अध्याय 118: आचरण से मन्त्रियों का चयन और आदर्श राजा

स श्वा प्रकृतिमापन्नः परं दैन्यमुपागमत् ।
ऋषिणा हुंकृतः पापस्तपोवनबहिष्कृतः

sa śvā prakṛtimāpannaḥ paraṃ dainyamupāgamat |
ṛṣiṇā huṃkṛtaḥ pāpastapovanabahiṣkṛtaḥ

एवं राज्ञा मतिमता विदित्वा शीलशौचताम् ।
आर्जवं प्रकृतिं सत्वं श्रुतं वृत्तं कुलं दमम्

evaṃ rājñā matimatā viditvā śīlaśaucatām |
ārjavaṃ prakṛtiṃ satvaṃ śrutaṃ vṛttaṃ kulaṃ damam

अनुक्रोशं बलं वीर्यं प्रभावं प्रशमं क्षमाम् ।
भृत्यायेमन्त्रिणो योग्यास्तत्र स्थाप्याः सुरक्षिताः

anukrośaṃ balaṃ vīryaṃ prabhāvaṃ praśamaṃ kṣamām |
bhṛtyāyemantriṇo yogyāstatra sthāpyāḥ surakṣitāḥ

नाषरीक्ष्य महीपालः प्रकर्तुं भृत्यमर्हति ।
अकुलीननराकीर्णो न राजा सुखमेधते

nāṣarīkṣya mahīpālaḥ prakartuṃ bhṛtyamarhati |
akulīnanarākīrṇo na rājā sukhamedhate

कुलजः प्राकृतो राजंस्तत्कुलीनतया सदा ।
न पापे कुरुते बुद्धिं निन्द्यमानोऽप्यनागसि

kulajaḥ prākṛto rājaṃstatkulīnatayā sadā |
na pāpe kurute buddhiṃ nindyamāno'pyanāgasi

अकुलीनस्तु पुरुषः प्राकृतः साधुसंक्षयात् ।
दुर्लभैश्वर्यतां प्राप्तो निन्दितः शत्रुतां व्रजेत्

akulīnastu puruṣaḥ prākṛtaḥ sādhusaṃkṣayāt |
durlabhaiśvaryatāṃ prāpto ninditaḥ śatrutāṃ vrajet

काकः श्वानोऽकुलीनश्च बिडालः सर्प एव च ।
अकुलीना च या नारी तुल्यास्ते परिकीर्तिताः

kākaḥ śvāno'kulīnaśca biḍālaḥ sarpa eva ca |
akulīnā ca yā nārī tulyāste parikīrtitāḥ

लोकपालाः सदोद्विग्नाः पश्यन्त्यकुलजान्यथा ।
नारीं वा पुरुषं वाऽथ शीलं तत्रापि कारणम्

lokapālāḥ sadodvignāḥ paśyantyakulajānyathā |
nārīṃ vā puruṣaṃ vā'tha śīlaṃ tatrāpi kāraṇam

दुष्कुलीना च या स्त्री स्याद्दुष्कुलीनश्च यः पुम ।
अहिंसाशीलसंयोगाद्धर्मश्चाऽऽकुलतां व्रजेत्

duṣkulīnā ca yā strī syādduṣkulīnaśca yaḥ puma |
ahiṃsāśīlasaṃyogāddharmaścā''kulatāṃ vrajet

धर्मं प्रति महाराज श्लोकानाह बृहस्पतिः ।
शृणु सर्वान्महीपाल हृदि तांश्च करिष्यसि

dharmaṃ prati mahārāja ślokānāha bṛhaspatiḥ |
śṛṇu sarvānmahīpāla hṛdi tāṃśca kariṣyasi

असितं सितकर्माणं यथा दान्तं तपस्विनम् ।
वृत्तस्थमपि चण्डालं तं देवा ब्राह्मणं विदुः

asitaṃ sitakarmāṇaṃ yathā dāntaṃ tapasvinam |
vṛttasthamapi caṇḍālaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

यदि घातयते कश्चित्पापसत्वं प्रजाहितः ।
सर्वसत्वहितार्थाय न तेनासौ विहिंसकः

yadi ghātayate kaścitpāpasatvaṃ prajāhitaḥ |
sarvasatvahitārthāya na tenāsau vihiṃsakaḥ

द्वीपिनं शरभं सिंहं व्याघ्रं कुञ्जरमेव च ।
महिषं च वराहं च सूकरं श्वानपन्नगान्

dvīpinaṃ śarabhaṃ siṃhaṃ vyāghraṃ kuñjarameva ca |
mahiṣaṃ ca varāhaṃ ca sūkaraṃ śvānapannagān

गोब्राह्मणहितार्थाय बालस्त्रीरक्षणाय च ।
वृद्धातुरपरित्राणे यो हिनस्ति स धर्मवित्

gobrāhmaṇahitārthāya bālastrīrakṣaṇāya ca |
vṛddhāturaparitrāṇe yo hinasti sa dharmavit

ब्राह्मणः पापकर्मा च म्लेच्छो वा धार्मिकः शु वः ।
श्रेयांस्तत्र भवेन्म्लेच्छो ब्राह्मणः पापकृत्तमः

brāhmaṇaḥ pāpakarmā ca mleccho vā dhārmikaḥ śu vaḥ |
śreyāṃstatra bhavenmleccho brāhmaṇaḥ pāpakṛttamaḥ

दुष्कुलीनः कुलीनो वा यः कश्चिच्छीलवान्नरः ।
प्रकृतिं तस्य विज्ञाय स्थिरां वा यदि वाऽस्थिराम्

duṣkulīnaḥ kulīno vā yaḥ kaścicchīlavānnaraḥ |
prakṛtiṃ tasya vijñāya sthirāṃ vā yadi vā'sthirām

शीलं वाऽनुत्तमं कर्म कुर्याद्राजा समाहितः ।
नियुञ्जीत महीपालो दुर्वृत्तं पापकर्मसु

śīlaṃ vā'nuttamaṃ karma kuryādrājā samāhitaḥ |
niyuñjīta mahīpālo durvṛttaṃ pāpakarmasu

कुलीनं शिक्षितं प्राज्ञं ज्ञानविज्ञानकोविदम् ।
सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञं सहिष्णुं देशजं तथा

kulīnaṃ śikṣitaṃ prājñaṃ jñānavijñānakovidam |
sarvaśāstrārthatattvajñaṃ sahiṣṇuṃ deśajaṃ tathā

कृतज्ञं बलवन्तं च क्षान्तं दान्तं जितेन्द्रियम् ।
अलुब्धं लब्धसंतुष्टं स्वामिमित्रबुभूषकम्

kṛtajñaṃ balavantaṃ ca kṣāntaṃ dāntaṃ jitendriyam |
alubdhaṃ labdhasaṃtuṣṭaṃ svāmimitrabubhūṣakam

सचिवं देशकालज्ञं सर्वसंग्रहणे रतम् ।
संस्कृतं युक्तवचनं हितैषिणमतन्द्रितम्

sacivaṃ deśakālajñaṃ sarvasaṃgrahaṇe ratam |
saṃskṛtaṃ yuktavacanaṃ hitaiṣiṇamatandritam

युक्ताचारं स्वविषये संधिविग्रहकोविदम् ।
शस्तं त्रिवर्गवेत्तारं पौरजानपदप्रियम्

yuktācāraṃ svaviṣaye saṃdhivigrahakovidam |
śastaṃ trivargavettāraṃ paurajānapadapriyam

सेनाव्यूहनतत्त्वज्ञं बलहर्षणकोविदम् ।
इङ्गिताकरातत्त्वज्ञं यात्रासेनाविशारदम्

senāvyūhanatattvajñaṃ balaharṣaṇakovidam |
iṅgitākarātattvajñaṃ yātrāsenāviśāradam

हस्तिशिक्षाश्वतत्त्वज्ञमहंकारविवर्जितम् ।
प्रगल्भं दक्षिणं दान्तं बलिनं युक्तमन्त्रिणम्

hastiśikṣāśvatattvajñamahaṃkāravivarjitam |
pragalbhaṃ dakṣiṇaṃ dāntaṃ balinaṃ yuktamantriṇam

चौक्षं चौक्षजनाकीर्णं सुवेषं सुखदर्शनम् ।
नायकं नीतिकुशलं गुणैः षङ्भिः समन्वितम्

caukṣaṃ caukṣajanākīrṇaṃ suveṣaṃ sukhadarśanam |
nāyakaṃ nītikuśalaṃ guṇaiḥ ṣaṅbhiḥ samanvitam

अस्तब्धं प्रश्रितं श्लक्ष्णं मृदुवादिनमेव च ।
धीरं महर्द्धि च देशकालोपपादकम्

astabdhaṃ praśritaṃ ślakṣṇaṃ mṛduvādinameva ca |
dhīraṃ maharddhi ca deśakālopapādakam

सचि यः प्रकुरुते न चैनमवमन्यते ।
तस्य विस्तीर्यते राज्यं ज्योत्स्ना ग्रहपतेरिव

saci yaḥ prakurute na cainamavamanyate |
tasya vistīryate rājyaṃ jyotsnā grahapateriva

एतैरेव गुणैर्युक्तो राजा शास्त्रविशारदः ।
एष्टव्यो धर्मपरमः प्रजापालनतत्परः

etaireva guṇairyukto rājā śāstraviśāradaḥ |
eṣṭavyo dharmaparamaḥ prajāpālanatatparaḥ

धीरो मर्षी शुचिः शीघ्रः काले पुरुषकारवित् ।
शुश्रूषुः श्रुतवाञ्श्रोता ऊहापोहविशारदः

dhīro marṣī śuciḥ śīghraḥ kāle puruṣakāravit |
śuśrūṣuḥ śrutavāñśrotā ūhāpohaviśāradaḥ

मेधावी धारणायुक्तो यथान्यायोपपादकः ।
दान्तः सदा प्रियाभाषी क्षमावांश्च विपर्यये

medhāvī dhāraṇāyukto yathānyāyopapādakaḥ |
dāntaḥ sadā priyābhāṣī kṣamāvāṃśca viparyaye

नातिच्छेत्ता स्वयंकारी श्रद्धालुः सुखदर्शनः ।
आर्तहस्तप्रदो नित्यमाप्तामात्यो नये रतः

nāticchettā svayaṃkārī śraddhāluḥ sukhadarśanaḥ |
ārtahastaprado nityamāptāmātyo naye rataḥ

नाहंवादी ननिर्द्वन्द्वो नयत्किंचनकारकः ।
कृते कर्मण्यमोघानां कर्ता भृत्यजनप्रियः

nāhaṃvādī nanirdvandvo nayatkiṃcanakārakaḥ |
kṛte karmaṇyamoghānāṃ kartā bhṛtyajanapriyaḥ

संगृहीतजनोऽस्तब्धः प्रसन्नवदनः सदा ।
त्राता भृत्यजनापेक्षी न क्रोधी सुमहामनाः

saṃgṛhītajano'stabdhaḥ prasannavadanaḥ sadā |
trātā bhṛtyajanāpekṣī na krodhī sumahāmanāḥ

युक्तदण्डो न निर्दण्डो धर्मकार्यानुशासनः ।
चारनेत्रः प्रजावेक्षी धर्मार्थकुशलः सदा

yuktadaṇḍo na nirdaṇḍo dharmakāryānuśāsanaḥ |
cāranetraḥ prajāvekṣī dharmārthakuśalaḥ sadā

राजा गुणशताकीर्ण एष्टव्यस्तादृशो भवेत् ।
योधाश्चैव मनुष्येन्द्र सर्वैर्गुणगणैर्वृताः

rājā guṇaśatākīrṇa eṣṭavyastādṛśo bhavet |
yodhāścaiva manuṣyendra sarvairguṇagaṇairvṛtāḥ

अन्वेष्टव्याः सुपुरुषाः सहाया राज्यधारणे ।
न विमानयितव्यास्ते राज्ञा वृद्धिमभीप्सता

anveṣṭavyāḥ supuruṣāḥ sahāyā rājyadhāraṇe |
na vimānayitavyāste rājñā vṛddhimabhīpsatā

योधाः समरशौण्डीराः कृतज्ञाः शास्त्रकोविदाः ।
धर्मशास्त्रसमायुक्ताः पदातिजनसंवृताः

yodhāḥ samaraśauṇḍīrāḥ kṛtajñāḥ śāstrakovidāḥ |
dharmaśāstrasamāyuktāḥ padātijanasaṃvṛtāḥ

अर्थमानविवृद्धाश्च रथचर्याविशारदाः ।
इष्वस्त्रकुशला यस्य तस्येयं नृपतेर्मही

arthamānavivṛddhāśca rathacaryāviśāradāḥ |
iṣvastrakuśalā yasya tasyeyaṃ nṛpatermahī

ज्ञातीनामनवज्ञानं भृत्येष्वशठता तथा ।
नैपुणं चार्थचर्यासु यस्यैते तस्य सा मही

jñātīnāmanavajñānaṃ bhṛtyeṣvaśaṭhatā tathā |
naipuṇaṃ cārthacaryāsu yasyaite tasya sā mahī

आलस्यं चैव निद्रा च व्यसनान्यतिहास्यता ।
यस्तैतानि न विद्यन्ते तस्यैव सुचिरं मही

ālasyaṃ caiva nidrā ca vyasanānyatihāsyatā |
yastaitāni na vidyante tasyaiva suciraṃ mahī

वृद्धसेवी महोत्साहो वर्णानां चैव रक्षिता ।
धर्मचर्याः सदा यस्य तस्येयं सुचिरं मही

vṛddhasevī mahotsāho varṇānāṃ caiva rakṣitā |
dharmacaryāḥ sadā yasya tasyeyaṃ suciraṃ mahī

नीतिवर्त्मानुसरणं नित्यमुत्थानमेव च ।
रिपूणामनवज्ञानं तस्येयं सुचिरं मही

nītivartmānusaraṇaṃ nityamutthānameva ca |
ripūṇāmanavajñānaṃ tasyeyaṃ suciraṃ mahī

उत्थानं चैव दैवं च तयोर्नानात्वमेव च ॥
मनुना वर्णितं पूर्वं वक्ष्ये शृणु तदेव हि

utthānaṃ caiva daivaṃ ca tayornānātvameva ca ||
manunā varṇitaṃ pūrvaṃ vakṣye śṛṇu tadeva hi

उत्थानं हि नरेन्द्राणां बृहस्पतिरभाषत ।
नयानयविधानज्ञः सदा भव कुरूद्वह

utthānaṃ hi narendrāṇāṃ bṛhaspatirabhāṣata |
nayānayavidhānajñaḥ sadā bhava kurūdvaha

दुर्हृदां छिद्रदर्शी यः सुहृदामुपकारवान् ।
विशेषविच्च भृत्यानां स राज्यफलमश्नुते

durhṛdāṃ chidradarśī yaḥ suhṛdāmupakāravān |
viśeṣavicca bhṛtyānāṃ sa rājyaphalamaśnute

सर्वसंग्रहणे युक्तो नृपो भवति यः सदा ।
उत्थानशीलो मन्त्राढ्यः स राजा राजसत्तमः

sarvasaṃgrahaṇe yukto nṛpo bhavati yaḥ sadā |
utthānaśīlo mantrāḍhyaḥ sa rājā rājasattamaḥ

शक्या चाश्वसहस्रेण वीरारोहेण भारत ।
संगृहीतमनुष्येण कृत्स्ना जेतुं वसुंधरा

śakyā cāśvasahasreṇa vīrāroheṇa bhārata |
saṃgṛhītamanuṣyeṇa kṛtsnā jetuṃ vasuṃdharā