अध्याय 117: कृतघ्न शरभ फिर कुत्ता बना

व्याघ्रश्वोटजमूलस्थस्तृप्तः सुप्तो हतैर्मृगैः ।
नागभागात्तमुद्देशं मत्तो मेघ इवोत्थितः

vyāghraśvoṭajamūlasthastṛptaḥ supto hatairmṛgaiḥ |
nāgabhāgāttamuddeśaṃ matto megha ivotthitaḥ

प्र--करटः प्रांशुः पद्मी विततकुम्भकः ।
सु--णो महाकायो मेघगम्भीरनिः स्वनः

pra--karaṭaḥ prāṃśuḥ padmī vitatakumbhakaḥ |
su--ṇo mahākāyo meghagambhīraniḥ svanaḥ

तं दृष्ट्वा कुञ्जरं मत्तमायान्तं बलगर्वितम् ।
व्या हस्तिभयान्त्रस्तस्तमृषिं शरणं ययौ

taṃ dṛṣṭvā kuñjaraṃ mattamāyāntaṃ balagarvitam |
vyā hastibhayāntrastastamṛṣiṃ śaraṇaṃ yayau

ततोऽनयत्कुञ्जरत्वं व्याघ्रं तमृषिसत्तमः ।
महमेघोपमं दृष्ट्वा स भीतो ह्यभवद्गजः

tato'nayatkuñjaratvaṃ vyāghraṃ tamṛṣisattamaḥ |
mahameghopamaṃ dṛṣṭvā sa bhīto hyabhavadgajaḥ

ततः कमलषण्‍डानि सल्लकीगहनानि च ।
व्य--रत्स मुदायुक्तः पझरेणुविभूषितः

tataḥ kamalaṣaṇ‍ḍāni sallakīgahanāni ca |
vya--ratsa mudāyuktaḥ pajhareṇuvibhūṣitaḥ

कदचिद्दममाणस्य हस्तिनः संमुखं तदा ।
ऋषेस्तस्योटस्थस्य कालोऽगच्छद्दिवानिशम्

kadaciddamamāṇasya hastinaḥ saṃmukhaṃ tadā |
ṛṣestasyoṭasthasya kālo'gacchaddivāniśam

अथाजगाम तं देशं केसरी केसरारुणः ।
गिन्विन्दरजो भीमः सिंहो नागकुलान्तकः

athājagāma taṃ deśaṃ kesarī kesarāruṇaḥ |
ginvindarajo bhīmaḥ siṃho nāgakulāntakaḥ

तं--- सिंहमायान्तं नागः सिंहभयार्दितः ।
ऋषिं शरणमापेदे वेपमानो भयातुरः

taṃ--- siṃhamāyāntaṃ nāgaḥ siṃhabhayārditaḥ |
ṛṣiṃ śaraṇamāpede vepamāno bhayāturaḥ

स त-ः सिंहतां नीतो गजेन्द्रो मुनिना तदा ।
तं च नागणयत्सिंहं तुल्यजातिसमन्वयात्

sa ta-ḥ siṃhatāṃ nīto gajendro muninā tadā |
taṃ ca nāgaṇayatsiṃhaṃ tulyajātisamanvayāt

दृष्ट्वा च सोऽभवत्सिंहो वन्यो हिंसन्नवाग्बलः ।
स चाश्रपेऽवसत्सिंहस्तस्मिन्नेव सुखी वने

dṛṣṭvā ca so'bhavatsiṃho vanyo hiṃsannavāgbalaḥ |
sa cāśrape'vasatsiṃhastasminneva sukhī vane

न चान्ये क्षुद्रपशवस्तपोवनसमीपतः ।
व्यदृश्यन्त तदा त्रस्ता जीविताकाङ्क्षिणस्तथा

na cānye kṣudrapaśavastapovanasamīpataḥ |
vyadṛśyanta tadā trastā jīvitākāṅkṣiṇastathā

कदाचित्कालयोगेन सर्वप्राणिविहिंसकः ।
बलवान्क्षतजाहारो नानासत्वभयंकरः

kadācitkālayogena sarvaprāṇivihiṃsakaḥ |
balavānkṣatajāhāro nānāsatvabhayaṃkaraḥ

अष्टपादर्ध्वनयनः शरभो वनगोचरः ।
तं सिंहं हन्तुमागच्छन्मुनेस्तस्य निवेशने

aṣṭapādardhvanayanaḥ śarabho vanagocaraḥ |
taṃ siṃhaṃ hantumāgacchanmunestasya niveśane

तं दृष्ट्वा शरभं यान्तं सिंहः परभयान्वितः ।
ऋषिं शरणमापेदे वेपमानः कृताञ्जलिः

taṃ dṛṣṭvā śarabhaṃ yāntaṃ siṃhaḥ parabhayānvitaḥ |
ṛṣiṃ śaraṇamāpede vepamānaḥ kṛtāñjaliḥ

सं मुनिः शरभं चक्रे बलोत्कटमरिंदम ।
ततः स शरभो वन्यो मुनेः शरभमग्रतः ।
दृष्ट्वा बलिनमत्युग्रं द्रुतं संप्राद्रवद्वनम्

saṃ muniḥ śarabhaṃ cakre balotkaṭamariṃdama |
tataḥ sa śarabho vanyo muneḥ śarabhamagrataḥ |
dṛṣṭvā balinamatyugraṃ drutaṃ saṃprādravadvanam

स एवं शरभस्थाने न्यस्तो वै मुनिना तदा ।
मुनेः पार्श्वगतो नित्यं शरभः सुखमाप्तवान्

sa evaṃ śarabhasthāne nyasto vai muninā tadā |
muneḥ pārśvagato nityaṃ śarabhaḥ sukhamāptavān

ततः शरभसंत्रस्ताः सर्वे मृगगणा वनात् ।
दिशः संप्राद्रवत्राजन्भयाज्जीवितकाङ्क्षिणः

tataḥ śarabhasaṃtrastāḥ sarve mṛgagaṇā vanāt |
diśaḥ saṃprādravatrājanbhayājjīvitakāṅkṣiṇaḥ

शरभोऽप्यतिसंहृष्टो नित्यं प्राणिवधे रतः ।
फलमूलाशनं कर्तुं नैच्छत्स पिशिताशनः

śarabho'pyatisaṃhṛṣṭo nityaṃ prāṇivadhe rataḥ |
phalamūlāśanaṃ kartuṃ naicchatsa piśitāśanaḥ

ततः क्षुद्रसमाचारो बलेन च समन्वितः ।
इयेष तं मुनिं हन्तुमकृतज्ञः कृतान्वयः

tataḥ kṣudrasamācāro balena ca samanvitaḥ |
iyeṣa taṃ muniṃ hantumakṛtajñaḥ kṛtānvayaḥ

चिन्तयामास च तदा शरभः श्वानपूर्वकः

cintayāmāsa ca tadā śarabhaḥ śvānapūrvakaḥ

अस्य प्रभावात्संप्राप्तो वाङ्भात्रेणैव केवलम् ।
शरभत्वं सुदुष्प्रापं सर्वभूतभयंकरम्

asya prabhāvātsaṃprāpto vāṅbhātreṇaiva kevalam |
śarabhatvaṃ suduṣprāpaṃ sarvabhūtabhayaṃkaram

अन्येऽप्यत्र भयत्रस्ताः सन्ति सत्वा भयार्दिताः ।
मुनिमाश्रित्य जीवन्तो मृगाः पक्षिगणास्तथा

anye'pyatra bhayatrastāḥ santi satvā bhayārditāḥ |
munimāśritya jīvanto mṛgāḥ pakṣigaṇāstathā

तेषामपि कदाचिच्च शरभत्वं प्रयच्छति ।
सर्वसत्वोत्तमं लोके बलं यत्र प्रतिष्ठितम्

teṣāmapi kadācicca śarabhatvaṃ prayacchati |
sarvasatvottamaṃ loke balaṃ yatra pratiṣṭhitam

पक्षिणामप्ययं दद्यात्कदाचिद्गारुडं बलम्

pakṣiṇāmapyayaṃ dadyātkadācidgāruḍaṃ balam

यावदन्यस्य संप्रीतः कारुण्यं तु समाश्रितः ।
न ददाति बलं तुष्टः सत्वस्यान्यस्य कस्यचित्

yāvadanyasya saṃprītaḥ kāruṇyaṃ tu samāśritaḥ |
na dadāti balaṃ tuṣṭaḥ satvasyānyasya kasyacit

तावदेनमहं विप्रं वधिष्यामि च शीघ्रतः ।
स्थातुं मया शक्यमिह मुनिघातान्न संशयः

tāvadenamahaṃ vipraṃ vadhiṣyāmi ca śīghrataḥ |
sthātuṃ mayā śakyamiha munighātānna saṃśayaḥ

ततस्तेन तपःशक्त्या विदितो ज्ञानचक्षुषा ।
विज्ञाय च मुनिः प्राज्ञस्ततः शापं प्रयुक्तवान्

tatastena tapaḥśaktyā vidito jñānacakṣuṣā |
vijñāya ca muniḥ prājñastataḥ śāpaṃ prayuktavān

अहमग्निप्रभो नाम मुनिर्भृगुकुलान्वयः ।
मनसा निर्दहेयं च जगत्संधारयामि च

ahamagniprabho nāma munirbhṛgukulānvayaḥ |
manasā nirdaheyaṃ ca jagatsaṃdhārayāmi ca

मम वश्यं जगत्सर्वं देवा यच्च चराचरम् ।
सन्ति देवाश्च ये भीताः स्वधर्मं न त्यजन्ति ये ।
स्वधर्माच्चलितान्सर्वान्वाङ्भात्रेणापि निर्दहे

mama vaśyaṃ jagatsarvaṃ devā yacca carācaram |
santi devāśca ye bhītāḥ svadharmaṃ na tyajanti ye |
svadharmāccalitānsarvānvāṅbhātreṇāpi nirdahe

किमङ्ग त्वं मया नीतः शरभत्वमनामयम् ।
क्रूरः स सर्वभूतेषु हीनश्चाशुचिरेव च

kimaṅga tvaṃ mayā nītaḥ śarabhatvamanāmayam |
krūraḥ sa sarvabhūteṣu hīnaścāśucireva ca

श्वा त्वं द्वीपित्वमापन्नो द्वीपी व्याघ्रत्वमागतः ।
व्याघ्रान्नागो मदपटुर्नागः सिंहत्वमागतः

śvā tvaṃ dvīpitvamāpanno dvīpī vyāghratvamāgataḥ |
vyāghrānnāgo madapaṭurnāgaḥ siṃhatvamāgataḥ

सिंहस्त्वं बलमापन्नो भूयः शरभतां गतः ।
मया स्नेहपरीतेन विसृष्टो न कुलान्वयः

siṃhastvaṃ balamāpanno bhūyaḥ śarabhatāṃ gataḥ |
mayā snehaparītena visṛṣṭo na kulānvayaḥ

यस्मादेवमपापं मां पाप हिंसितुमिच्छसि ।
तस्मात्स्वयोनिमापन्नः पुनः श्वानो भविष्यसि

yasmādevamapāpaṃ māṃ pāpa hiṃsitumicchasi |
tasmātsvayonimāpannaḥ punaḥ śvāno bhaviṣyasi

ततो मुनिजनद्वेष्टा दुष्टात्मा प्राकृतोऽबुधः ।
ऋषिणा शरभः शप्तस्तद्रूपं पुनराप्तवान्

tato munijanadveṣṭā duṣṭātmā prākṛto'budhaḥ |
ṛṣiṇā śarabhaḥ śaptastadrūpaṃ punarāptavān