अध्याय 115: राजा अकेले शासन नहीं कर सकता

पितामह महाप्राज्ञ संशयो मे महानयम् ।
संछेत्तव्यस्त्वया राजन्भवान्कुलकरो हि नः

pitāmaha mahāprājña saṃśayo me mahānayam |
saṃchettavyastvayā rājanbhavānkulakaro hi naḥ

पुरुषाणामयं तात दुर्वृत्तानां दुरात्मनाम् ।
कथितो वाक्यसंचारस्ततो विज्ञापयामि ते

puruṣāṇāmayaṃ tāta durvṛttānāṃ durātmanām |
kathito vākyasaṃcārastato vijñāpayāmi te

यद्धितं राज्यतन्त्रस्य कुलस्य च सुखोदयम् ।
अयत्यां च तदात्वे च क्षेमवृद्धिकरं च तत्

yaddhitaṃ rājyatantrasya kulasya ca sukhodayam |
ayatyāṃ ca tadātve ca kṣemavṛddhikaraṃ ca tat

पुत्रपौत्राभिरामं च राष्ट्रवृद्धिकरं च यत् ।
अन्नपाने शरीरे च हितं यत्तद्ब्रवीहि मे

putrapautrābhirāmaṃ ca rāṣṭravṛddhikaraṃ ca yat |
annapāne śarīre ca hitaṃ yattadbravīhi me

अभिषिक्तो हि यो राजा राज्यस्थो मित्रसंवृत ।
समुहृत्समुपेतो वा स कथं रञ्जयेत्प्रजाः

abhiṣikto hi yo rājā rājyastho mitrasaṃvṛta |
samuhṛtsamupeto vā sa kathaṃ rañjayetprajāḥ

यो ह्यसत्प्रग्रहरतिः स्नेहरागबलात्कृतः ।
इन्द्रियाणामनीशत्वादसज्जनबुभूषकः

yo hyasatpragraharatiḥ sneharāgabalātkṛtaḥ |
indriyāṇāmanīśatvādasajjanabubhūṣakaḥ

तस्य भृत्या विमुखतां यान्ति सर्वे कुलोद्गताः ।
न च भृत्यबलैरर्थैः स राजा संप्रयुज्यते

tasya bhṛtyā vimukhatāṃ yānti sarve kulodgatāḥ |
na ca bhṛtyabalairarthaiḥ sa rājā saṃprayujyate

एतन्मे चिन्तयानस्य राजधर्मान्दिवानिशम् ।
बृहस्पतिसमो बुद्ध्या भवाञ्शंसितुमर्हति

etanme cintayānasya rājadharmāndivāniśam |
bṛhaspatisamo buddhyā bhavāñśaṃsitumarhati

शासता पुरुषव्याघ्र त्वं नः कुलहिते रतः ।
क्षत्ता चैको महाप्राज्ञो यो नः शंसति सर्वदा

śāsatā puruṣavyāghra tvaṃ naḥ kulahite rataḥ |
kṣattā caiko mahāprājño yo naḥ śaṃsati sarvadā

त्वत्तः कुलहितं वाक्यं श्रुत्वा राज्यहितोदयम् ।
अमृतस्याव्ययस्येव तृप्तः स्वप्स्याम्यहं सुखम्

tvattaḥ kulahitaṃ vākyaṃ śrutvā rājyahitodayam |
amṛtasyāvyayasyeva tṛptaḥ svapsyāmyahaṃ sukham

कीदृशाः सन्निकर्षस्था भृत्याः सर्वगुणान्विताः ।
कीदृशैः किं कुलीनैर्वा सह यात्रा विधीयते

kīdṛśāḥ sannikarṣasthā bhṛtyāḥ sarvaguṇānvitāḥ |
kīdṛśaiḥ kiṃ kulīnairvā saha yātrā vidhīyate

न ह्येको भृत्यरहितो राजा भवति रक्षिता ।
राज्यं चेदं जनः सर्वस्तत्कुलीनः प्रशासति

na hyeko bhṛtyarahito rājā bhavati rakṣitā |
rājyaṃ cedaṃ janaḥ sarvastatkulīnaḥ praśāsati

न च प्रशास्तुं राज्यं हि शक्यमेकेन भारत

na ca praśāstuṃ rājyaṃ hi śakyamekena bhārata

असहायवता तात नैवार्थाः केचिदप्युत ।
लब्धुं लब्धा ह्यपि सदा रक्षितुं भरतर्षभ

asahāyavatā tāta naivārthāḥ kecidapyuta |
labdhuṃ labdhā hyapi sadā rakṣituṃ bharatarṣabha

यस्य भृत्यजनः सर्वो ज्ञानविज्ञानकोविदः ।
हितैषी कुलजः स्निग्धः स राज्यफलमश्नुते

yasya bhṛtyajanaḥ sarvo jñānavijñānakovidaḥ |
hitaiṣī kulajaḥ snigdhaḥ sa rājyaphalamaśnute

मन्त्रिणो यस्य कुलजा असंहार्याः सहोषिताः ।
नृपतेर्मतिमाप्सन्ते सत्पथज्ञानकोविदाः

mantriṇo yasya kulajā asaṃhāryāḥ sahoṣitāḥ |
nṛpatermatimāpsante satpathajñānakovidāḥ

अनागतविधातारः कालज्ञानविशारदाः ।
अतिक्रान्तमशोचन्तः स राज्यफलमश्नुते

anāgatavidhātāraḥ kālajñānaviśāradāḥ |
atikrāntamaśocantaḥ sa rājyaphalamaśnute

समदुःखसुखा यस्य सहायाः प्रियकारिणः ।
अर्थचिन्तापराः सभ्याः स राज्यफलमश्नुते

samaduḥkhasukhā yasya sahāyāḥ priyakāriṇaḥ |
arthacintāparāḥ sabhyāḥ sa rājyaphalamaśnute

यस्य नार्तो जनपदः सन्निकर्षगतः सदा ।
अक्षुद्रः सत्पथालम्बी स राजा राज्यभाग्भवेत्

yasya nārto janapadaḥ sannikarṣagataḥ sadā |
akṣudraḥ satpathālambī sa rājā rājyabhāgbhavet

कोशोऽक्षपटलं यस्य कोशवृद्धिकरैर्नरैः ।
आप्तैस्तुष्टैश्च पृष्टैश्च धार्यते स नृपोत्तमः

kośo'kṣapaṭalaṃ yasya kośavṛddhikarairnaraiḥ |
āptaistuṣṭaiśca pṛṣṭaiśca dhāryate sa nṛpottamaḥ

कोष्ठागारमसंहार्यैराप्तैः संचयतत्परैः ।
पात्रभूतैरलुब्धैश्च पाल्यमानं गुणी भवेत्

koṣṭhāgāramasaṃhāryairāptaiḥ saṃcayatatparaiḥ |
pātrabhūtairalubdhaiśca pālyamānaṃ guṇī bhavet

व्यवहारश्च नगरे यस्य धर्मफलोदयः ।
दृश्यते शङ्खलिखितः स धर्मफलभाङ् नृपः

vyavahāraśca nagare yasya dharmaphalodayaḥ |
dṛśyate śaṅkhalikhitaḥ sa dharmaphalabhāṅ nṛpaḥ

संगृहीतमनुष्यश्च यो राजा राजधर्मवित् ।
षङ्‌भागं परिगृह्णाति स धर्मफलमश्नुते

saṃgṛhītamanuṣyaśca yo rājā rājadharmavit |
ṣaṅ‌bhāgaṃ parigṛhṇāti sa dharmaphalamaśnute