अध्याय 107: गणराज्यों की वृद्धि और विनाश के कारण

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप ।
धर्मवृत्तं च वित्तं च वृत्त्युपायाः फलानि च

brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca paraṃtapa |
dharmavṛttaṃ ca vittaṃ ca vṛttyupāyāḥ phalāni ca

राज्ञां वृत्तं च कोशं च कोशसंचयनं जयः ।
अमात्यगुणवृत्तिश्च प्रकृतीनां च वर्धनम्

rājñāṃ vṛttaṃ ca kośaṃ ca kośasaṃcayanaṃ jayaḥ |
amātyaguṇavṛttiśca prakṛtīnāṃ ca vardhanam

षाङ्गुण्यगुणकल्पश्च सेनानीतिस्तथैव च ।
दुष्टस्य च परिज्ञानमदुष्टस्य च लक्षणम्

ṣāṅguṇyaguṇakalpaśca senānītistathaiva ca |
duṣṭasya ca parijñānamaduṣṭasya ca lakṣaṇam

समहीनाधिकानां च यथावल्लक्षणं च यत् ।
मध्यमस्य च तुष्ट्यर्थं यथा स्थेयं विवर्धता

samahīnādhikānāṃ ca yathāvallakṣaṇaṃ ca yat |
madhyamasya ca tuṣṭyarthaṃ yathā stheyaṃ vivardhatā

क्षीणग्रहणवृत्तिश्च यथा धर्मं प्रकीर्तितम् ।
लघुनाऽदेशरूपेण ग्रन्थयोगेन भारत

kṣīṇagrahaṇavṛttiśca yathā dharmaṃ prakīrtitam |
laghunā'deśarūpeṇa granthayogena bhārata

विजिगीषोस्तथा वृत्तमुक्तं चैव तथैव ते ।
गणानां वृत्तिमिच्छामि श्रोतुं मतिमतां वर

vijigīṣostathā vṛttamuktaṃ caiva tathaiva te |
gaṇānāṃ vṛttimicchāmi śrotuṃ matimatāṃ vara

यथा गणाः प्रवर्धन्ते न भिद्यन्ते च भारत ।
अरींश्च विजिगीषन्ते सुहृदः प्राप्नुवन्ति च

yathā gaṇāḥ pravardhante na bhidyante ca bhārata |
arīṃśca vijigīṣante suhṛdaḥ prāpnuvanti ca

भेदमूलो विनाशो हि गणानामुपलक्षये ।
मन्त्रसंवरणं दुःखं बहूनामिति मे मतिः

bhedamūlo vināśo hi gaṇānāmupalakṣaye |
mantrasaṃvaraṇaṃ duḥkhaṃ bahūnāmiti me matiḥ

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं निखिलेन परंतप ।
यथा च ते न भिद्येरंस्तच्च मे वद भारत

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ nikhilena paraṃtapa |
yathā ca te na bhidyeraṃstacca me vada bhārata

गणानां च कुलानां च राज्ञां भरतसत्तम ।
वैरसंदीपनावेतौ लोभामर्षौ नराधिप

gaṇānāṃ ca kulānāṃ ca rājñāṃ bharatasattama |
vairasaṃdīpanāvetau lobhāmarṣau narādhipa

लोभमेको हि वृणुते ततोऽमर्षमनन्तरम् ।
ततो ह्यमर्षसंयुक्तावन्योन्यजनिताशयौ

lobhameko hi vṛṇute tato'marṣamanantaram |
tato hyamarṣasaṃyuktāvanyonyajanitāśayau

चारमन्त्रबलादानैः सामदानविभेदनैः ।
क्षयव्ययभयोपायैः प्रकर्षन्तीतरेतरम्

cāramantrabalādānaiḥ sāmadānavibhedanaiḥ |
kṣayavyayabhayopāyaiḥ prakarṣantītaretaram

तत्रादानेन भिद्यन्ते गणाः संघातवृत्तयः ।
भिन्ना विमनसः सर्वे गच्छन्त्यरिवशं भयात्

tatrādānena bhidyante gaṇāḥ saṃghātavṛttayaḥ |
bhinnā vimanasaḥ sarve gacchantyarivaśaṃ bhayāt

भेदे गणा विनश्युर्हि भिन्नास्तु सुजयाः परैः ।
तस्मात्संघातयोगेन प्रयतेरन्गणाः सदा

bhede gaṇā vinaśyurhi bhinnāstu sujayāḥ paraiḥ |
tasmātsaṃghātayogena prayaterangaṇāḥ sadā

अर्थाश्चैवाधिगम्यन्ते संघातबलपौरुषैः ।
ब्राह्माश्च मैत्रीं कुर्वन्ति तेषु संघातवृत्तिषु

arthāścaivādhigamyante saṃghātabalapauruṣaiḥ |
brāhmāśca maitrīṃ kurvanti teṣu saṃghātavṛttiṣu

ज्ञानवृद्धाः प्रशंसन्ति शुश्रूषन्तः परस्परम् ।
विनिवृत्ताभिसंधानाः सुखमेधन्ति सर्वशः

jñānavṛddhāḥ praśaṃsanti śuśrūṣantaḥ parasparam |
vinivṛttābhisaṃdhānāḥ sukhamedhanti sarvaśaḥ

धर्मिष्ठान्व्यवहारांश्च स्थापयन्तश्च शास्त्रतः ।
यथावत्प्रतिपश्यन्तो विवर्धन्ते गणोत्तमाः

dharmiṣṭhānvyavahārāṃśca sthāpayantaśca śāstrataḥ |
yathāvatpratipaśyanto vivardhante gaṇottamāḥ

पुत्रान्भ्रातृन्निगृह्णन्तो विनयन्तश्च तान्सदा ।
विनीतांश्च प्रगृह्णन्तो विवर्धन्ते गणोत्तमाः

putrānbhrātṛnnigṛhṇanto vinayantaśca tānsadā |
vinītāṃśca pragṛhṇanto vivardhante gaṇottamāḥ

चारमन्त्रविधानेषु कोशसंनिचयेषु च ।
नित्ययुक्ता महाबाहो वर्धन्ते सर्वतो गणाः

cāramantravidhāneṣu kośasaṃnicayeṣu ca |
nityayuktā mahābāho vardhante sarvato gaṇāḥ

प्राज्ञांश्चारान्महोत्साहान्कर्मसु स्थिरपौरुषान् ।
मानयन्तः सदा युक्ता विवर्धन्ते गणा नृप

prājñāṃścārānmahotsāhānkarmasu sthirapauruṣān |
mānayantaḥ sadā yuktā vivardhante gaṇā nṛpa

द्रव्यवन्तश्च शूराश्च शस्त्रज्ञाः शास्त्रपारगाः ।
कृच्छ्रास्वापत्सु संमूढान्गणाः संतारयन्ति ते

dravyavantaśca śūrāśca śastrajñāḥ śāstrapāragāḥ |
kṛcchrāsvāpatsu saṃmūḍhāngaṇāḥ saṃtārayanti te

क्रोधो भेदो भयं दण्डः कर्षणं निग्रहो वधः ।
नयत्यरिवशं सद्यो गणान्भरतसत्तम

krodho bhedo bhayaṃ daṇḍaḥ karṣaṇaṃ nigraho vadhaḥ |
nayatyarivaśaṃ sadyo gaṇānbharatasattama

तस्मान्मानयितव्यास्ते गणमुख्याः प्रधानतः ।
लोकयात्रा समायत्ता भूयसी तेषु पार्थिव

tasmānmānayitavyāste gaṇamukhyāḥ pradhānataḥ |
lokayātrā samāyattā bhūyasī teṣu pārthiva

मन्त्रगुप्तिः प्रधानेषु चारश्चामित्रकर्शण ।
न गणाः कृत्स्नशो मन्त्रं श्रोतुमर्हन्ति भारत

mantraguptiḥ pradhāneṣu cāraścāmitrakarśaṇa |
na gaṇāḥ kṛtsnaśo mantraṃ śrotumarhanti bhārata

गणमुख्यैस्तु संभूय कार्यं गणहितं मिथः

gaṇamukhyaistu saṃbhūya kāryaṃ gaṇahitaṃ mithaḥ

पृथग्गणस्य भिन्नस्य विततस्य ततोऽन्यथा ।
अर्थाः प्रत्यवसीदन्ति तथाऽनर्था भवन्ति व

pṛthaggaṇasya bhinnasya vitatasya tato'nyathā |
arthāḥ pratyavasīdanti tathā'narthā bhavanti va

तेषामन्योन्यभिन्नानां स्वशक्तिमनुतिष्ठताम् ।
निग्रहः पण्डितैः कार्यः क्षिप्रमेव प्रधानतः

teṣāmanyonyabhinnānāṃ svaśaktimanutiṣṭhatām |
nigrahaḥ paṇḍitaiḥ kāryaḥ kṣiprameva pradhānataḥ

कुलेषु कलहा जाताः कुलवृद्धैरुपेक्षिताः ।
गोत्रस्य नाशं कुर्वन्ति गणभेदस्य कारकम्

kuleṣu kalahā jātāḥ kulavṛddhairupekṣitāḥ |
gotrasya nāśaṃ kurvanti gaṇabhedasya kārakam

आभ्यन्तरं भयं रक्ष्यमसारं बाह्यतो भयम् ।
आभ्यन्तरं भयं राजन्सद्यो मूलानि कृन्तति

ābhyantaraṃ bhayaṃ rakṣyamasāraṃ bāhyato bhayam |
ābhyantaraṃ bhayaṃ rājansadyo mūlāni kṛntati

अकस्मात्क्रोधमोहाभ्यां लोभाद्वाऽपि स्वभावजात् ।
अन्योन्यं नाभिभाषन्ते तत्पराभवलक्षणम्

akasmātkrodhamohābhyāṃ lobhādvā'pi svabhāvajāt |
anyonyaṃ nābhibhāṣante tatparābhavalakṣaṇam

जात्या च सदृशाः सर्वे कुलेन सदृशास्तथ ।
न चोद्योगेन बुद्ध्या वा रूपद्रव्येण वा पुनः

jātyā ca sadṛśāḥ sarve kulena sadṛśāstatha |
na codyogena buddhyā vā rūpadravyeṇa vā punaḥ

भेदाच्चैव प्रदानाच्च नाम्यन्ते रिपुभिर्गणाः ।
तस्मात्संघातमेवाहुर्गणानां शरणं महत्

bhedāccaiva pradānācca nāmyante ripubhirgaṇāḥ |
tasmātsaṃghātamevāhurgaṇānāṃ śaraṇaṃ mahat