अध्याय 9: युधिष्ठिर द्वारा वनवासी मुनि के जीवन का वर्णन

मुहूर्तं तावदेकाग्रो मनः श्रोत्रेऽन्तरात्मनि ।
धारयन्नपि ते श्रुत्वा रोचते वचनं मम

muhūrtaṃ tāvadekāgro manaḥ śrotre'ntarātmani |
dhārayannapi te śrutvā rocate vacanaṃ mama

सार्थगम्यमहं मार्गं न जातु त्वत्कृते पुनः ।
गच्छेयं तं गमिष्यामि हित्वा ग्राम्यसुखान्युत

sārthagamyamahaṃ mārgaṃ na jātu tvatkṛte punaḥ |
gaccheyaṃ taṃ gamiṣyāmi hitvā grāmyasukhānyuta

क्षेम्यश्चैकाकिना गम्यः पन्था कोस्तीति पृच्छ माम् ।
अथवा नेच्छसि प्रष्टुमपृच्छन्नपि मे शृणु

kṣemyaścaikākinā gamyaḥ panthā kostīti pṛccha mām |
athavā necchasi praṣṭumapṛcchannapi me śṛṇu

हित्वा ग्राम्यसुखाचारं तप्यमानो महत्तपः ।
अरण्ये फलमूलाशी चरिष्यामि मृगैः सह

hitvā grāmyasukhācāraṃ tapyamāno mahattapaḥ |
araṇye phalamūlāśī cariṣyāmi mṛgaiḥ saha

जुह्वानोऽग्निं यथाकालमुभौ कालावुपस्पृशन् ।
कृशः परिमिताहारश्चर्मचीरजटाधरः

juhvāno'gniṃ yathākālamubhau kālāvupaspṛśan |
kṛśaḥ parimitāhāraścarmacīrajaṭādharaḥ

शीतवातातपसहः क्षुत्पिपासाश्रमक्षमः ।
तपसा विधिदृष्टेन शरीरमुपशोषयन्

śītavātātapasahaḥ kṣutpipāsāśramakṣamaḥ |
tapasā vidhidṛṣṭena śarīramupaśoṣayan

मनःकर्णसुखा नित्यं श्रृण्वन्नुच्चावचा गिरः ।
मुदितानामरण्येषु नदतां मृगपक्षिणाम् ।

manaḥkarṇasukhā nityaṃ śrṛṇvannuccāvacā giraḥ |
muditānāmaraṇyeṣu nadatāṃ mṛgapakṣiṇām |

आजिघ्रन्पेशलान्गन्धान्फुल्लानां वृक्षवीरुधाम् ॥
नानारूपान्वने पश्यन्रमणीयान्वनौकसः

ājighranpeśalāngandhānphullānāṃ vṛkṣavīrudhām ||
nānārūpānvane paśyanramaṇīyānvanaukasaḥ

वानप्रस्थजनस्यापि दर्शनं कूलवासिनः ।
नाप्रियाण्याचरिष्यामि किंपुनर्ग्रामवासिनाम्

vānaprasthajanasyāpi darśanaṃ kūlavāsinaḥ |
nāpriyāṇyācariṣyāmi kiṃpunargrāmavāsinām

एकान्तशीली विमृशन्पक्वापक्वेन वर्तयन् ।
पितॄन्देवांश्च वन्येन वाग्भिरद्भिश्च तर्पयन्

ekāntaśīlī vimṛśanpakvāpakvena vartayan |
pitṝndevāṃśca vanyena vāgbhiradbhiśca tarpayan

एवमारण्यशास्त्राणामुग्रमुग्रतरं विधिम् ।
सेवमानः प्रतीक्षिष्ये देहस्यास्य समापनम्

evamāraṇyaśāstrāṇāmugramugrataraṃ vidhim |
sevamānaḥ pratīkṣiṣye dehasyāsya samāpanam

अथवैकोऽहमेकाहमेकैकस्मिन्वनस्पतौ ।
चरन्भैक्षं मुनिर्मुण्डः क्षपयिष्ये कलेवरम्

athavaiko'hamekāhamekaikasminvanaspatau |
caranbhaikṣaṃ munirmuṇḍaḥ kṣapayiṣye kalevaram

पांसुभिः समभिच्छन्नः शून्यागारप्रतिश्रयः ।
वृक्षमूलनिकेतो वा त्यक्तसर्वप्रियाप्रियः

pāṃsubhiḥ samabhicchannaḥ śūnyāgārapratiśrayaḥ |
vṛkṣamūlaniketo vā tyaktasarvapriyāpriyaḥ

न शोचन्न प्रहृष्यंश्च तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ।
निराशीर्निर्ममो भूत्वा निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः

na śocanna prahṛṣyaṃśca tulyanindātmasaṃstutiḥ |
nirāśīrnirmamo bhūtvā nirdvandvo niṣparigrahaḥ

आत्मारामः प्रसन्नात्मा जडान्धबधिराकृतिः ।
अकुर्वाणः परैः कांचित्संविदं जातु कैरपि

ātmārāmaḥ prasannātmā jaḍāndhabadhirākṛtiḥ |
akurvāṇaḥ paraiḥ kāṃcitsaṃvidaṃ jātu kairapi

जङ्गमाजङ्गमान्सर्वानविहिंसंश्चतुर्विधान् ।
प्रजाः सर्वाः स्वधर्मस्थाः समः प्राणभृतः प्रति

jaṅgamājaṅgamānsarvānavihiṃsaṃścaturvidhān |
prajāḥ sarvāḥ svadharmasthāḥ samaḥ prāṇabhṛtaḥ prati

न चाप्यवहसन्कंचिन्न कुर्वन्भ्रुकुटीः क्वचित् ।
प्रसन्नवदनो नित्यं सर्वेन्द्रियसुसंयतः

na cāpyavahasankaṃcinna kurvanbhrukuṭīḥ kvacit |
prasannavadano nityaṃ sarvendriyasusaṃyataḥ

अपृच्छन्कस्यचिन्मार्गं प्रव्रजन्नेव केनचित् ।
न देशं न दिशं कांचिद्गन्तुमिच्छन्विशेषतः

apṛcchankasyacinmārgaṃ pravrajanneva kenacit |
na deśaṃ na diśaṃ kāṃcidgantumicchanviśeṣataḥ

गमने निरपेक्षश्च पश्चादनवलोकयन् ।
ऋजुः प्रणिहितो गच्छन्स्त्रीसंस्थापरिवर्जकः

gamane nirapekṣaśca paścādanavalokayan |
ṛjuḥ praṇihito gacchanstrīsaṃsthāparivarjakaḥ

स्वभावस्तु प्रयात्यग्रे प्रभवन्त्यशनान्यपि ।
द्वन्द्वानि च विरुद्धानि तानि सर्वाण्यचिन्तयन्

svabhāvastu prayātyagre prabhavantyaśanānyapi |
dvandvāni ca viruddhāni tāni sarvāṇyacintayan

अल्पं वा स्वादु वा भोज्यं पूर्वालाभेन जातुचित् ।
अन्येष्वपि चरँल्लाभमलाभे सप्त पूरयन्

alpaṃ vā svādu vā bhojyaṃ pūrvālābhena jātucit |
anyeṣvapi caram̐llābhamalābhe sapta pūrayan

विधूमे न्यस्तमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने ।
अतीतपात्रसंचारे काले विगतभिक्षुके

vidhūme nyastamusale vyaṅgāre bhuktavajjane |
atītapātrasaṃcāre kāle vigatabhikṣuke

एककालं चरन्भैक्षं त्रीनथ द्वे च पञ्च वा ।
स्नेहपाशं विमुच्याहं चरिष्यामि महीमिमाम्

ekakālaṃ caranbhaikṣaṃ trīnatha dve ca pañca vā |
snehapāśaṃ vimucyāhaṃ cariṣyāmi mahīmimām

अलाभे सति वा लाभे समदर्शी महातपाः ।
न जिजीविषुवत्किंचिन्न मुमूर्षुवदाचरन्

alābhe sati vā lābhe samadarśī mahātapāḥ |
na jijīviṣuvatkiṃcinna mumūrṣuvadācaran

जीवितं मरणं चैव नाभिनन्दन्न च द्विपन् ।
वास्यैकं तक्षतो बाहुं चन्दनेनैकपुक्षतः ।
नाकल्याणं न कल्याणं चिन्तयन्नुभयोस्तयोः

jīvitaṃ maraṇaṃ caiva nābhinandanna ca dvipan |
vāsyaikaṃ takṣato bāhuṃ candanenaikapukṣataḥ |
nākalyāṇaṃ na kalyāṇaṃ cintayannubhayostayoḥ

याः काश्चिज्जीवता शक्याः कर्तुमभ्युदयक्रियाः ।
सर्वास्ताः समभित्यज्य निमेषादिव्यवस्थितः

yāḥ kāścijjīvatā śakyāḥ kartumabhyudayakriyāḥ |
sarvāstāḥ samabhityajya nimeṣādivyavasthitaḥ

तेषु नित्यमसक्तश्च त्यक्तसर्वेन्द्रियक्रियः ।
अपरित्यक्तसंकल्पः सुनिर्णिक्तात्मकल्मपः

teṣu nityamasaktaśca tyaktasarvendriyakriyaḥ |
aparityaktasaṃkalpaḥ sunirṇiktātmakalmapaḥ

विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो व्यतीतः सर्ववागुराः ।
न वशे कस्यचित्तिष्ठन्सधर्मा मातरिश्वनः

vimuktaḥ sarvasaṅgebhyo vyatītaḥ sarvavāgurāḥ |
na vaśe kasyacittiṣṭhansadharmā mātariśvanaḥ

वीतरागश्चरन्नेवं तुष्टिं प्राप्स्यामि मानसीम् ।
तृष्णया हि महत्पापमज्ञानादस्मि कारितः

vītarāgaścarannevaṃ tuṣṭiṃ prāpsyāmi mānasīm |
tṛṣṇayā hi mahatpāpamajñānādasmi kāritaḥ

कुशलाकुशलान्येके कृत्वा कर्माणि मानवाः ।
कार्यकारणसंश्लिष्टं स्वजनं नाम ब्रिभ्रति

kuśalākuśalānyeke kṛtvā karmāṇi mānavāḥ |
kāryakāraṇasaṃśliṣṭaṃ svajanaṃ nāma bribhrati

आयुपोऽन्ते प्रहायेदं क्षीणप्राणं कलेवरम् ।
प्रतिगृह्णाति तत्पापं कर्तुः कर्मफलं हि तत्

āyupo'nte prahāyedaṃ kṣīṇaprāṇaṃ kalevaram |
pratigṛhṇāti tatpāpaṃ kartuḥ karmaphalaṃ hi tat

एवं संसारचक्रेऽस्मिन्व्याविद्धे रथचक्रवत् ।
समेति भूतग्रामोऽयं भूतग्रामेण कार्यवान्

evaṃ saṃsāracakre'sminvyāviddhe rathacakravat |
sameti bhūtagrāmo'yaṃ bhūtagrāmeṇa kāryavān

जन्ममृत्युजराव्याधिवेदनाभिरभिद्रुतम् ।
अपारमिव चास्वस्थं संसारं त्यजतः सुखम्

janmamṛtyujarāvyādhivedanābhirabhidrutam |
apāramiva cāsvasthaṃ saṃsāraṃ tyajataḥ sukham

दिवः पतत्सु देवेषु स्थानेभ्यश्च महर्षिषु ।
को हि नाम भवेनार्थी भवेत्कारणतत्त्ववित्

divaḥ patatsu deveṣu sthānebhyaśca maharṣiṣu |
ko hi nāma bhavenārthī bhavetkāraṇatattvavit

कृत्वा हि विविधं कर्म तत्तद्विविधलक्षणम् ।
पार्थिवैर्नृपतिः स्वल्पैः कारणैरेव बध्यते

kṛtvā hi vividhaṃ karma tattadvividhalakṣaṇam |
pārthivairnṛpatiḥ svalpaiḥ kāraṇaireva badhyate

तस्मात्प्रज्ञामुतमिदं चिरान्मां प्रत्युपस्थितम् ।
तत्प्राप्य प्रार्थये स्थानमव्ययं शाश्वतं ध्रुवम्

tasmātprajñāmutamidaṃ cirānmāṃ pratyupasthitam |
tatprāpya prārthaye sthānamavyayaṃ śāśvataṃ dhruvam

एतया संततं धृत्या चरन्नेवंप्रकारया ।
जन्ममृत्युजराव्याधिवेदनाभिरभिद्रुतम् ।
देहं संस्थापयिष्यामि निर्भयं मार्गमास्थितः

etayā saṃtataṃ dhṛtyā carannevaṃprakārayā |
janmamṛtyujarāvyādhivedanābhirabhidrutam |
dehaṃ saṃsthāpayiṣyāmi nirbhayaṃ mārgamāsthitaḥ