अध्याय 120: मोर की भाँति शासन करने वाला राजा

राजवृत्तान्यनेकानि त्वया प्रोक्तानि भारत ।
पूर्वैः पूर्वनियुक्तानि राजधर्मार्थवेदिभिः

rājavṛttānyanekāni tvayā proktāni bhārata |
pūrvaiḥ pūrvaniyuktāni rājadharmārthavedibhiḥ

तदेव विस्तरेणोक्तं पूर्ववृत्तं सतां मतम् ।
प्रणेयं राजधर्माणां प्रब्रूहि भरतर्षभ

tadeva vistareṇoktaṃ pūrvavṛttaṃ satāṃ matam |
praṇeyaṃ rājadharmāṇāṃ prabrūhi bharatarṣabha

रक्षणं सर्वभूतानामिति क्षात्रं परं मतम् ।
तद्यथा रक्षणं कुर्यात्तथा शृणु महीपते

rakṣaṇaṃ sarvabhūtānāmiti kṣātraṃ paraṃ matam |
tadyathā rakṣaṇaṃ kuryāttathā śṛṇu mahīpate

यथा बर्हाणि चित्राणि बिभर्ति भुजगाशनः ।
तथा बहुविधं राजा रूपं कुर्वीत् धर्मवित्

yathā barhāṇi citrāṇi bibharti bhujagāśanaḥ |
tathā bahuvidhaṃ rājā rūpaṃ kurvīt dharmavit

तैक्ष्ण्यं जिह्नत्वमादानं सत्यमार्जवमेव च ।
मध्यस्थाः सत्वमातिष्ठंस्तथा वै सुखमृच्छति

taikṣṇyaṃ jihnatvamādānaṃ satyamārjavameva ca |
madhyasthāḥ satvamātiṣṭhaṃstathā vai sukhamṛcchati

यस्मिन्नर्थे यथैव स्यात्तदूर्णं रूपमादिशेत् ।
बहुरूपस्य राज्ञो हि सूक्ष्मोऽप्यर्थो न सीदति

yasminnarthe yathaiva syāttadūrṇaṃ rūpamādiśet |
bahurūpasya rājño hi sūkṣmo'pyartho na sīdati

नित्यं रक्षितमन्त्रः स्याद्यथा मूकः शरच्छिखी ।
श्लक्ष्णाक्षरगतः श्रीमान्भवेच्छास्त्रविशारदः

nityaṃ rakṣitamantraḥ syādyathā mūkaḥ śaracchikhī |
ślakṣṇākṣaragataḥ śrīmānbhavecchāstraviśāradaḥ

आयव्ययेषु युक्तः स्याज्जलस्रवणेष्विव ।
शैलाद्वर्षोदकानीव द्विजान्सिद्धान्समाश्रयेत् ।
आत्मार्थं हि सदा राजा कुर्याद्धर्मध्वजोत्तमम्

āyavyayeṣu yuktaḥ syājjalasravaṇeṣviva |
śailādvarṣodakānīva dvijānsiddhānsamāśrayet |
ātmārthaṃ hi sadā rājā kuryāddharmadhvajottamam

नित्यमुद्यतदण्डः स्यादाचारे चाप्रमादवान् ।
लोके चायव्ययौ दृष्ट्वा वृक्षाद्वृक्षमिवाव्रजेत्

nityamudyatadaṇḍaḥ syādācāre cāpramādavān |
loke cāyavyayau dṛṣṭvā vṛkṣādvṛkṣamivāvrajet

आज्ञावान्स्यात्स्वयूथ्येषु भौमानि चरणैः किरन् ।
जतिपक्षः परिस्पन्देत्प्रेक्षेद्वैकल्यमात्मनः

ājñāvānsyātsvayūthyeṣu bhaumāni caraṇaiḥ kiran |
jatipakṣaḥ parispandetprekṣedvaikalyamātmanaḥ

दोषान्विवृणुयाच्छत्रोः परपक्षांश्च सूदयेत् ।
क ननेष्विव पुष्पाणि बहिरर्थान्समाचरेत्

doṣānvivṛṇuyācchatroḥ parapakṣāṃśca sūdayet |
ka naneṣviva puṣpāṇi bahirarthānsamācaret

उच्छ्रितानाश्रयेत्स्फूतान्नरेन्द्रानचलोपमान् ।
श्रयेच्छायामिव ज्ञातिं गुप्तं शरणमाश्रयेत्

ucchritānāśrayetsphūtānnarendrānacalopamān |
śrayecchāyāmiva jñātiṃ guptaṃ śaraṇamāśrayet

प्रावृषीवासितग्रीवो माद्येत निशि निर्जने ।
मायूरेण गुणेनैव स्त्रीभिरारक्षितश्चरेत्

prāvṛṣīvāsitagrīvo mādyeta niśi nirjane |
māyūreṇa guṇenaiva strībhirārakṣitaścaret

न जह्याच्च तनुत्राणं रक्षेदात्मानमात्मना ।
चारभूमिष्विव ततान्पाशांश्च परिवर्जयेत्

na jahyācca tanutrāṇaṃ rakṣedātmānamātmanā |
cārabhūmiṣviva tatānpāśāṃśca parivarjayet

प्रणयेद्वाऽपि तां भूमिं प्रणश्येद्ग्रहणे पुनः ।
एवं मयूरधर्मेण वर्तयन्सततं नरः ।
हन्यात्क्रुद्धानतिविषांस्ताञ्जिह्मगतयोऽहिताः

praṇayedvā'pi tāṃ bhūmiṃ praṇaśyedgrahaṇe punaḥ |
evaṃ mayūradharmeṇa vartayansatataṃ naraḥ |
hanyātkruddhānativiṣāṃstāñjihmagatayo'hitāḥ

नासूयेच्चावगर्ह्याणि सन्निवासान्निवासयेत् ।
सदा बर्हिसमं कामं प्रशस्तं कृतमाचरेत् ।
सर्वतश्चाददेत्प्रज्ञां पतङ्गं गहनेष्विव

nāsūyeccāvagarhyāṇi sannivāsānnivāsayet |
sadā barhisamaṃ kāmaṃ praśastaṃ kṛtamācaret |
sarvataścādadetprajñāṃ pataṅgaṃ gahaneṣviva

एवं मयूरवद्राजा स्वराज्यं परिपालयेत् ।
आत्मबुद्धिकरीं नीतिं विदधीत विचक्षणः

evaṃ mayūravadrājā svarājyaṃ paripālayet |
ātmabuddhikarīṃ nītiṃ vidadhīta vicakṣaṇaḥ

आत्मसंयमनं बुद्ध्या परबुद्ध्या विचारणाम् ।
बुद्ध्या चात्मगुणप्राप्तिरेतच्छास्त्रनिदर्शनम्

ātmasaṃyamanaṃ buddhyā parabuddhyā vicāraṇām |
buddhyā cātmaguṇaprāptiretacchāstranidarśanam

परं विश्वासयेत्साम्ना स्वशक्तिं चोपलक्षयेत् ।
आत्मनः परिमर्शेन बुद्धिं बुद्ध्या विचारयेत्

paraṃ viśvāsayetsāmnā svaśaktiṃ copalakṣayet |
ātmanaḥ parimarśena buddhiṃ buddhyā vicārayet

सान्त्वयोगमतिः प्राज्ञः कार्याकार्यप्रयोजनकः ।
निगूढबुद्धेर्धीरस्य वक्तव्ये वक्ष्यते तथा

sāntvayogamatiḥ prājñaḥ kāryākāryaprayojanakaḥ |
nigūḍhabuddherdhīrasya vaktavye vakṣyate tathā

संनिकृष्टां कथां प्राज्ञो यदि बुद्ध्या बृहस्पतिः ।
स्वभावमेष्यते तप्तं कृष्णायसमिवोदके

saṃnikṛṣṭāṃ kathāṃ prājño yadi buddhyā bṛhaspatiḥ |
svabhāvameṣyate taptaṃ kṛṣṇāyasamivodake

अनुयुञ्जीत सत्यानि सर्वाण्येव महीपतिः ।
आगमैरुपदिष्टानि स्वस्य चैव परस्य च

anuyuñjīta satyāni sarvāṇyeva mahīpatiḥ |
āgamairupadiṣṭāni svasya caiva parasya ca

मृदुं क्रूरं तथा प्राज्ञं शूरं चार्थविधानवित् ।
स्वकर्मणि नियुञ्जीत ये चान्ये वचनाधिकाः

mṛduṃ krūraṃ tathā prājñaṃ śūraṃ cārthavidhānavit |
svakarmaṇi niyuñjīta ye cānye vacanādhikāḥ

अप्यदृष्टानि युक्तानि स्वानुरूपेषु कर्मसु ।
सर्वांस्ताननुवर्तेत स्वरांस्तन्त्रीरिवायताः

apyadṛṣṭāni yuktāni svānurūpeṣu karmasu |
sarvāṃstānanuvarteta svarāṃstantrīrivāyatāḥ

धर्माणामविरोधेन सर्वेषां प्रियमाचरेत् ।
ममायमिति राजा यः सपर्वत इवाचलः

dharmāṇāmavirodhena sarveṣāṃ priyamācaret |
mamāyamiti rājā yaḥ saparvata ivācalaḥ

व्यवहारं समाधाय सूर्यो रश्मीनिवायतान् ।
धर्ममेवाभिरक्षेत कृत्वा तुल्ये प्रियाप्रिये

vyavahāraṃ samādhāya sūryo raśmīnivāyatān |
dharmamevābhirakṣeta kṛtvā tulye priyāpriye

कुलप्रकृतिदेशानां धर्मज्ञान्मृदुभाषिणः ।
मध्ये वयसि निर्दोषान्हिते युक्ताञ्जितक्लमान्

kulaprakṛtideśānāṃ dharmajñānmṛdubhāṣiṇaḥ |
madhye vayasi nirdoṣānhite yuktāñjitaklamān

अलुब्धाञ्शिक्षितान्दान्तान्धर्मेषु परिनिष्ठितान् ।
स्थापयेत्सर्वकार्येषु राजा सर्वार्थरक्षिणः

alubdhāñśikṣitāndāntāndharmeṣu pariniṣṭhitān |
sthāpayetsarvakāryeṣu rājā sarvārtharakṣiṇaḥ

एतेन च प्रकारेण कृत्यानामागतिं गतिम् ।
युक्त्या समनुतिष्ठेन तुष्टश्चारैः पुरस्कृतः

etena ca prakāreṇa kṛtyānāmāgatiṃ gatim |
yuktyā samanutiṣṭhena tuṣṭaścāraiḥ puraskṛtaḥ

अमोघक्रोधहर्शस्य स्वयं कृत्याऽनुदर्शिनाः ।
आत्मप्रत्ययकोशस्य वसुदैव वसुंधरा

amoghakrodhaharśasya svayaṃ kṛtyā'nudarśināḥ |
ātmapratyayakośasya vasudaiva vasuṃdharā

व्यक्तश्चानुग्रहो यस्य यथोक्तश्चापि निग्रहः ।
गुप्तात्मा गुप्तराष्ट्रस्य स राजा राजधर्मवित्

vyaktaścānugraho yasya yathoktaścāpi nigrahaḥ |
guptātmā guptarāṣṭrasya sa rājā rājadharmavit

नित्यं राष्ट्रमवेक्षेत गोभिः सूर्य इवातपन् ।
चारांश्चानुचरान्विद्यात्तथा बुद्ध्या स्वयं चरेत्

nityaṃ rāṣṭramavekṣeta gobhiḥ sūrya ivātapan |
cārāṃścānucarānvidyāttathā buddhyā svayaṃ caret

कालप्राप्तमुपादद्यान्नार्थं राजा प्रसूचयेत् ।
अहन्यहनि संदुह्यान्महीं गामिव बुद्धिमान्

kālaprāptamupādadyānnārthaṃ rājā prasūcayet |
ahanyahani saṃduhyānmahīṃ gāmiva buddhimān

यथाक्रमेण पुष्पेभ्यश्चिनोति मधु षट्‌पदः ।
तथा द्रव्यमुपादाय राजा कुर्वीत संचयम्

yathākrameṇa puṣpebhyaścinoti madhu ṣaṭ‌padaḥ |
tathā dravyamupādāya rājā kurvīta saṃcayam

यद्धि गुप्तावशिष्टं स्यात्तद्वित्तं धर्मकामयोः ।
संचयान्न विसर्गी स्याद्राजा शास्त्रविदात्मवान्

yaddhi guptāvaśiṣṭaṃ syāttadvittaṃ dharmakāmayoḥ |
saṃcayānna visargī syādrājā śāstravidātmavān

नार्थमल्पं परिभवेन्नावमन्येत शात्रवान् ।
बुद्ध्याऽनुबुद्ध्या चात्मानं न चाबुद्धेषु विश्वसेत्

nārthamalpaṃ paribhavennāvamanyeta śātravān |
buddhyā'nubuddhyā cātmānaṃ na cābuddheṣu viśvaset

धृतिर्दाक्ष्यं संयमो बुद्धिरात्मा
धैर्यं शौर्यं देशकालाप्रमादः ।
अल्पस्य वा महतो वा विवृद्धौ
धनस्यैतान्यष्ट समिंधनानि

dhṛtirdākṣyaṃ saṃyamo buddhirātmā
dhairyaṃ śauryaṃ deśakālāpramādaḥ |
alpasya vā mahato vā vivṛddhau
dhanasyaitānyaṣṭa samiṃdhanāni

अग्निस्तोको वर्धतेऽप्याज्यसिक्तो
बीजं चैकं बहुसहस्रमेति ।
क्षयोदयौ विपुलौ सन्नियम्यौ
तस्मादल्पं नावमन्येत वित्तम्

agnistoko vardhate'pyājyasikto
bījaṃ caikaṃ bahusahasrameti |
kṣayodayau vipulau sanniyamyau
tasmādalpaṃ nāvamanyeta vittam

बालोऽप्यबालः स्थविरो रिपुर्यः ।
सदा प्रमत्तं पुरुषं निहन्यात् ।
कालेनान्यस्तस्य मूलं हरेत्
कालज्ञानं पार्थिवाना वरिष्ठम्

bālo'pyabālaḥ sthaviro ripuryaḥ |
sadā pramattaṃ puruṣaṃ nihanyāt |
kālenānyastasya mūlaṃ haret
kālajñānaṃ pārthivānā variṣṭham

हरेत्कीर्ति धर्ममस्योपरुन्ध्या
दर्थे विघ्नं वीर्यमस्योपहन्यात् ।
रिपुर्द्वेष्टा दुर्बलो वा बली वा
तस्माच्छत्रोर्नैव बिभ्येद्यथात्मा

haretkīrti dharmamasyoparundhyā
darthe vighnaṃ vīryamasyopahanyāt |
ripurdveṣṭā durbalo vā balī vā
tasmācchatrornaiva bibhyedyathātmā

क्षयं शत्रोः संचयं पालनं वा
उभावर्थौ सहितौ धर्मकामौ ।
ततश्चान्यन्मतिमान्संदधीत
तस्माद्राजा बुद्धिमन्तं श्रयेत

kṣayaṃ śatroḥ saṃcayaṃ pālanaṃ vā
ubhāvarthau sahitau dharmakāmau |
tataścānyanmatimānsaṃdadhīta
tasmādrājā buddhimantaṃ śrayeta

बुद्धिर्दीप्ता बलवन्तं हिनस्ति
बलं बुद्ध्या पाल्यते वर्धमानम् ।
शत्रुर्बुद्ध्या सीदते पीड्यमानो
बुद्धिपूर्वं कर्म यत्तत्प्रशस्तम्

buddhirdīptā balavantaṃ hinasti
balaṃ buddhyā pālyate vardhamānam |
śatrurbuddhyā sīdate pīḍyamāno
buddhipūrvaṃ karma yattatpraśastam

सर्वान्कामान्कामयानो हि धीरः
सत्वेनाल्पेनाप्नुते हीनदोषः ।
यश्चात्मानं प्रार्थयतेऽर्थ्यमानैः
श्रेयः पात्रं पूरयते च नाल्पम्

sarvānkāmānkāmayāno hi dhīraḥ
satvenālpenāpnute hīnadoṣaḥ |
yaścātmānaṃ prārthayate'rthyamānaiḥ
śreyaḥ pātraṃ pūrayate ca nālpam

तस्माद्राजा प्रगृहीतः प्रजासु
मूलं लक्ष्म्याः सर्वशो ह्याददीत ।
दीर्घं कालं ह्यपि संपीड्यमानो
व्युष्यात्संपद्व्यवसायेन शक्त्या

tasmādrājā pragṛhītaḥ prajāsu
mūlaṃ lakṣmyāḥ sarvaśo hyādadīta |
dīrghaṃ kālaṃ hyapi saṃpīḍyamāno
vyuṣyātsaṃpadvyavasāyena śaktyā

विद्या तपो वा विपुलं धनं वा
सर्वं ह्येतद्व्यवसायेन शक्यम् ।
ब्रह्मायत्तं निवसति देहवत्सु
तस्माद्विद्याद्व्यवसायं प्रभूतम्

vidyā tapo vā vipulaṃ dhanaṃ vā
sarvaṃ hyetadvyavasāyena śakyam |
brahmāyattaṃ nivasati dehavatsu
tasmādvidyādvyavasāyaṃ prabhūtam

यत्रासते मतिमन्तो मनस्विनः
शक्रो विष्णुर्यत्र सरस्वती च ।
वसन्ति भूतानि च यत्र नित्यं
तस्माद्विद्वान्नावमन्येत देहम्

yatrāsate matimanto manasvinaḥ
śakro viṣṇuryatra sarasvatī ca |
vasanti bhūtāni ca yatra nityaṃ
tasmādvidvānnāvamanyeta deham

लुब्धं हन्यात्संप्रदानाद्धि नित्यं
लुब्धस्तृप्तिं परवित्तस्य नैति ।
सर्वो लुब्धः सर्वगुणोपभोगो
योऽर्थैर्हीनो धर्मकामौ जहाति

lubdhaṃ hanyātsaṃpradānāddhi nityaṃ
lubdhastṛptiṃ paravittasya naiti |
sarvo lubdhaḥ sarvaguṇopabhogo
yo'rthairhīno dharmakāmau jahāti

धनं भोगं पुत्रदारं समृद्धिं
सर्वं लुब्धः प्रार्थयते परेषाम् ।
लुब्धे दोषाः संभवन्तीह सर्वे
तस्माद्राजा न प्रगृह्णीत् लुब्धम्

dhanaṃ bhogaṃ putradāraṃ samṛddhiṃ
sarvaṃ lubdhaḥ prārthayate pareṣām |
lubdhe doṣāḥ saṃbhavantīha sarve
tasmādrājā na pragṛhṇīt lubdham

संदर्शनेन पुरुषं जघन्यमपि चोदयेत् ।
आरम्भान्द्विषतां प्राज्ञः सर्वार्थांश्च प्रसूदयेत्

saṃdarśanena puruṣaṃ jaghanyamapi codayet |
ārambhāndviṣatāṃ prājñaḥ sarvārthāṃśca prasūdayet

धर्मान्वितेषु विज्ञाता मन्त्रगुप्तिंश्च पाण्डव ।
आप्तो राजन्कुलीनश्च पर्याप्तो राष्ट्रसंग्रहे

dharmānviteṣu vijñātā mantraguptiṃśca pāṇḍava |
āpto rājankulīnaśca paryāpto rāṣṭrasaṃgrahe

विविप्रयुक्तान्नरदेवधर्मा
नुक्तान्समासेन निबोध बुद्ध्या ।
इमान्विदध्यादनुसृत्य यो वै
राजा महीं पालयितुं स शक्तः

viviprayuktānnaradevadharmā
nuktānsamāsena nibodha buddhyā |
imānvidadhyādanusṛtya yo vai
rājā mahīṃ pālayituṃ sa śaktaḥ

सुनीतिजं यस्य विधानजं सुखं
धर्मप्रणीतं विधिवत्प्रसिद्ध्यति ।
न निन्द्यते तस्य गतिर्महीपते
स विन्दते राज्यसुखं ह्यनुत्तमम्

sunītijaṃ yasya vidhānajaṃ sukhaṃ
dharmapraṇītaṃ vidhivatprasiddhyati |
na nindyate tasya gatirmahīpate
sa vindate rājyasukhaṃ hyanuttamam

धनैर्विशिष्टान्मतिशीलपूजिता
न्गुणोपपन्नान्युधि दृष्टविक्रमान् ।
गुणेषु युक्तानचिरादिवात्मवां
स्ततोऽभिसंधाय निहन्ति शात्रवान्

dhanairviśiṣṭānmatiśīlapūjitā
nguṇopapannānyudhi dṛṣṭavikramān |
guṇeṣu yuktānacirādivātmavāṃ
stato'bhisaṃdhāya nihanti śātravān

पश्येदुपायान्विविधेषु कर्मसु
न चानुपायेन मतिं निवेशयेत् ।
श्रियं विशिष्टां विपुलं यशो धनं
न दोषदर्शी पुरुषः समश्नुते

paśyedupāyānvividheṣu karmasu
na cānupāyena matiṃ niveśayet |
śriyaṃ viśiṣṭāṃ vipulaṃ yaśo dhanaṃ
na doṣadarśī puruṣaḥ samaśnute

प्रीतिप्रवृत्तिं विनिवर्तनं च
सुहृसु विज्ञाय विचार्य चोभयोः ।
यदेव मित्रं गुरुभारमावहे
त्तदेव सुस्निग्धमुदाहरेद्बुधः

prītipravṛttiṃ vinivartanaṃ ca
suhṛsu vijñāya vicārya cobhayoḥ |
yadeva mitraṃ gurubhāramāvahe
ttadeva susnigdhamudāharedbudhaḥ

एतान्मयोक्तांश्चर राजधर्मा
न्नृणां च गुप्तौ मतिमादधत्स्व ।
अवाप्स्यसे पुण्यफलं सुखेन
सर्वो हि लोको नृप धर्ममूलः

etānmayoktāṃścara rājadharmā
nnṛṇāṃ ca guptau matimādadhatsva |
avāpsyase puṇyaphalaṃ sukhena
sarvo hi loko nṛpa dharmamūlaḥ