अध्याय 119: हर सेवक अपने उचित स्थान पर

एवं गुणयुतान्भृत्यान्स्वेस्वे स्थाने नराधिपः ।
नियोजयति कृत्येषु स राज्यफलमश्नुते

evaṃ guṇayutānbhṛtyānsvesve sthāne narādhipaḥ |
niyojayati kṛtyeṣu sa rājyaphalamaśnute

न वा स्वस्थानमुत्क्रम्य प्रमाणमपि सत्कृतम् ।
आरोप्य चापि स्वस्थानमुत्क्रम्यान्यत्प्रपद्यते

na vā svasthānamutkramya pramāṇamapi satkṛtam |
āropya cāpi svasthānamutkramyānyatprapadyate

स्वजातिगुणसंपन्नाः स्वेषु धर्मेष्ववस्थिताः ।
प्रकर्तव्या ह्यमात्यास्तु नास्थाने प्रक्रिया क्षमा

svajātiguṇasaṃpannāḥ sveṣu dharmeṣvavasthitāḥ |
prakartavyā hyamātyāstu nāsthāne prakriyā kṣamā

अनुरूपाणि कर्माणि भृत्येभ्यो यः प्रयच्छति ।
स भृत्यगुणसंपन्नं राजा फलमुपाश्नुते

anurūpāṇi karmāṇi bhṛtyebhyo yaḥ prayacchati |
sa bhṛtyaguṇasaṃpannaṃ rājā phalamupāśnute

शरभः शरभस्थाने सिंहः सिंह इवोत्थितः ।
व्याघ्रो व्याघ्र इव स्थाप्यो द्वीपी द्वीपी यथा तथा

śarabhaḥ śarabhasthāne siṃhaḥ siṃha ivotthitaḥ |
vyāghro vyāghra iva sthāpyo dvīpī dvīpī yathā tathā

कर्मस्विहानुरूपेषु न्यस्या भृत्या यथाविधि ।
प्रतिलोमं न भृत्यास्ते स्थाप्याः कर्मफलैषिणा

karmasvihānurūpeṣu nyasyā bhṛtyā yathāvidhi |
pratilomaṃ na bhṛtyāste sthāpyāḥ karmaphalaiṣiṇā

यः प्रमाणमतिक्रम्य प्रतिलोमं नराधिपः ।
भृत्यान्स्थापयतेऽबुद्धिर्न स रञ्जयते प्रजाः

yaḥ pramāṇamatikramya pratilomaṃ narādhipaḥ |
bhṛtyānsthāpayate'buddhirna sa rañjayate prajāḥ

न बालिशा न च क्षुद्रा नाप्राज्ञा नाजितेन्द्रियाः ।
नाकुलीना जनाः पार्श्वे स्थाप्या राज्ञा गुणैषिणा

na bāliśā na ca kṣudrā nāprājñā nājitendriyāḥ |
nākulīnā janāḥ pārśve sthāpyā rājñā guṇaiṣiṇā

साधवः कुलजाः शूरा ज्ञानवन्तोऽनसूयकाः ।
अक्षुद्राः शुचयो दक्षाः स्युर्नराः पारिपार्श्वकाः

sādhavaḥ kulajāḥ śūrā jñānavanto'nasūyakāḥ |
akṣudrāḥ śucayo dakṣāḥ syurnarāḥ pāripārśvakāḥ

उद्भूतास्तत्पराः शान्ताश्चौक्षाः प्रकृतिजाः शुभाः ।
स्वेस्वे स्थानेऽनुपाकृष्टास्ते स्यू राज्ञो बहिश्चराः

udbhūtāstatparāḥ śāntāścaukṣāḥ prakṛtijāḥ śubhāḥ |
svesve sthāne'nupākṛṣṭāste syū rājño bahiścarāḥ

सिंहस्य सततं पार्श्वे सिंह एव जनो भवेत् ।
असिंहः सिंहसहितः सिंहवल्लभते फलम्

siṃhasya satataṃ pārśve siṃha eva jano bhavet |
asiṃhaḥ siṃhasahitaḥ siṃhavallabhate phalam

यस्तु सिंहः श्वभिः कीर्णः सिंहकर्मफले रतः ।
न स सिंहफलं भोक्तुं शक्तः श्वभिरुपासितः

yastu siṃhaḥ śvabhiḥ kīrṇaḥ siṃhakarmaphale rataḥ |
na sa siṃhaphalaṃ bhoktuṃ śaktaḥ śvabhirupāsitaḥ

एव मेतैर्मनुष्येन्द्र शूरैः प्राज्ञैर्बहुश्रुतैः ।
कुलीनैः सह शक्येत कृत्स्ना जेतुं वसुंधरा

eva metairmanuṣyendra śūraiḥ prājñairbahuśrutaiḥ |
kulīnaiḥ saha śakyeta kṛtsnā jetuṃ vasuṃdharā

नावैद्यो नानृजुः पार्श्वे नाप्राज्ञो ना महायशाः ।
संग्राह्यो वसुधापालैर्भृत्यो भृत्यवतां वर

nāvaidyo nānṛjuḥ pārśve nāprājño nā mahāyaśāḥ |
saṃgrāhyo vasudhāpālairbhṛtyo bhṛtyavatāṃ vara

वाणवद्विसृता यान्ति स्वामिकार्यपरा नराः ।
ये भृत्याः पार्थिवहितास्तेषु सान्त्वं सदा चरेत्

vāṇavadvisṛtā yānti svāmikāryaparā narāḥ |
ye bhṛtyāḥ pārthivahitāsteṣu sāntvaṃ sadā caret

कोशश्च सततं रक्ष्यो यत्नमास्थाय राजभिः ।
कोशमूला हि राजानः कोशवृद्धिकरो भवेत्

kośaśca satataṃ rakṣyo yatnamāsthāya rājabhiḥ |
kośamūlā hi rājānaḥ kośavṛddhikaro bhavet

कोष्ठागारं च ते नित्यं स्फीतं धान्यैः सुसंचितैः ।
सदा त्वं सत्सु संन्यस्तधनधान्यपको भव ।

koṣṭhāgāraṃ ca te nityaṃ sphītaṃ dhānyaiḥ susaṃcitaiḥ |
sadā tvaṃ satsu saṃnyastadhanadhānyapako bhava |

नित्ययुक्ताश्च ते भृत्या भवन्तु रणकोविदाः ।
वाजिनां च प्रयोगेषु वैशारद्यमिहेष्यते

nityayuktāśca te bhṛtyā bhavantu raṇakovidāḥ |
vājināṃ ca prayogeṣu vaiśāradyamiheṣyate

ज्ञातिबन्धुजनावेक्षी मित्रसंबन्धिसत्कृतः ।
पौरकार्यहितान्वेक्षई भव कौरवनन्दन

jñātibandhujanāvekṣī mitrasaṃbandhisatkṛtaḥ |
paurakāryahitānvekṣaī bhava kauravanandana

एषा ते नैष्ठिकी बुद्धिः प्रज्ञा चाभिहिता मषा ।
श्वाते निदर्शनं तात किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

eṣā te naiṣṭhikī buddhiḥ prajñā cābhihitā maṣā |
śvāte nidarśanaṃ tāta kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi