अध्याय 121: दण्ड का स्वरूप और उसके अनेक रूप

अयं पितामहेनोक्तो राजधर्मः सनातनः ।
कीदृशश्च महादण्डो दण्डे सर्वं प्रतिष्ठितम्

ayaṃ pitāmahenokto rājadharmaḥ sanātanaḥ |
kīdṛśaśca mahādaṇḍo daṇḍe sarvaṃ pratiṣṭhitam

देवतानामृषीणां च पितॄणां च महात्मनाम् ।
यक्षरक्षः पिशाचानां मर्त्यानां च विशेषतः

devatānāmṛṣīṇāṃ ca pitṝṇāṃ ca mahātmanām |
yakṣarakṣaḥ piśācānāṃ martyānāṃ ca viśeṣataḥ

सर्वेषां प्राणिनां लोके तिर्यक्ष्वपि निवासिनाम् ।
सर्वस्यापि महातेजा दण्डः श्रेयानिति प्रभो

sarveṣāṃ prāṇināṃ loke tiryakṣvapi nivāsinām |
sarvasyāpi mahātejā daṇḍaḥ śreyāniti prabho

इत्येतदुक्तं भवता दण्डे वै सचराचरम् ।
पश्यतां लोक आयत्तं ससुरासुरमानुषम् ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तत्त्वेन भरतर्षभ

ityetaduktaṃ bhavatā daṇḍe vai sacarācaram |
paśyatāṃ loka āyattaṃ sasurāsuramānuṣam |
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ tattvena bharatarṣabha

को दण्डः कीदृशो दण्डः किंरूपः किंपरायणः ।
किमात्मकः कथंभूतः कतिमूर्तिः कथं प्रभुः

ko daṇḍaḥ kīdṛśo daṇḍaḥ kiṃrūpaḥ kiṃparāyaṇaḥ |
kimātmakaḥ kathaṃbhūtaḥ katimūrtiḥ kathaṃ prabhuḥ

जागर्ति च कथं दण्डः प्रजासु विहितात्मकः ।
कश्च पूर्वापरमिदं जागर्ति प्रतिपालयन्

jāgarti ca kathaṃ daṇḍaḥ prajāsu vihitātmakaḥ |
kaśca pūrvāparamidaṃ jāgarti pratipālayan

कश्च विज्ञायते पूर्वः को वरो दण्डसंज्ञितः ।
किंसंस्थश्चाभवद्दण्डः का चास्य गतिरिष्यते

kaśca vijñāyate pūrvaḥ ko varo daṇḍasaṃjñitaḥ |
kiṃsaṃsthaścābhavaddaṇḍaḥ kā cāsya gatiriṣyate

शृणु कौरव्य यो दण्डो व्यवहारो यथा च सः ।
यस्मिन्हि सर्वमायत्तं स धर्म इति केवलः

śṛṇu kauravya yo daṇḍo vyavahāro yathā ca saḥ |
yasminhi sarvamāyattaṃ sa dharma iti kevalaḥ

धर्मस्यार्थे महाराज व्यवहार इतीष्यते ।
तस्य लोपः कथं न स्याल्लोकेष्विह महात्मनः

dharmasyārthe mahārāja vyavahāra itīṣyate |
tasya lopaḥ kathaṃ na syāllokeṣviha mahātmanaḥ

इत्यर्थं व्यवाहरस्य व्यवहारत्वमिष्यते ।
अपि चैतत्पुरा राजन्मनुना प्रोक्तमादितः

ityarthaṃ vyavāharasya vyavahāratvamiṣyate |
api caitatpurā rājanmanunā proktamāditaḥ

सुप्रणीतेन दण्डेन प्रियाप्रियसमात्मना ।
प्रजा रक्षति यः सम्यग्धर्म एव स केवलः

supraṇītena daṇḍena priyāpriyasamātmanā |
prajā rakṣati yaḥ samyagdharma eva sa kevalaḥ

यथोक्तमेतद्वचनं प्रागेव मनुना पुरा ।
यन्मयोक्तं वसिष्ठेन ब्रह्मणो वचनं महत्

yathoktametadvacanaṃ prāgeva manunā purā |
yanmayoktaṃ vasiṣṭhena brahmaṇo vacanaṃ mahat

प्रागिदं वचनं प्रोक्तमतः प्राग्वचनं विदुः ।
व्यवहारस्य चाख्यानाद्व्यवहार इहोच्यते

prāgidaṃ vacanaṃ proktamataḥ prāgvacanaṃ viduḥ |
vyavahārasya cākhyānādvyavahāra ihocyate

दण्डान्त्रिवर्गः सततं सुप्रणीतात्प्रवर्तते ।
दैवं हि परमो दण्डो रूपतोऽग्निरिवोत्थितः

daṇḍāntrivargaḥ satataṃ supraṇītātpravartate |
daivaṃ hi paramo daṇḍo rūpato'gnirivotthitaḥ

नीलोत्पलदलश्यामश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्भुजः ।
अष्टपान्नैकनयनः शङ्कुकर्णोर्ध्वरोमवान्

nīlotpaladalaśyāmaścaturdaṃṣṭraścaturbhujaḥ |
aṣṭapānnaikanayanaḥ śaṅkukarṇordhvaromavān

जटी द्विजिह्वस्ताम्रास्यो मृगराजतनुच्छदः ।
एतद्रूपं बिभर्त्युग्रं दण्डो नित्यं दुरासदः

jaṭī dvijihvastāmrāsyo mṛgarājatanucchadaḥ |
etadrūpaṃ bibhartyugraṃ daṇḍo nityaṃ durāsadaḥ

असिर्धनुर्गदा शक्तिस्त्रिशूलं मुद्गरः शरः ।
मुसलं परशुश्चक्रं प्रासदण्डर्ष्टितोमराः

asirdhanurgadā śaktistriśūlaṃ mudgaraḥ śaraḥ |
musalaṃ paraśuścakraṃ prāsadaṇḍarṣṭitomarāḥ

सर्वप्रहरणीयानि यानि यानीह कानिचित् ।
दण्ड एव स सर्वात्मा लोके चरति मूर्तिमान्

sarvapraharaṇīyāni yāni yānīha kānicit |
daṇḍa eva sa sarvātmā loke carati mūrtimān

भिन्दंश्छिन्दन्रुजन्कृन्तन्दारयन्पाटयंस्तथा ।
घातयन्नभिधावंश्च दण्ड एव चरत्युत

bhindaṃśchindanrujankṛntandārayanpāṭayaṃstathā |
ghātayannabhidhāvaṃśca daṇḍa eva caratyuta

असिर्विशसनो धर्मस्तीक्ष्णवर्मा दुरासदः ।
श्रीगर्भो विजयः शास्ता व्यवहारः प्रजागरः

asirviśasano dharmastīkṣṇavarmā durāsadaḥ |
śrīgarbho vijayaḥ śāstā vyavahāraḥ prajāgaraḥ

शास्त्रं ब्राह्मणमन्त्राश्च शास्ता प्रवचनं परम् ।
धर्मपालोऽक्षरो गोपः सत्यगो नित्यगो गृहः

śāstraṃ brāhmaṇamantrāśca śāstā pravacanaṃ param |
dharmapālo'kṣaro gopaḥ satyago nityago gṛhaḥ

असङ्गो रुद्रतनयो मनुर्ज्येष्ठः शिवंकरः ।
नामान्येतानि दण्डस्य कीर्तितानि युधिष्ठिर

asaṅgo rudratanayo manurjyeṣṭhaḥ śivaṃkaraḥ |
nāmānyetāni daṇḍasya kīrtitāni yudhiṣṭhira

दण्डो हि भगवान्विष्णुर्यज्ञो नारायणः प्रभुः ।
शश्वद्रुपं महद्बिभ्रन्महात्पुरुष उच्यते

daṇḍo hi bhagavānviṣṇuryajño nārāyaṇaḥ prabhuḥ |
śaśvadrupaṃ mahadbibhranmahātpuruṣa ucyate

तथोक्ता ब्रह्मकन्येति लक्ष्मीर्नीतिः सरस्वती ।
दण्डनीतिर्जगद्धात्री दण्डो हि बहुविग्रहः

tathoktā brahmakanyeti lakṣmīrnītiḥ sarasvatī |
daṇḍanītirjagaddhātrī daṇḍo hi bahuvigrahaḥ

अर्थानर्थौ सुखं दुःखं धर्माधर्मौ बलाबले ।
दौर्भाग्यं भागधेयं च पुण्यापुण्ये गुणागुणौ

arthānarthau sukhaṃ duḥkhaṃ dharmādharmau balābale |
daurbhāgyaṃ bhāgadheyaṃ ca puṇyāpuṇye guṇāguṇau

कामाकामावृतुर्मासः शर्वरी दिवसः क्षणः ।
अप्रमादः प्रमादश्च हर्षशोकौ शमो दमः

kāmākāmāvṛturmāsaḥ śarvarī divasaḥ kṣaṇaḥ |
apramādaḥ pramādaśca harṣaśokau śamo damaḥ

दैवं पुरुषकारश्च मोक्षामोक्षौ भयाभये ।
हिंसाहिंसे तपो यज्ञः संयमोऽथ विषामृते

daivaṃ puruṣakāraśca mokṣāmokṣau bhayābhaye |
hiṃsāhiṃse tapo yajñaḥ saṃyamo'tha viṣāmṛte

अन्तश्चादिश्च मध्यं च कृतानां च प्रपञ्चनम् ।
मदः प्रमोदो दर्पश्च दम्भो धैर्यं नयानयौ

antaścādiśca madhyaṃ ca kṛtānāṃ ca prapañcanam |
madaḥ pramodo darpaśca dambho dhairyaṃ nayānayau

अशक्तिः शक्तिरित्येवं मानस्तम्भौ व्ययाव्ययौ ।
विनयश्च विसर्गश्च कालाकालौ च कौरव

aśaktiḥ śaktirityevaṃ mānastambhau vyayāvyayau |
vinayaśca visargaśca kālākālau ca kaurava

अनृतं चाज्ञता सत्यं श्रद्धाश्रद्धे तथैव च ।
क्लीबता व्यवसायश्च लाभालाभौ जयाजयौ

anṛtaṃ cājñatā satyaṃ śraddhāśraddhe tathaiva ca |
klībatā vyavasāyaśca lābhālābhau jayājayau

तीक्ष्णता मृदुतात्युग्रमागमानागमौ तथा ।
विरोधश्चाविरोधश्च कार्याकार्ये बलाबले

tīkṣṇatā mṛdutātyugramāgamānāgamau tathā |
virodhaścāvirodhaśca kāryākārye balābale

असूया चानसूया च धर्माधर्मौ तथैव च ।
अपत्रपानपत्रपे ह्रीश्च संपद्विपच्च ह

asūyā cānasūyā ca dharmādharmau tathaiva ca |
apatrapānapatrape hrīśca saṃpadvipacca ha

तेजः कर्माणि पाण्डित्यं वाक्शक्तिर्बुद्धितत्वता ।
एवं दण्डस्य लोकेऽस्मिञ्जागर्ति बहुरूपता

tejaḥ karmāṇi pāṇḍityaṃ vākśaktirbuddhitatvatā |
evaṃ daṇḍasya loke'smiñjāgarti bahurūpatā

न स्याद्यदीह दण्डो वै प्रमथेयुः परस्परम् ।
भयाद्दण्डस्य नान्योन्यं घ्नन्ति चैव युधिष्ठिर

na syādyadīha daṇḍo vai pramatheyuḥ parasparam |
bhayāddaṇḍasya nānyonyaṃ ghnanti caiva yudhiṣṭhira

दण्डेन रक्ष्यमाणा हि राजन्नहरहः प्रजाः ।
राजानं वर्धयन्तीह तस्माद्दण्डः परायणम्

daṇḍena rakṣyamāṇā hi rājannaharahaḥ prajāḥ |
rājānaṃ vardhayantīha tasmāddaṇḍaḥ parāyaṇam

व्यवस्थापयते नित्यमिमं लोकं नरेश्वर ।
सत्ये व्यवस्थितो धर्मो ब्राह्मणेष्ववतिष्ठते

vyavasthāpayate nityamimaṃ lokaṃ nareśvara |
satye vyavasthito dharmo brāhmaṇeṣvavatiṣṭhate

धर्मयुक्ता द्विजश्रेष्ठा देवयुक्ता भवन्ति च ।
बभूव यज्ञो देवेभ्यो यज्ञः प्रीणाति देवताः

dharmayuktā dvijaśreṣṭhā devayuktā bhavanti ca |
babhūva yajño devebhyo yajñaḥ prīṇāti devatāḥ

प्रीताश्च देवता लोकमिन्द्रे प्रतिददत्युत ।
अत्रं ददाति शक्रश्चाप्यनुगृह्णन्निमाः प्रजाः

prītāśca devatā lokamindre pratidadatyuta |
atraṃ dadāti śakraścāpyanugṛhṇannimāḥ prajāḥ

प्राणाश्च सर्वभूतानां नित्यमन्ने प्रतिष्ठिताः ।
तस्मात्प्रजाः प्रतिष्ठन्ते दण्डो जागर्ति तासु च

prāṇāśca sarvabhūtānāṃ nityamanne pratiṣṭhitāḥ |
tasmātprajāḥ pratiṣṭhante daṇḍo jāgarti tāsu ca

एवंप्नयोजनश्चैव दण्डः क्षत्रियतां गतः ।
रक्षप्रजाः स जागर्ति नित्यं स्ववहितोक्षरः

evaṃpnayojanaścaiva daṇḍaḥ kṣatriyatāṃ gataḥ |
rakṣaprajāḥ sa jāgarti nityaṃ svavahitokṣaraḥ

ईश्वरः पुरुषः प्राणः सत्वं वृत्तं प्रजापतिः ।
भूतात्मा जीव इत्येवं नामभिः प्रोच्यतेऽष्टभिः

īśvaraḥ puruṣaḥ prāṇaḥ satvaṃ vṛttaṃ prajāpatiḥ |
bhūtātmā jīva ityevaṃ nāmabhiḥ procyate'ṣṭabhiḥ

अददद्दण्डमेवास्मै धृतमैश्वर्यमेव च ।
बले नयश्च संयुक्तः सदा पञ्चविधात्मकः

adadaddaṇḍamevāsmai dhṛtamaiśvaryameva ca |
bale nayaśca saṃyuktaḥ sadā pañcavidhātmakaḥ

कुलं बहुधनामात्याः प्रज्ञा प्रोक्ता बलानि तु ।
आहार्यमष्टकैर्द्रव्यैर्बलमन्यद्युधिष्ठिर

kulaṃ bahudhanāmātyāḥ prajñā proktā balāni tu |
āhāryamaṣṭakairdravyairbalamanyadyudhiṣṭhira

हस्तिनोऽश्वा रथाः पत्तिर्नावो विष्टिस्तथैव च ।
देशिकाश्चादिकाश्चैव तदष्टाङ्गं बलं स्मृतम्

hastino'śvā rathāḥ pattirnāvo viṣṭistathaiva ca |
deśikāścādikāścaiva tadaṣṭāṅgaṃ balaṃ smṛtam

अथ चाङ्गस्य युक्तस्य रथिनो हस्तियायिनः ।
अश्वारोहाः पदाताश्च मन्त्रिणो रसदाश्च ये

atha cāṅgasya yuktasya rathino hastiyāyinaḥ |
aśvārohāḥ padātāśca mantriṇo rasadāśca ye

भिक्षुकाः प्राड्विवाकाश्च मौहूर्ता दैवचिन्तकाः ।
कोशो मित्राणि धान्यं च सर्वोपकरणानि च

bhikṣukāḥ prāḍvivākāśca mauhūrtā daivacintakāḥ |
kośo mitrāṇi dhānyaṃ ca sarvopakaraṇāni ca

सप्तप्रकृति चाष्टाङ्गं शरीरमिह तं विदुः ।
राज्यस्य दण्डमेवाङ्गं दण्डः प्रभव एव च

saptaprakṛti cāṣṭāṅgaṃ śarīramiha taṃ viduḥ |
rājyasya daṇḍamevāṅgaṃ daṇḍaḥ prabhava eva ca

ईश्वरेण प्रसन्नेन कारणात्क्षत्रियस्य च ।
दण्डो दत्तः सदा गोप्ता दण्डो हीदं सनातनम्

īśvareṇa prasannena kāraṇātkṣatriyasya ca |
daṇḍo dattaḥ sadā goptā daṇḍo hīdaṃ sanātanam

राजा पूज्यतमो नान्यो यथा धर्मः प्रदर्शितः ।
ब्रह्मणा लोकरक्षार्थं स्वधर्मस्थापनाय च

rājā pūjyatamo nānyo yathā dharmaḥ pradarśitaḥ |
brahmaṇā lokarakṣārthaṃ svadharmasthāpanāya ca

भर्तृप्रत्यय उत्पन्नो व्यवहारस्तथाविधः ।
तस्याद्य सहितो दृष्टो भर्तृप्रत्ययलक्षणः

bhartṛpratyaya utpanno vyavahārastathāvidhaḥ |
tasyādya sahito dṛṣṭo bhartṛpratyayalakṣaṇaḥ

व्यवहारस्तु वेदात्मा वेदप्रत्यय उच्यते ।
मौलश्च नरशार्दूल शास्त्रोक्तश्च तथाऽपरः

vyavahārastu vedātmā vedapratyaya ucyate |
maulaśca naraśārdūla śāstroktaśca tathā'paraḥ

उक्तो यश्चापि दण्डोऽसौ भर्तृप्रत्ययलक्षणः ।
ज्ञेयो नः स नरेन्द्रस्थो दण्डः प्रत्यय एव च

ukto yaścāpi daṇḍo'sau bhartṛpratyayalakṣaṇaḥ |
jñeyo naḥ sa narendrastho daṇḍaḥ pratyaya eva ca

दण्डप्रत्ययदृष्टोऽपि व्यवहारात्मकः स्मृतः ।
व्यवहारः स्मृतो यश्च स वेदविषयात्मकः

daṇḍapratyayadṛṣṭo'pi vyavahārātmakaḥ smṛtaḥ |
vyavahāraḥ smṛto yaśca sa vedaviṣayātmakaḥ

यश्च वेदप्रसूतात्मा स धर्मो गुणदर्शनः ।
धर्मप्रत्यय उद्दिष्टो यश्च धर्मः कृतात्मभिः

yaśca vedaprasūtātmā sa dharmo guṇadarśanaḥ |
dharmapratyaya uddiṣṭo yaśca dharmaḥ kṛtātmabhiḥ

व्यवहारः प्रजागोप्ता ब्रह्मदृष्टो युधिष्ठिर ।
त्रीन्धारयति लोकान्वै सत्यात्मा भूतिवर्धनः

vyavahāraḥ prajāgoptā brahmadṛṣṭo yudhiṣṭhira |
trīndhārayati lokānvai satyātmā bhūtivardhanaḥ

यश्च दण्डः स दृष्टो नो व्यवहारः सनातनः ।
व्यवहारश्च दृष्टो यः स वेद इति नः श्रुतिः

yaśca daṇḍaḥ sa dṛṣṭo no vyavahāraḥ sanātanaḥ |
vyavahāraśca dṛṣṭo yaḥ sa veda iti naḥ śrutiḥ

यश्च वेदः स वै धर्मो यश्च धर्मः स सत्पथः ।
ब्रह्मा पितामहः पूर्वं भगवांश्च प्रजापतिः

yaśca vedaḥ sa vai dharmo yaśca dharmaḥ sa satpathaḥ |
brahmā pitāmahaḥ pūrvaṃ bhagavāṃśca prajāpatiḥ

लोकानां स हि सर्वेषां ससुरासुररक्षसाम् ।
स मनुष्योरगवतां कर्ता चैव स भूतकृत्

lokānāṃ sa hi sarveṣāṃ sasurāsurarakṣasām |
sa manuṣyoragavatāṃ kartā caiva sa bhūtakṛt

ततो नो व्यवहारोऽयं भर्तृप्रत्ययलक्षणः ।
तस्मादिदमवोचाम व्यवहारनिदर्शनम्

tato no vyavahāro'yaṃ bhartṛpratyayalakṣaṇaḥ |
tasmādidamavocāma vyavahāranidarśanam

माता पिता च भ्राता च भार्या चैव पुरोहितः ।
नादण्ड्यो विद्यते राज्ञो यः स्वधर्मेण तिष्ठति

mātā pitā ca bhrātā ca bhāryā caiva purohitaḥ |
nādaṇḍyo vidyate rājño yaḥ svadharmeṇa tiṣṭhati