃśayam |
āśāvānpuruṣo yaḥ syādantarikṣamathāpi vā

किंनु ज्यायस्तरं लोके महत्त्वे प्रतिभाति वः ।
एतदिच्छामि तत्त्वेन श्रोतुं किमिह दुर्लभम्

kiṃnu jyāyastaraṃ loke mahattve pratibhāti vaḥ |
etadicchāmi tattvena śrotuṃ kimiha durlabham

यदि गुह्यं न वो नित्यं तदा प्रब्रूत मा चिरम् ।
न हि गुह्यतमं श्रोतुमिच्छामि द्विजपुङ्गवाः

yadi guhyaṃ na vo nityaṃ tadā prabrūta mā ciram |
na hi guhyatamaṃ śrotumicchāmi dvijapuṅgavāḥ

भवत्तपोविघातो वा येन स्याद्विरमे ततः ।
यदि वाऽस्ति कथायोगो योऽयं प्रश्नो मयेरितः

bhavattapovighāto vā yena syādvirame tataḥ |
yadi vā'sti kathāyogo yo'yaṃ praśno mayeritaḥ

एतत्कारणसामर्थ्यं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।
भवन्तोऽपि तपोनित्या ब्रूयुरेतत्समाहिताः

etatkāraṇasāmarthyaṃ śrotumicchāmi tattvataḥ |
bhavanto'pi taponityā brūyuretatsamāhitāḥ