अध्याय 11: स्वर्णपक्षी बने इन्द्र का तपस्वियों को उपदेश

अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
तापसैः सह संवादं शक्रस्य भरतर्षभ

atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
tāpasaiḥ saha saṃvādaṃ śakrasya bharatarṣabha

शक्यं पुनररण्येषु सुखमेतेन जीवितुम् ।
केचिद्गृहान्परित्यज्य वनमभ्यागमन्द्विजाः ।
अजातश्मश्रवो मन्दाः कुले जाताः प्रवव्रजुः

śakyaṃ punararaṇyeṣu sukhametena jīvitum |
kecidgṛhānparityajya vanamabhyāgamandvijāḥ |
ajātaśmaśravo mandāḥ kule jātāḥ pravavrajuḥ

धर्मोऽयमिति मन्वानाः समृद्धा धर्मचारिणः ।
त्यक्त्वा भ्रातॄन्पितॄंश्चैव तानिन्द्रोऽन्वकृपायत

dharmo'yamiti manvānāḥ samṛddhā dharmacāriṇaḥ |
tyaktvā bhrātṝnpitṝṃścaiva tānindro'nvakṛpāyata

स तान्बभाषे मघवान्पक्षीभूत्वा हिरण्मयः ।
सुदुष्करं मनुष्यैस्तु यत्कृतं विघसाशिभिः

sa tānbabhāṣe maghavānpakṣībhūtvā hiraṇmayaḥ |
suduṣkaraṃ manuṣyaistu yatkṛtaṃ vighasāśibhiḥ

पुण्यं भवति कर्मैषां प्रशस्तं चैव जीवितम् ।
सिद्धार्थास्ते गतिं मुख्यां प्राप्ताः कर्मपरायणाः

puṇyaṃ bhavati karmaiṣāṃ praśastaṃ caiva jīvitam |
siddhārthāste gatiṃ mukhyāṃ prāptāḥ karmaparāyaṇāḥ

अहो बतायं शकुनिर्विघसाशान्प्रशंसति ।
अस्मान्नूनमयं शास्ति वयं च विघसाशिनः

aho batāyaṃ śakunirvighasāśānpraśaṃsati |
asmānnūnamayaṃ śāsti vayaṃ ca vighasāśinaḥ

नाहं युष्मान्प्रशंसामि पङ्कदिग्धान्रजस्वलान् ।
उच्छिष्टभोजिनो मन्दानन्ये वै विघसाशिनः

nāhaṃ yuṣmānpraśaṃsāmi paṅkadigdhānrajasvalān |
ucchiṣṭabhojino mandānanye vai vighasāśinaḥ

इदं श्रेयः परमिति वयमेवममंस्महि ।
शकुने ब्रूहि यच्छ्रेयो वयं ते श्रद्दधामहे

idaṃ śreyaḥ paramiti vayamevamamaṃsmahi |
śakune brūhi yacchreyo vayaṃ te śraddadhāmahe

यदि मां नाभिशङ्कध्वं विभज्यात्मानमात्मना ।
ततोऽहं वः प्रवक्ष्यामि याथातथ्यं हितं वचः

yadi māṃ nābhiśaṅkadhvaṃ vibhajyātmānamātmanā |
tato'haṃ vaḥ pravakṣyāmi yāthātathyaṃ hitaṃ vacaḥ

शृणुमस्ते वचस्तात पन्थानो विदितास्तव ।
नियोगे चैव धर्मात्मन्स्थातुमिच्छाम शाधि नः

śṛṇumaste vacastāta panthāno viditāstava |
niyoge caiva dharmātmansthātumicchāma śādhi naḥ

चतुष्पदां गौः प्रवरा लोहानां काञ्चनं वरम् ।
शब्दानां प्रवरो मन्त्रो ब्राह्मणो द्विपदां वरः

catuṣpadāṃ gauḥ pravarā lohānāṃ kāñcanaṃ varam |
śabdānāṃ pravaro mantro brāhmaṇo dvipadāṃ varaḥ

मन्त्रोऽयं जातकर्मादिर्ब्राह्मणस्य विधीयते ।
जीवतोऽपि यथाकालं श्मशाननिधनान्तकः

mantro'yaṃ jātakarmādirbrāhmaṇasya vidhīyate |
jīvato'pi yathākālaṃ śmaśānanidhanāntakaḥ

कर्माणि वैदिकान्यस्य स्वर्ग्यः पन्थास्त्वनुत्तमः ।
अथ सर्वाणि कर्माणि मन्त्रसिद्धानि चक्षते ।
आम्नायदृढवादीनि तथा सिद्धिरिहेष्यते

karmāṇi vaidikānyasya svargyaḥ panthāstvanuttamaḥ |
atha sarvāṇi karmāṇi mantrasiddhāni cakṣate |
āmnāyadṛḍhavādīni tathā siddhiriheṣyate

मासार्धमासा ऋतव आदित्यशशितारकम् ।
ग्रसन्ते कर्म भूतानि तदिदं कर्मशंसिनाम्

māsārdhamāsā ṛtava ādityaśaśitārakam |
grasante karma bhūtāni tadidaṃ karmaśaṃsinām

सिद्धिक्षेत्रमिदं पुण्यमयमेवाश्रमो महान्

siddhikṣetramidaṃ puṇyamayamevāśramo mahān

अथ ये कर्म निन्दन्तो मनुष्याः कापथं गताः ।
मूढानामर्थहीनानां तेषामेनस्तु विद्यते

atha ye karma nindanto manuṣyāḥ kāpathaṃ gatāḥ |
mūḍhānāmarthahīnānāṃ teṣāmenastu vidyate

देववंशान्पितृवंशान्ब्रह्मवंशांश्च शाश्चतान् ।
संत्यज्य मूढा वर्तन्ते ततो यान्त्यशुचीन्पथः

devavaṃśānpitṛvaṃśānbrahmavaṃśāṃśca śāścatān |
saṃtyajya mūḍhā vartante tato yāntyaśucīnpathaḥ

एतद्वोऽस्तु तपोयुक्तं ददामीत्यृषिचोदितम् ।
तस्मात्तदध्यावसतस्तपस्वित्वमिहोच्यते

etadvo'stu tapoyuktaṃ dadāmītyṛṣicoditam |
tasmāttadadhyāvasatastapasvitvamihocyate

देववंशान्ब्रह्मवंशान्पितृवंशांश्च शाश्वतान् ।
संविभज्य गुरोश्चर्यां तद्वै दुष्करमुच्यते

devavaṃśānbrahmavaṃśānpitṛvaṃśāṃśca śāśvatān |
saṃvibhajya guroścaryāṃ tadvai duṣkaramucyate

देवा वै दुष्करं कृत्वा विभूतिं परमां गताः ।
तस्माद्गार्हस्थ्यमुद्वोढुं दुष्करं प्रब्रवीमि वः

devā vai duṣkaraṃ kṛtvā vibhūtiṃ paramāṃ gatāḥ |
tasmādgārhasthyamudvoḍhuṃ duṣkaraṃ prabravīmi vaḥ

तपः श्रेष्ठं प्रजानां हि मूलमेतन्न संशयः ।
कुटुम्वविधिनाऽनेन यस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम्

tapaḥ śreṣṭhaṃ prajānāṃ hi mūlametanna saṃśayaḥ |
kuṭumvavidhinā'nena yasminsarvaṃ pratiṣṭhitam

एतद्विदुस्तपो विप्रा द्वन्द्वातीता विमत्सराः ।
एतस्माद्वनमध्ये तु लोकेषु तप उच्यते

etadvidustapo viprā dvandvātītā vimatsarāḥ |
etasmādvanamadhye tu lokeṣu tapa ucyate

दुराधर्षं पदं चैव गच्छन्ति विघसाशिनः ।
सायंप्रातर्विभज्यान्नं स्वकुटुम्बे यथाविधि

durādharṣaṃ padaṃ caiva gacchanti vighasāśinaḥ |
sāyaṃprātarvibhajyānnaṃ svakuṭumbe yathāvidhi

दत्त्वाऽतिथिभ्यो देवेभ्यः पितृभ्यः स्वजनाय च ।
अवशिष्टानि येऽश्नन्ति तानाहुर्विघसाशिनः

dattvā'tithibhyo devebhyaḥ pitṛbhyaḥ svajanāya ca |
avaśiṣṭāni ye'śnanti tānāhurvighasāśinaḥ

तस्मात्स्वधर्ममास्थाय सुव्रताः सत्यवादिनः ।
लोकस्य गुरवो भूत्वा ते भवन्त्यनुपस्कृताः

tasmātsvadharmamāsthāya suvratāḥ satyavādinaḥ |
lokasya guravo bhūtvā te bhavantyanupaskṛtāḥ

त्रिदिवं प्राप्य शक्रस्य स्वर्गलोके विमत्सराः ।
वसन्ति शाश्वतान्वर्षाञ्जना दुष्करकारिणः

tridivaṃ prāpya śakrasya svargaloke vimatsarāḥ |
vasanti śāśvatānvarṣāñjanā duṣkarakāriṇaḥ

ततस्ते तद्वचः श्रुत्वा धर्मार्थसहितं हितम् ।
उत्सृज्य नास्तिकमतिं गार्हस्थ्यं धर्ममाश्रिताः

tataste tadvacaḥ śrutvā dharmārthasahitaṃ hitam |
utsṛjya nāstikamatiṃ gārhasthyaṃ dharmamāśritāḥ

तस्मात्त्वमपि सर्वज्ञ धैर्यमालम्ब्य शाश्वतम् ।
प्रशाधि पृथिवीं कृत्स्नां हतामित्रां नरोत्तम

tasmāttvamapi sarvajña dhairyamālambya śāśvatam |
praśādhi pṛthivīṃ kṛtsnāṃ hatāmitrāṃ narottama