अध्याय 111: व्याघ्र और धर्मात्मा गोमायु

असौम्याः सौम्यरूपेण सौम्याश्चासौम्यदर्शिनः |
ईदृशान्पुरुषांस्तात कथं विद्यामहे वयम्

asaumyāḥ saumyarūpeṇa saumyāścāsaumyadarśinaḥ |
īdṛśānpuruṣāṃstāta kathaṃ vidyāmahe vayam

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् |
व्याघ्रगोमायुसंवादं तं निबोध युधिष्ठिर

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
vyāghragomāyusaṃvādaṃ taṃ nibodha yudhiṣṭhira

पुरिकायां पुरि पुरा श्रीमत्यां पौरिको नृपः |
परहिंसारुचिः क्रूरो बभूव पुरुषाधमः

purikāyāṃ puri purā śrīmatyāṃ pauriko nṛpaḥ |
parahiṃsāruciḥ krūro babhūva puruṣādhamaḥ

स त्वायुषि परिक्षीणे जगामानीप्सितां गतिम् |
गोमायुत्वं च सम्प्राप्तो दूषितः पूर्वकर्मणा

sa tvāyuṣi parikṣīṇe jagāmānīpsitāṃ gatim |
gomāyutvaṃ ca samprāpto dūṣitaḥ pūrvakarmaṇā

संस्मृत्य पूर्वजातिं स निर्वेदं परमं गतः |
न भक्षयति मांसानि परैरुपहृतान्यपि

saṃsmṛtya pūrvajātiṃ sa nirvedaṃ paramaṃ gataḥ |
na bhakṣayati māṃsāni parairupahṛtānyapi

अहिंस्रः सर्वभूतेषु सत्यवाक्सुदृढव्रतः |
चकार च यथाकाममाहारं पतितैः फलैः

ahiṃsraḥ sarvabhūteṣu satyavāksudṛḍhavrataḥ |
cakāra ca yathākāmamāhāraṃ patitaiḥ phalaiḥ

श्मशाने तस्य चावासो गोमायोः संमतोऽभवत् |
जन्मभूम्यनुरोधाच्च नान्यद्वासमरोचयत्

śmaśāne tasya cāvāso gomāyoḥ saṃmato'bhavat |
janmabhūmyanurodhācca nānyadvāsamarocayat

तस्य शौचममृष्यन्तः सर्वे ते सहजातयः |
चालयन्ति स्म तां बुद्धिं वचनैः प्रश्रयोत्तरैः

tasya śaucamamṛṣyantaḥ sarve te sahajātayaḥ |
cālayanti sma tāṃ buddhiṃ vacanaiḥ praśrayottaraiḥ

वसन्पितृवने रौद्रे शौचं लप्सितुमिच्छसि |
इयं विप्रतिपत्तिस्ते यदा त्वं पिशिताशनः

vasanpitṛvane raudre śaucaṃ lapsitumicchasi |
iyaṃ vipratipattiste yadā tvaṃ piśitāśanaḥ

तत्समो वा भवास्माभिर्भक्ष्यान्दास्यामहे वयम् |
भुङ्क्ष्व शौचं परित्यज्य यद्धि भुक्तं तदस्ति ते

tatsamo vā bhavāsmābhirbhakṣyāndāsyāmahe vayam |
bhuṅkṣva śaucaṃ parityajya yaddhi bhuktaṃ tadasti te

इति तेषां वचः श्रुत्वा प्रत्युवाच समाहितः |
मधुरैः प्रश्रितैर्वाक्यैर्हेतुमद्भिरनिष्ठुरैः

iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā pratyuvāca samāhitaḥ |
madhuraiḥ praśritairvākyairhetumadbhiraniṣṭhuraiḥ

अप्रमाणं प्रसूतिर्मे शीलतः क्रियते कुलम् |
प्रार्थयिष्ये तु तत्कर्म येन विस्तीर्यते यशः

apramāṇaṃ prasūtirme śīlataḥ kriyate kulam |
prārthayiṣye tu tatkarma yena vistīryate yaśaḥ

श्मशाने यदि वासो मे समाधिर्मे निशाम्यताम् |
आत्मा फलति कर्माणि नाश्रमो धर्मलक्षणम्

śmaśāne yadi vāso me samādhirme niśāmyatām |
ātmā phalati karmāṇi nāśramo dharmalakṣaṇam

आश्रमे यो द्विजं हन्याद्गां वा दद्यादनाश्रमे |
किं नु तत्पातकं न स्यात्तद्वा दत्तं वृथा भवेत्

āśrame yo dvijaṃ hanyādgāṃ vā dadyādanāśrame |
kiṃ nu tatpātakaṃ na syāttadvā dattaṃ vṛthā bhavet

भवन्तः सर्वलोभेन केवलं भक्षणे रताः |
अनुबन्धे तु ये दोषास्तान्न पश्यन्ति मोहिताः

bhavantaḥ sarvalobhena kevalaṃ bhakṣaṇe ratāḥ |
anubandhe tu ye doṣāstānna paśyanti mohitāḥ

अप्रत्ययकृतां गर्ह्यामर्थापनयदूषिताम् |
इह चामुत्र चानिष्टां तस्माद्वृत्तिं न रोचये

apratyayakṛtāṃ garhyāmarthāpanayadūṣitām |
iha cāmutra cāniṣṭāṃ tasmādvṛttiṃ na rocaye

तं शुचिं पण्डितं मत्वा शार्दूलः ख्यातविक्रमः |
कृत्वात्मसदृशां पूजां साचिव्येऽवर्धयत्स्वयम्

taṃ śuciṃ paṇḍitaṃ matvā śārdūlaḥ khyātavikramaḥ |
kṛtvātmasadṛśāṃ pūjāṃ sācivye'vardhayatsvayam

सौम्य विज्ञातरूपस्त्वं गच्छ यात्रां मया सह |
व्रियन्तामीप्सिता भोगाः परिहार्याश्च पुष्कलाः

saumya vijñātarūpastvaṃ gaccha yātrāṃ mayā saha |
vriyantāmīpsitā bhogāḥ parihāryāśca puṣkalāḥ

तीक्ष्णा वयमिति ख्याता भवतो ज्ञापयामहे |
मृदुपूर्वं घातिनस्ते श्रेयश्चाधिगमिष्यति

tīkṣṇā vayamiti khyātā bhavato jñāpayāmahe |
mṛdupūrvaṃ ghātinaste śreyaścādhigamiṣyati

अथ सम्पूज्य तद्वाक्यं मृगेन्द्रस्य महात्मनः |
गोमायुः प्रश्रितं वाक्यं बभाषे किञ्चिदानतः

atha sampūjya tadvākyaṃ mṛgendrasya mahātmanaḥ |
gomāyuḥ praśritaṃ vākyaṃ babhāṣe kiñcidānataḥ

सदृशं मृगराजैतत्तव वाक्यं मदन्तरे |
यत्सहायान्मृगयसे धर्मार्थकुशलाञ्शुचीन्

sadṛśaṃ mṛgarājaitattava vākyaṃ madantare |
yatsahāyānmṛgayase dharmārthakuśalāñśucīn

न शक्यमनमात्येन महत्त्वमनुशासितुम् |
दुष्टामात्येन वा वीर शरीरपरिपन्थिना

na śakyamanamātyena mahattvamanuśāsitum |
duṣṭāmātyena vā vīra śarīraparipanthinā

सहायाननुरक्तांस्तु यतेतानुपसंहितान् |
परस्परमसङ्घुष्टान्विजिगीषूनलोलुपान्

sahāyānanuraktāṃstu yatetānupasaṃhitān |
parasparamasaṅghuṣṭānvijigīṣūnalolupān

तानतीतोपधान्प्राज्ञान्हिते युक्तान्मनस्विनः |
पूजयेथा महाभागान्यथाचार्यान्यथा पितॄन्

tānatītopadhānprājñānhite yuktānmanasvinaḥ |
pūjayethā mahābhāgānyathācāryānyathā pitṝn

न त्वेवं मम सन्तोषाद्रोचतेऽन्यन्मृगाधिप |
न कामये सुखान्भोगानैश्वर्यं वा त्वदाश्रयम्

na tvevaṃ mama santoṣādrocate'nyanmṛgādhipa |
na kāmaye sukhānbhogānaiśvaryaṃ vā tvadāśrayam

न योक्ष्यति हि मे शीलं तव भृत्यैः पुरातनैः |
ते त्वां विभेदयिष्यन्ति दुःखशीला मदन्तरे

na yokṣyati hi me śīlaṃ tava bhṛtyaiḥ purātanaiḥ |
te tvāṃ vibhedayiṣyanti duḥkhaśīlā madantare

संश्रयः श्लाघनीयस्त्वमन्येषामपि भास्वताम् |
कृतात्मा सुमहाभागः पापकेष्वप्यदारुणः

saṃśrayaḥ ślāghanīyastvamanyeṣāmapi bhāsvatām |
kṛtātmā sumahābhāgaḥ pāpakeṣvapyadāruṇaḥ

दीर्घदर्शी महोत्साहः स्थूललक्ष्यो महाबलः |
कृती चामोघकर्तासि भाव्यैश्च समलङ्कृतः

dīrghadarśī mahotsāhaḥ sthūlalakṣyo mahābalaḥ |
kṛtī cāmoghakartāsi bhāvyaiśca samalaṅkṛtaḥ

किं तु स्वेनास्मि सन्तुष्टो दुःखा वृत्तिरनुष्ठिता |
सेवायाश्चापि नाभिज्ञः स्वच्छन्देन वनेचरः

kiṃ tu svenāsmi santuṣṭo duḥkhā vṛttiranuṣṭhitā |
sevāyāścāpi nābhijñaḥ svacchandena vanecaraḥ

राजोपक्रोशदोषाश्च सर्वे संश्रयवासिनाम् |
वनचर्या च निःसङ्गा निर्भया निरवग्रहा

rājopakrośadoṣāśca sarve saṃśrayavāsinām |
vanacaryā ca niḥsaṅgā nirbhayā niravagrahā

नृपेणाहूयमानस्य यत्तिष्ठति भयं हृदि |
न तत्तिष्ठति तुष्टानां वने मूलफलाशिनाम्

nṛpeṇāhūyamānasya yattiṣṭhati bhayaṃ hṛdi |
na tattiṣṭhati tuṣṭānāṃ vane mūlaphalāśinām

पानीयं वा निरायासं स्वाद्वन्नं वा भयोत्तरम् |
विचार्य खलु पश्यामि तत्सुखं यत्र निर्वृतिः

pānīyaṃ vā nirāyāsaṃ svādvannaṃ vā bhayottaram |
vicārya khalu paśyāmi tatsukhaṃ yatra nirvṛtiḥ

अपराधैर्न तावन्तो भृत्याः शिष्टा नराधिपैः |
उपघातैर्यथा भृत्या दूषिता निधनं गताः

aparādhairna tāvanto bhṛtyāḥ śiṣṭā narādhipaiḥ |
upaghātairyathā bhṛtyā dūṣitā nidhanaṃ gatāḥ

यदि त्वेतन्मया कार्यं मृगेन्द्रो यदि मन्यते |
समयं कृतमिच्छामि वर्तितव्यं यथा मयि

yadi tvetanmayā kāryaṃ mṛgendro yadi manyate |
samayaṃ kṛtamicchāmi vartitavyaṃ yathā mayi

मदीया माननीयास्ते श्रोतव्यं च हितं वचः |
कल्पिता या च ते वृत्तिः सा भवेत्तव सुस्थिरा

madīyā mānanīyāste śrotavyaṃ ca hitaṃ vacaḥ |
kalpitā yā ca te vṛttiḥ sā bhavettava susthirā

न मन्त्रयेयमन्यैस्ते सचिवैः सह कर्हिचित् |
नीतिमन्तः परीप्सन्तो वृथा ब्रूयुः परे मयि

na mantrayeyamanyaiste sacivaiḥ saha karhicit |
nītimantaḥ parīpsanto vṛthā brūyuḥ pare mayi

एक एकेन सङ्गम्य रहो ब्रूयां हितं तव |
न च ते ज्ञातिकार्येषु प्रष्टव्योऽहं हिताहिते

eka ekena saṅgamya raho brūyāṃ hitaṃ tava |
na ca te jñātikāryeṣu praṣṭavyo'haṃ hitāhite

मया संमन्त्र्य पश्चाच्च न हिंस्याः सचिवास्त्वया |
मदीयानां च कुपितो मा त्वं दण्डं निपातयेः

mayā saṃmantrya paścācca na hiṃsyāḥ sacivāstvayā |
madīyānāṃ ca kupito mā tvaṃ daṇḍaṃ nipātayeḥ

एवमस्त्विति तेनासौ मृगेन्द्रेणाभिपूजितः |
प्राप्तवान्मतिसाचिव्यं गोमायुर्व्याघ्रयोनितः

evamastviti tenāsau mṛgendreṇābhipūjitaḥ |
prāptavānmatisācivyaṃ gomāyurvyāghrayonitaḥ

तं तथा सत्कृतं दृष्ट्वा युज्यमानं च कर्मणि |
प्राद्विषन्कृतसङ्घाताः पूर्वभृत्या मुहुर्मुहुः

taṃ tathā satkṛtaṃ dṛṣṭvā yujyamānaṃ ca karmaṇi |
prādviṣankṛtasaṅghātāḥ pūrvabhṛtyā muhurmuhuḥ

मित्रबुद्ध्या च गोमायुं सान्त्वयित्वा प्रवेश्य च |
दोषेषु समतां नेतुमैच्छन्नशुभबुद्धयः

mitrabuddhyā ca gomāyuṃ sāntvayitvā praveśya ca |
doṣeṣu samatāṃ netumaicchannaśubhabuddhayaḥ

अन्यथा ह्युचिताः पूर्वं परद्रव्यापहारिणः |
अशक्ताः किञ्चिदादातुं द्रव्यं गोमायुयन्त्रिताः

anyathā hyucitāḥ pūrvaṃ paradravyāpahāriṇaḥ |
aśaktāḥ kiñcidādātuṃ dravyaṃ gomāyuyantritāḥ

व्युत्थानं चात्र काङ्क्षद्भिः कथाभिः प्रविलोभ्यते |
धनेन महता चैव बुद्धिरस्य विलोभ्यते

vyutthānaṃ cātra kāṅkṣadbhiḥ kathābhiḥ pravilobhyate |
dhanena mahatā caiva buddhirasya vilobhyate

न चापि स महाप्राज्ञस्तस्माद्धैर्याच्चचाल ह |
अथास्य समयं कृत्वा विनाशाय स्थिताः परे

na cāpi sa mahāprājñastasmāddhairyāccacāla ha |
athāsya samayaṃ kṛtvā vināśāya sthitāḥ pare

ईप्सितं च मृगेन्द्रस्य मांसं यत्तत्र संस्कृतम् |
अपनीय स्वयं तद्धि तैर्न्यस्तं तस्य वेश्मनि

īpsitaṃ ca mṛgendrasya māṃsaṃ yattatra saṃskṛtam |
apanīya svayaṃ taddhi tairnyastaṃ tasya veśmani

यदर्थं चाप्यपहृतं येन यच्चैव मन्त्रितम् |
तस्य तद्विदितं सर्वं कारणार्थं च मर्षितम्

yadarthaṃ cāpyapahṛtaṃ yena yaccaiva mantritam |
tasya tadviditaṃ sarvaṃ kāraṇārthaṃ ca marṣitam

समयोऽयं कृतस्तेन साचिव्यमुपगच्छता |
नोपघातस्त्वया ग्राह्यो राजन्मैत्रीमिहेच्छता

samayo'yaṃ kṛtastena sācivyamupagacchatā |
nopaghātastvayā grāhyo rājanmaitrīmihecchatā

भोजने चोपहर्तव्ये तन्मांसं न स्म दृश्यते |
मृगराजेन चाज्ञप्तं मृग्यतां चोर इत्युत

bhojane copahartavye tanmāṃsaṃ na sma dṛśyate |
mṛgarājena cājñaptaṃ mṛgyatāṃ cora ityuta

कृतकैश्चापि तन्मांसं मृगेन्द्रायोपवर्णितम् |
सचिवेनोपनीतं ते विदुषा प्राज्ञमानिना

kṛtakaiścāpi tanmāṃsaṃ mṛgendrāyopavarṇitam |
sacivenopanītaṃ te viduṣā prājñamāninā

सरोषस्त्वथ शार्दूलः श्रुत्वा गोमायुचापलम् |
बभूवामर्षितो राजा वधं चास्याभ्यरोचयत्

saroṣastvatha śārdūlaḥ śrutvā gomāyucāpalam |
babhūvāmarṣito rājā vadhaṃ cāsyābhyarocayat

छिद्रं तु तस्य तद्दृष्ट्वा प्रोचुस्ते पूर्वमन्त्रिणः |
सर्वेषामेव सोऽस्माकं वृत्तिभङ्गेषु वर्तते

chidraṃ tu tasya taddṛṣṭvā procuste pūrvamantriṇaḥ |
sarveṣāmeva so'smākaṃ vṛttibhaṅgeṣu vartate

इदं चास्येदृशं कर्म वाल्लभ्येन तु रक्ष्यते |
श्रुतश्च स्वामिना पूर्वं यादृशो नैष तादृशः

idaṃ cāsyedṛśaṃ karma vāllabhyena tu rakṣyate |
śrutaśca svāminā pūrvaṃ yādṛśo naiṣa tādṛśaḥ

वाङ्मात्रेणैव धर्मिष्ठः स्वभावेन तु दारुणः |
धर्मच्छद्मा ह्ययं पापो वृथाचारपरिग्रहः
कार्यार्थं भोजनार्थेषु व्रतेषु कृतवाञ्श्रमम्

vāṅmātreṇaiva dharmiṣṭhaḥ svabhāvena tu dāruṇaḥ |
dharmacchadmā hyayaṃ pāpo vṛthācāraparigrahaḥ
kāryārthaṃ bhojanārtheṣu vrateṣu kṛtavāñśramam

मांसापनयनं ज्ञात्वा व्याघ्रस्तेषां तु तद्वचः |
आज्ञापयामास तदा गोमायुर्वध्यतामिति

māṃsāpanayanaṃ jñātvā vyāghrasteṣāṃ tu tadvacaḥ |
ājñāpayāmāsa tadā gomāyurvadhyatāmiti

शार्दूलवचनं श्रुत्वा शार्दूलजननी ततः |
मृगराजं हितैर्वाक्यैः सम्बोधयितुमागमत्

śārdūlavacanaṃ śrutvā śārdūlajananī tataḥ |
mṛgarājaṃ hitairvākyaiḥ sambodhayitumāgamat

पुत्र नैतत्त्वया ग्राह्यं कपटारम्भसंवृतम् |
कर्मसङ्घर्षजैर्दोषैर्दुष्यत्यशुचिभिः शुचिः

putra naitattvayā grāhyaṃ kapaṭārambhasaṃvṛtam |
karmasaṅgharṣajairdoṣairduṣyatyaśucibhiḥ śuciḥ

नोच्छ्रितं सहते कश्चित्प्रक्रिया वैरकारिका |
शुचेरपि हि युक्तस्य दोष एव निपात्यते

nocchritaṃ sahate kaścitprakriyā vairakārikā |
śucerapi hi yuktasya doṣa eva nipātyate

लुब्धानां शुचयो द्वेष्याः कातराणां तरस्विनः |
मूर्खाणां पण्डिता द्वेष्या दरिद्राणां महाधनाः
अधार्मिकाणां धर्मिष्ठा विरूपाणां सुरूपकाः

lubdhānāṃ śucayo dveṣyāḥ kātarāṇāṃ tarasvinaḥ |
mūrkhāṇāṃ paṇḍitā dveṣyā daridrāṇāṃ mahādhanāḥ
adhārmikāṇāṃ dharmiṣṭhā virūpāṇāṃ surūpakāḥ

बहवः पण्डिता लुब्धाः सर्वे मायोपजीविनः |
कुर्युर्दोषमदोषस्य बृहस्पतिमतेरपि

bahavaḥ paṇḍitā lubdhāḥ sarve māyopajīvinaḥ |
kuryurdoṣamadoṣasya bṛhaspatimaterapi

शून्यात्तच्च गृहान्मांसं यदद्यापहृतं तव |
नेच्छते दीयमानं च साधु तावद्विमृश्यताम्

śūnyāttacca gṛhānmāṃsaṃ yadadyāpahṛtaṃ tava |
necchate dīyamānaṃ ca sādhu tāvadvimṛśyatām

असत्याः सत्यसङ्काशाः सत्याश्चासत्यदर्शिनः |
दृश्यन्ते विविधा भावास्तेषु युक्तं परीक्षणम्

asatyāḥ satyasaṅkāśāḥ satyāścāsatyadarśinaḥ |
dṛśyante vividhā bhāvāsteṣu yuktaṃ parīkṣaṇam

तलवद्दृश्यते व्योम खद्योतो हव्यवाडिव |
न चैवास्ति तलं व्योम्नि न खद्योते हुताशनः

talavaddṛśyate vyoma khadyoto havyavāḍiva |
na caivāsti talaṃ vyomni na khadyote hutāśanaḥ

तस्मात्प्रत्यक्षदृष्टोऽपि युक्तमर्थः परीक्षितुम् |
परीक्ष्य ज्ञापयन्ह्यर्थान्न पश्चात्परितप्यते

tasmātpratyakṣadṛṣṭo'pi yuktamarthaḥ parīkṣitum |
parīkṣya jñāpayanhyarthānna paścātparitapyate

न दुष्करमिदं पुत्र यत्प्रभुर्घातयेत्परम् |
श्लाघनीया च वर्या च लोके प्रभवतां क्षमा

na duṣkaramidaṃ putra yatprabhurghātayetparam |
ślāghanīyā ca varyā ca loke prabhavatāṃ kṣamā

स्थापितोऽयं पुत्र त्वया सामन्तेष्वधि विश्रुतः |
दुःखेनासाद्यते पात्रं धार्यतामेष ते सुहृत्

sthāpito'yaṃ putra tvayā sāmanteṣvadhi viśrutaḥ |
duḥkhenāsādyate pātraṃ dhāryatāmeṣa te suhṛt

दूषितं परदोषैर्हि गृह्णीते योऽन्यथा शुचिम् |
स्वयं संदूषितामात्यः क्षिप्रमेव विनश्यति

dūṣitaṃ paradoṣairhi gṛhṇīte yo'nyathā śucim |
svayaṃ saṃdūṣitāmātyaḥ kṣiprameva vinaśyati

तस्मादथारिसङ्घाताद्गोमायोः कश्चिदागतः |
धर्मात्मा तेन चाख्यातं यथैतत्कपटं कृतम्

tasmādathārisaṅghātādgomāyoḥ kaścidāgataḥ |
dharmātmā tena cākhyātaṃ yathaitatkapaṭaṃ kṛtam

ततो विज्ञातचारित्रः सत्कृत्य स विमोक्षितः |
परिष्वक्तश्च सस्नेहं मृगेन्द्रेण पुनः पुनः

tato vijñātacāritraḥ satkṛtya sa vimokṣitaḥ |
pariṣvaktaśca sasnehaṃ mṛgendreṇa punaḥ punaḥ

अनुज्ञाप्य मृगेन्द्रं तु गोमायुर्नीतिशास्त्रवित् |
तेनामर्षेण सन्तप्तः प्रायमासितुमैच्छत

anujñāpya mṛgendraṃ tu gomāyurnītiśāstravit |
tenāmarṣeṇa santaptaḥ prāyamāsitumaicchata

शार्दूलस्तत्र गोमायुं स्नेहात्प्रस्रुतलोचनः |
अवारयत्स धर्मिष्ठं पूजया प्रतिपूजयन्

śārdūlastatra gomāyuṃ snehātprasrutalocanaḥ |
avārayatsa dharmiṣṭhaṃ pūjayā pratipūjayan

तं स गोमायुरालोक्य स्नेहादागतसम्भ्रमम् |
बभाषे प्रणतो वाक्यं बाष्पगद्गदया गिरा

taṃ sa gomāyurālokya snehādāgatasambhramam |
babhāṣe praṇato vākyaṃ bāṣpagadgadayā girā

पूजितोऽहं त्वया पूर्वं पश्चाच्चैव विमानितः |
परेषामास्पदं नीतो वस्तुं नार्हाम्यहं त्वयि

pūjito'haṃ tvayā pūrvaṃ paścāccaiva vimānitaḥ |
pareṣāmāspadaṃ nīto vastuṃ nārhāmyahaṃ tvayi

स्वसन्तुष्टाश्च्युताः स्थानान्मानात्प्रत्यवरोपिताः |
स्वयं चोपहृता भृत्या ये चाप्युपहृताः परैः

svasantuṣṭāścyutāḥ sthānānmānātpratyavaropitāḥ |
svayaṃ copahṛtā bhṛtyā ye cāpyupahṛtāḥ paraiḥ

परिक्षीणाश्च लुब्धाश्च क्रूराः काराभितापिताः |
हृतस्वा मानिनो ये च त्यक्तोपात्ता महेप्सवः

parikṣīṇāśca lubdhāśca krūrāḥ kārābhitāpitāḥ |
hṛtasvā mānino ye ca tyaktopāttā mahepsavaḥ

सन्तापिताश्च ये केचिद्व्यसनौघप्रतीक्षिणः |
अन्तर्हिताः सोपहिताः सर्वे ते परसाधनाः

santāpitāśca ye kecidvyasanaughapratīkṣiṇaḥ |
antarhitāḥ sopahitāḥ sarve te parasādhanāḥ

अवमानेन युक्तस्य स्थापितस्य च मे पुनः |
कथं यास्यसि विश्वासमहमेष्यामि वा पुनः

avamānena yuktasya sthāpitasya ca me punaḥ |
kathaṃ yāsyasi viśvāsamahameṣyāmi vā punaḥ

समर्थ इति सङ्गृह्य स्थापयित्वा परीक्ष्य च |
कृतं च समयं भित्त्वा त्वयाहमवमानितः

samartha iti saṅgṛhya sthāpayitvā parīkṣya ca |
kṛtaṃ ca samayaṃ bhittvā tvayāhamavamānitaḥ

प्रथमं यः समाख्यातः शीलवानिति संसदि |
न वाच्यं तस्य वैगुण्यं प्रतिज्ञां परिरक्षता

prathamaṃ yaḥ samākhyātaḥ śīlavāniti saṃsadi |
na vācyaṃ tasya vaiguṇyaṃ pratijñāṃ parirakṣatā

एवं चावमतस्येह विश्वासं किं प्रयास्यसि |
त्वयि चैव ह्यविश्वासे ममोद्वेगो भविष्यति

evaṃ cāvamatasyeha viśvāsaṃ kiṃ prayāsyasi |
tvayi caiva hyaviśvāse mamodvego bhaviṣyati

शङ्कितस्त्वमहं भीतः परे छिद्रानुदर्शिनः |
अस्निग्धाश्चैव दुस्तोषाः कर्म चैतद्बहुच्छलम्

śaṅkitastvamahaṃ bhītaḥ pare chidrānudarśinaḥ |
asnigdhāścaiva dustoṣāḥ karma caitadbahucchalam

दुःखेन श्लेष्यते भिन्नं श्लिष्टं दुःखेन भिद्यते |
भिन्नश्लिष्टा तु या प्रीतिर्न सा स्नेहेन वर्तते

duḥkhena śleṣyate bhinnaṃ śliṣṭaṃ duḥkhena bhidyate |
bhinnaśliṣṭā tu yā prītirna sā snehena vartate

कश्चिदेव हि भीतस्तु दृश्यते न परात्मनोः |
कार्यापेक्षा हि वर्तन्ते भावाः स्निग्धास्तु दुर्लभाः

kaścideva hi bhītastu dṛśyate na parātmanoḥ |
kāryāpekṣā hi vartante bhāvāḥ snigdhāstu durlabhāḥ

सुदुःखं पुरुषज्ञानं चित्तं ह्येषां चलाचलम् |
समर्थो वाप्यशक्तो वा शतेष्वेकोऽधिगम्यते

suduḥkhaṃ puruṣajñānaṃ cittaṃ hyeṣāṃ calācalam |
samartho vāpyaśakto vā śateṣveko'dhigamyate

अकस्मात्प्रक्रिया नॄणामकस्माच्चापकर्षणम् |
शुभाशुभे महत्त्वं च प्रकर्तुं बुद्धिलाघवात्

akasmātprakriyā nṝṇāmakasmāccāpakarṣaṇam |
śubhāśubhe mahattvaṃ ca prakartuṃ buddhilāghavāt

एवं बहुविधं सान्त्वमुक्त्वा धर्मार्थहेतुमत् |
प्रसादयित्वा राजानं गोमायुर्वनमभ्यगात्

evaṃ bahuvidhaṃ sāntvamuktvā dharmārthahetumat |
prasādayitvā rājānaṃ gomāyurvanamabhyagāt

अगृह्यानुनयं तस्य मृगेन्द्रस्य स बुद्धिमान् |
गोमायुः प्रायमासीनस्त्यक्त्वा देहं दिवं ययौ 12.111.90

agṛhyānunayaṃ tasya mṛgendrasya sa buddhimān |
gomāyuḥ prāyamāsīnastyaktvā dehaṃ divaṃ yayau 12.111.90