अध्याय 116: मुनि का कुत्ता तेंदुआ और व्याघ्र बना

न सन्ति कुलजा यत्र सहायाः पार्थिवस्य तु ।
अकुलीनाश्च कर्तव्या न वा भरतसत्तम्

na santi kulajā yatra sahāyāḥ pārthivasya tu |
akulīnāśca kartavyā na vā bharatasattam

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
निदर्शनं परं लोके सज्जनाचरितं सदा

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
nidarśanaṃ paraṃ loke sajjanācaritaṃ sadā

अस्यैवार्थस्य सदृशं यच्छ्रुतं मे तपोवने ।
जामदग्न्यस्य रामस्य यदुक्तमृषिसत्तमैः

asyaivārthasya sadṛśaṃ yacchrutaṃ me tapovane |
jāmadagnyasya rāmasya yaduktamṛṣisattamaiḥ

वने महति कस्मिंश्चिदमनुष्यनिषेविते ।
ऋषिर्मूलफलाहारो नियतो नियतेन्द्रियः

vane mahati kasmiṃścidamanuṣyaniṣevite |
ṛṣirmūlaphalāhāro niyato niyatendriyaḥ

दीक्षादमपरिश्रान्तः स्वाध्यायपरमः शुचिः ।
उपवासविशुद्धात्मा सततं सत्पथे स्थितः

dīkṣādamapariśrāntaḥ svādhyāyaparamaḥ śuciḥ |
upavāsaviśuddhātmā satataṃ satpathe sthitaḥ

तस्य संदृश्य सद्भावमुपविष्टस्य धीमतः ।
सर्वे सत्वाः समीपस्था भवन्ति वनचारिणः

tasya saṃdṛśya sadbhāvamupaviṣṭasya dhīmataḥ |
sarve satvāḥ samīpasthā bhavanti vanacāriṇaḥ

सिंहा व्याघ्राः सशरभा मत्ताश्चैव महागजाः ।
द्वीपिनः खङ्गभल्लूका ये चान्ये भीमदर्शनाः

siṃhā vyāghrāḥ saśarabhā mattāścaiva mahāgajāḥ |
dvīpinaḥ khaṅgabhallūkā ye cānye bhīmadarśanāḥ

ते सुखप्रश्नदाः सर्वे भवन्ति क्षतजाशनाः ।
तस्यर्षेः शिष्यवच्चैव चित्तज्ञाः प्रियकारिणः

te sukhapraśnadāḥ sarve bhavanti kṣatajāśanāḥ |
tasyarṣeḥ śiṣyavaccaiva cittajñāḥ priyakāriṇaḥ

उक्त्वा च ते सुखप्रश्नं सर्वे यान्ति यथासुखम् ।
ग्राम्यस्त्वेकः पशुस्तत्र नाजहात्स महामुनिम्

uktvā ca te sukhapraśnaṃ sarve yānti yathāsukham |
grāmyastvekaḥ paśustatra nājahātsa mahāmunim

भक्तोऽनुरक्तः सततमुपवासकृशोऽबलः ।
फलमूलोत्तराहारः शान्तः शिष्टाकृतिर्यथा

bhakto'nuraktaḥ satatamupavāsakṛśo'balaḥ |
phalamūlottarāhāraḥ śāntaḥ śiṣṭākṛtiryathā

तस्यर्षेरुपविष्टस्य पादमूले महामतेः ।
मनुष्यवद्गतो भावं स्नेहबद्धोऽभवद्भृशम्

tasyarṣerupaviṣṭasya pādamūle mahāmateḥ |
manuṣyavadgato bhāvaṃ snehabaddho'bhavadbhṛśam

ततोऽभ्ययान्महारौद्रो द्वीपी क्षतजभोजनः ।
श्वार्थमत्यर्थमुद्धुष्टः क्रूरः कालइवान्तकः

tato'bhyayānmahāraudro dvīpī kṣatajabhojanaḥ |
śvārthamatyarthamuddhuṣṭaḥ krūraḥ kālaivāntakaḥ

लेलिह्यमानस्तृषितः पुच्छास्फोटनतत्परः ।
व्यादितास्यः क्षुधाः भुग्नः प्रार्थयानस्तदामिषम्

lelihyamānastṛṣitaḥ pucchāsphoṭanatatparaḥ |
vyāditāsyaḥ kṣudhāḥ bhugnaḥ prārthayānastadāmiṣam

दृष्ट्वा तं क्रूरमायान्तं जीवितार्थी नराधिप ।
प्रोवाच श्वा मुनिं तत्र तच्छृणुष्व विशांपते

dṛṣṭvā taṃ krūramāyāntaṃ jīvitārthī narādhipa |
provāca śvā muniṃ tatra tacchṛṇuṣva viśāṃpate

श्वशत्रुर्भगवन्नेष द्वीपी मां हन्तुमिच्छति ।
त्वत्प्रसादाद्भयं न स्यादस्मान्मम महामुने ।
[तथा कुरु महाबाहो सर्वज्ञस्त्वं न संशयः

śvaśatrurbhagavanneṣa dvīpī māṃ hantumicchati |
tvatprasādādbhayaṃ na syādasmānmama mahāmune |
[tathā kuru mahābāho sarvajñastvaṃ na saṃśayaḥ

स मुनिस्तस्य विज्ञाय भावज्ञो भयकारणम् ।
रुतज्ञः सर्वसत्वानां तमैश्वर्यसमन्वितः ॥]

sa munistasya vijñāya bhāvajño bhayakāraṇam |
rutajñaḥ sarvasatvānāṃ tamaiśvaryasamanvitaḥ ||]

न भयं द्वीपिनः कार्यं मृत्युतस्ते कथंचन ।
एष श्वरूपरहितो द्वीपी भवसि पुत्रक

na bhayaṃ dvīpinaḥ kāryaṃ mṛtyutaste kathaṃcana |
eṣa śvarūparahito dvīpī bhavasi putraka

ततः श्वा द्वीपितां नीतो जाम्बूनदनिभाकृति ।
चित्राङ्गो विस्फुरद्दंष्ट्रो वने वसति निर्भयः

tataḥ śvā dvīpitāṃ nīto jāmbūnadanibhākṛti |
citrāṅgo visphuraddaṃṣṭro vane vasati nirbhayaḥ

तं दृष्ट्वा संमुखे द्वीपी आत्मनः सदृशं पशुम् ।
अविरुद्धस्ततस्तस्य क्षणेन समपद्यत

taṃ dṛṣṭvā saṃmukhe dvīpī ātmanaḥ sadṛśaṃ paśum |
aviruddhastatastasya kṣaṇena samapadyata

ततोऽभ्ययान्महारौद्रो व्यादितास्यः क्षुधान्विः ।
द्वीपिनं लेलिहन्वक्रं व्याघ्रो रुधिरलालसः

tato'bhyayānmahāraudro vyāditāsyaḥ kṣudhānviḥ |
dvīpinaṃ lelihanvakraṃ vyāghro rudhiralālasaḥ

व्याघ्रं दृष्ट्वा क्षुधा भुग्नं दंष्ट्रिणं वनचारिणम् ।
द्वीपि जीवितरक्षार्थमृषिं शरणमेयिवान्

vyāghraṃ dṛṣṭvā kṣudhā bhugnaṃ daṃṣṭriṇaṃ vanacāriṇam |
dvīpi jīvitarakṣārthamṛṣiṃ śaraṇameyivān

ततः संवासजं स्नेहमृषिणा कुर्वता तदा ।
स द्वीपी व्याघ्रतां नीतो रिपुभ्यो बलवत्तरः

tataḥ saṃvāsajaṃ snehamṛṣiṇā kurvatā tadā |
sa dvīpī vyāghratāṃ nīto ripubhyo balavattaraḥ

ततोऽदृष्ट्वा स शार्दूलो नाभ्यघ्नत्तं विशांपते ।
स तु श्चा व्याघ्रतां प्राप्य बलवान्पिशिताशनः

tato'dṛṣṭvā sa śārdūlo nābhyaghnattaṃ viśāṃpate |
sa tu ścā vyāghratāṃ prāpya balavānpiśitāśanaḥ

न मूलफलभोगेषु स्पृहामप्यकरोत्तदा ।
यथा मृगपतिर्नित्यं प्रकाङ्क्षति वनौकसः ।
तथैव स महाराज व्याघ्रः समभवत्तदा

na mūlaphalabhogeṣu spṛhāmapyakarottadā |
yathā mṛgapatirnityaṃ prakāṅkṣati vanaukasaḥ |
tathaiva sa mahārāja vyāghraḥ samabhavattadā