अध्याय 10: भीम का संन्यास पर व्यंग्य और कर्म की प्रशंसा

श्रोत्रियस्येव ते राजन्मन्दकस्याविपश्चितः ।
अनुवाकहता बुद्धिर्नैषा तत्त्वार्थदर्शिनी

śrotriyasyeva te rājanmandakasyāvipaścitaḥ |
anuvākahatā buddhirnaiṣā tattvārthadarśinī

आलस्ये कृतचित्तस्य राजधर्मानसूयतः ।
विनाशे धार्तराष्ट्राणां किं फलं भरतर्षभ

ālasye kṛtacittasya rājadharmānasūyataḥ |
vināśe dhārtarāṣṭrāṇāṃ kiṃ phalaṃ bharatarṣabha

क्षमाऽनुकम्पा कारुण्यमानृशंस्यं न विद्यते ।
क्षात्रमाचरतो मार्गमपि बन्धोस्त्वदन्तरे

kṣamā'nukampā kāruṇyamānṛśaṃsyaṃ na vidyate |
kṣātramācarato mārgamapi bandhostvadantare

यदीमां भवतो बुद्धिं विद्याम वयमीदृशीम् ।
शस्त्रं नैव ग्रहीष्यामो न वधिष्याम कंचन

yadīmāṃ bhavato buddhiṃ vidyāma vayamīdṛśīm |
śastraṃ naiva grahīṣyāmo na vadhiṣyāma kaṃcana

भैक्षमेवाचरिष्याम शरीरस्याविमोक्षणात् ।
न चेदं दारुणं युद्धमभविष्यन्महीक्षिताम्

bhaikṣamevācariṣyāma śarīrasyāvimokṣaṇāt |
na cedaṃ dāruṇaṃ yuddhamabhaviṣyanmahīkṣitām

प्राणस्यान्नमिदं सर्वमिति वै कवयो विदुः ।
स्थावरं जङ्गमं चैव सर्वं प्राणस्य भोजनम्

prāṇasyānnamidaṃ sarvamiti vai kavayo viduḥ |
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva sarvaṃ prāṇasya bhojanam

आददानस्य चेद्राज्यं ये केचित्परिपन्थिनः ।
हन्तव्यास्त इति प्राज्ञाः क्षत्रधर्मविदो विदुः

ādadānasya cedrājyaṃ ye kecitparipanthinaḥ |
hantavyāsta iti prājñāḥ kṣatradharmavido viduḥ

ते सदोषा हताऽस्माभिरन्नस्य परिपन्थिनः ।
तान्हत्वा भुङ्क्ष्व धर्मेण युधिष्ठिर महीमिमाम्

te sadoṣā hatā'smābhirannasya paripanthinaḥ |
tānhatvā bhuṅkṣva dharmeṇa yudhiṣṭhira mahīmimām

यथा हि पुरुषः खात्वा कूपमप्राप्य चोदकम् ।
पङ्कदिग्धो निवर्तेत् कर्मेदं नस्तथोपमम्

yathā hi puruṣaḥ khātvā kūpamaprāpya codakam |
paṅkadigdho nivartet karmedaṃ nastathopamam

यथाऽऽरुह्य महावृक्षमपहृत्य ततो मधु ।
अप्राश्य निधनं गच्छेत्कर्मेदं नस्तथोपमम्

yathā''ruhya mahāvṛkṣamapahṛtya tato madhu |
aprāśya nidhanaṃ gacchetkarmedaṃ nastathopamam

यथा महान्तमध्वानमाशया पुरुषः पतन् ।
स निराशो निवर्तेत कर्मैतन्नस्तथोपमम्

yathā mahāntamadhvānamāśayā puruṣaḥ patan |
sa nirāśo nivarteta karmaitannastathopamam

यथा शत्रून्घातयित्वा पुरुषः कुरुनन्दन ।
आत्मानं घातयेत्पश्चात्कर्मेदं नस्तथोपमम्

yathā śatrūnghātayitvā puruṣaḥ kurunandana |
ātmānaṃ ghātayetpaścātkarmedaṃ nastathopamam

यथान्नं क्षुधितो लब्ध्वा न भुञ्जीयाद्यदृच्छया ।
कामी च कामिनीं लब्ध्वा कर्मेदं नस्तथोपमम्

yathānnaṃ kṣudhito labdhvā na bhuñjīyādyadṛcchayā |
kāmī ca kāminīṃ labdhvā karmedaṃ nastathopamam

वयमेवात्र गर्ह्या हि यद्वयं मन्दचेतसम् ।
त्वां राजन्ननुगच्छामो ज्येष्ठोऽयमिति भारत

vayamevātra garhyā hi yadvayaṃ mandacetasam |
tvāṃ rājannanugacchāmo jyeṣṭho'yamiti bhārata

वयं हि बाहुबलिनः कृतविद्या मनस्विनः ।
क्लीबस्य वाक्ये तिष्ठामो यथैवाशक्तयस्तथा

vayaṃ hi bāhubalinaḥ kṛtavidyā manasvinaḥ |
klībasya vākye tiṣṭhāmo yathaivāśaktayastathā

अगतीकगतीनस्मान्नष्टार्थनर्थसिद्धये ।
कथं वै नानुपश्येयुर्जनाः पश्यत यादृशम्

agatīkagatīnasmānnaṣṭārthanarthasiddhaye |
kathaṃ vai nānupaśyeyurjanāḥ paśyata yādṛśam

आपत्काले हि संन्यासः कर्तव्य इति शिष्यते ।
जरयाऽभिपरीतेन शत्रुभिर्व्यंसितेन वा

āpatkāle hi saṃnyāsaḥ kartavya iti śiṣyate |
jarayā'bhiparītena śatrubhirvyaṃsitena vā

तस्मादिह कृतप्रज्ञास्त्यागं न परिचक्षते ।
धर्मव्यतिक्रमं चैव मन्यन्ते सूक्ष्मदर्शिनः

tasmādiha kṛtaprajñāstyāgaṃ na paricakṣate |
dharmavyatikramaṃ caiva manyante sūkṣmadarśinaḥ

कथं तस्मात्समुत्पन्नास्तन्निष्ठास्तदुपाश्रयाः ।
तदेव निन्दां भाषेयुर्धाता तत्र न गर्ह्यते

kathaṃ tasmātsamutpannāstanniṣṭhāstadupāśrayāḥ |
tadeva nindāṃ bhāṣeyurdhātā tatra na garhyate

श्रिया विहीनैरधनैर्नास्तिकैः संप्रवर्तितम् ।
वेदवादस्य विज्ञानं सत्याभासमिवानृत्

śriyā vihīnairadhanairnāstikaiḥ saṃpravartitam |
vedavādasya vijñānaṃ satyābhāsamivānṛt

शक्यं तु मौनमास्थाय बिभ्रताऽऽत्मानमात्मना ।
धर्मच्छझ समास्थाय च्यवितुं न तु जीवितुम् ।

śakyaṃ tu maunamāsthāya bibhratā''tmānamātmanā |
dharmacchajha samāsthāya cyavituṃ na tu jīvitum |

शक्यं पुनररण्येषु सुखमेकेन जीवितुम् ।
अबिभ्रता पुत्रपौत्रान्देवर्षीनतिथीन्पितॄन्

śakyaṃ punararaṇyeṣu sukhamekena jīvitum |
abibhratā putrapautrāndevarṣīnatithīnpitṝn

नेमे मृगाः स्वर्गजितो न वराहा न पक्षिणः ।
अथान्येन प्रकारेण पुण्यमाहुर्न ते जनाः

neme mṛgāḥ svargajito na varāhā na pakṣiṇaḥ |
athānyena prakāreṇa puṇyamāhurna te janāḥ

यदि संन्यासतः सिद्धिं राजा कश्चिदवाप्नुयात् ।
पर्वताश्च दुमाश्चैव क्षिप्तं सिद्धिमवाप्नुयुः

yadi saṃnyāsataḥ siddhiṃ rājā kaścidavāpnuyāt |
parvatāśca dumāścaiva kṣiptaṃ siddhimavāpnuyuḥ

एते हि नित्यसंन्यासा दृश्यन्ते निरुपद्रवाः ।
अपरिग्रहवन्तश्च सततं ब्रह्मचारिणः

ete hi nityasaṃnyāsā dṛśyante nirupadravāḥ |
aparigrahavantaśca satataṃ brahmacāriṇaḥ

अथ चेदात्मभाग्येषु नान्येषां सिद्धिमश्र्नुते ।
तस्मात्कर्मैव कर्तव्यं नास्ति सिद्धिरकर्मणः

atha cedātmabhāgyeṣu nānyeṣāṃ siddhimaśrnute |
tasmātkarmaiva kartavyaṃ nāsti siddhirakarmaṇaḥ

औदकाः सृष्टयश्चैव जन्तवः सिद्धिमाप्नुयुः ।
तेषामात्मैव भर्तव्यो नान्यः कश्चन विद्यते

audakāḥ sṛṣṭayaścaiva jantavaḥ siddhimāpnuyuḥ |
teṣāmātmaiva bhartavyo nānyaḥ kaścana vidyate

अवेक्षस्व यथा स्वैः कर्मभिर्व्यापृतं जगत् ।
तस्मात्कर्मैव कर्तव्यं न्प्रस्ति सिद्धिरकर्मणः

avekṣasva yathā svaiḥ karmabhirvyāpṛtaṃ jagat |
tasmātkarmaiva kartavyaṃ nprasti siddhirakarmaṇaḥ