अध्याय 8: रक्त की नदी और कौरव सेना का पलायन

ततः प्रववृते युद्धं कुरूणां भयवर्धनम् ।
सृञ्जयैः सह राजेन्द्र घोरं देवासुरोपमम्

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ kurūṇāṃ bhayavardhanam |
sṛñjayaiḥ saha rājendra ghoraṃ devāsuropamam

नरा रथा गजौघाश्च वाजिनश्च सहस्रशः ।
वाजिनश्च पराक्रान्ताः समाजग्मुः परस्परम्

narā rathā gajaughāśca vājinaśca sahasraśaḥ |
vājinaśca parākrāntāḥ samājagmuḥ parasparam

गजानां भीमरूपाणां द्रवतां निःस्वनो महान् ।
अश्रूयत यथा काले जलदानां नभस्तले

gajānāṃ bhīmarūpāṇāṃ dravatāṃ niḥsvano mahān |
aśrūyata yathā kāle jaladānāṃ nabhastale

नागैरभ्याहताः केचित्सरथा रथिनोऽपतन् ।
व्यद्रवन्त रणे भीता द्राव्यमाणा मदोत्कटैः

nāgairabhyāhatāḥ kecitsarathā rathino'patan |
vyadravanta raṇe bhītā drāvyamāṇā madotkaṭaiḥ

हयौघान्पादरक्षांश्च रथिनस्तत्र शिक्षिताः ।
शरैः सम्प्रेषयामासुः परलोकाय भारत

hayaughānpādarakṣāṃśca rathinastatra śikṣitāḥ |
śaraiḥ sampreṣayāmāsuḥ paralokāya bhārata

सादिनः शिक्षिता राजन्परिवार्य महारथान् ।
विचरन्तो रणेऽभ्यघ्नन्प्रासशक्त्यृष्टिभिस्तथा

sādinaḥ śikṣitā rājanparivārya mahārathān |
vicaranto raṇe'bhyaghnanprāsaśaktyṛṣṭibhistathā

धन्विनः पुरुषाः केचित्परिवार्य महारथान् ।
एकं बहव आसाद्य प्रैषयन्यमसादनम्

dhanvinaḥ puruṣāḥ kecitparivārya mahārathān |
ekaṃ bahava āsādya praiṣayanyamasādanam

नागान्रथवरांश्चान्ये परिवार्य महारथाः ।
सोत्तरा युधि निर्जघ्नुर्द्रवमाणं महारथम्

nāgānrathavarāṃścānye parivārya mahārathāḥ |
sottarā yudhi nirjaghnurdravamāṇaṃ mahāratham

तथा च रथिनं क्रुद्धं विकिरन्तं शरान्बहून् ।
नागा जघ्नुर्महाराज परिवार्य समन्ततः

tathā ca rathinaṃ kruddhaṃ vikirantaṃ śarānbahūn |
nāgā jaghnurmahārāja parivārya samantataḥ

नागा नागमभिद्रुत्य रथी च रथिनं रणे ।
शक्तितोमरनाराचैर्निजघ्नुस्तत्र भारत

nāgā nāgamabhidrutya rathī ca rathinaṃ raṇe |
śaktitomaranārācairnijaghnustatra bhārata

पादातानवमृद्गन्तो रथवारणवाजिनः ।
रणमध्ये व्यदृश्यन्त कुर्वन्तो महदाकुलम्

pādātānavamṛdganto rathavāraṇavājinaḥ |
raṇamadhye vyadṛśyanta kurvanto mahadākulam

हयाश्च पर्यधावन्त चामरैरुपशोभिताः ।
हंसा हिमवतः प्रस्थे पिबन्त इव मेदिनीम्

hayāśca paryadhāvanta cāmarairupaśobhitāḥ |
haṃsā himavataḥ prasthe pibanta iva medinīm

तेषां तु वाजिनां भूमिः खुरैश्चित्रा विशाम्पते ।
अशोभत यथा नारी करजैः क्षतविक्षता

teṣāṃ tu vājināṃ bhūmiḥ khuraiścitrā viśāmpate |
aśobhata yathā nārī karajaiḥ kṣatavikṣatā

वाजिनां खुरशब्देन रथनेमिस्वनेन च ।
पत्तीनां चापि शब्देन नागानां बृंहितेन च

vājināṃ khuraśabdena rathanemisvanena ca |
pattīnāṃ cāpi śabdena nāgānāṃ bṛṃhitena ca

वादित्राणां च घोषेण शङ्खानां निनदेन च ।
अभवन्नादिता भूमिर्निर्घातैरिव भारत

vāditrāṇāṃ ca ghoṣeṇa śaṅkhānāṃ ninadena ca |
abhavannāditā bhūmirnirghātairiva bhārata

धनुषां कूजमानानां शस्त्रौघानां च पात्यताम् ।
कवचानां प्रभाभिश्च न प्राज्ञायत किञ्चन

dhanuṣāṃ kūjamānānāṃ śastraughānāṃ ca pātyatām |
kavacānāṃ prabhābhiśca na prājñāyata kiñcana

बहवो बाहवश्छिन्ना नागराजकरोपमाः ।
उद्वेष्टन्ते विचेष्टन्ते वेगं कुर्वन्ति दारुणम्

bahavo bāhavaśchinnā nāgarājakaropamāḥ |
udveṣṭante viceṣṭante vegaṃ kurvanti dāruṇam

शिरसां च महाराज पततां धरणीतले ।
च्युतानामिव तालेभ्यः फलानां श्रूयते स्वनः

śirasāṃ ca mahārāja patatāṃ dharaṇītale |
cyutānāmiva tālebhyaḥ phalānāṃ śrūyate svanaḥ

शिरोभिः पतितैर्भाति रुधिरार्द्रैर्वसुन्धरा ।
तपनीयनिभैः काले नलिनैरिव भारत

śirobhiḥ patitairbhāti rudhirārdrairvasundharā |
tapanīyanibhaiḥ kāle nalinairiva bhārata

उद्वृत्तनयनैस्तैस्तु गतसत्वैः सुविक्षतैः ।
व्यभ्राजत मही राजन्पुण्डरीकैरिवावृता

udvṛttanayanaistaistu gatasatvaiḥ suvikṣataiḥ |
vyabhrājata mahī rājanpuṇḍarīkairivāvṛtā

बाहुभिश्चन्दनादिग्धैः सकेयूरैर्महारधनैः ।
पतितैर्भाति राजेन्द्र महाशक्रध्वजैरिव

bāhubhiścandanādigdhaiḥ sakeyūrairmahāradhanaiḥ |
patitairbhāti rājendra mahāśakradhvajairiva

ऊरुभिश्च नरेन्द्राणां विनिकृत्तैर्महाहवे ।
हस्तिहस्तोपमैर्जज्ञे संवृतं तद्रणाङ्कणम्

ūrubhiśca narendrāṇāṃ vinikṛttairmahāhave |
hastihastopamairjajñe saṃvṛtaṃ tadraṇāṅkaṇam

कबन्धंशतसङ्कीर्णं छत्रचामरसङ्कुलम् ।
सेनावनं तच्छुशुभे वनं पुष्पाचितं यथा

kabandhaṃśatasaṅkīrṇaṃ chatracāmarasaṅkulam |
senāvanaṃ tacchuśubhe vanaṃ puṣpācitaṃ yathā

तत्र योधा महाराज विचरन्तो ह्यभीतवत् ।
दृश्यन्ते रुधिराक्ताङ्गाः पुष्पिता इव किंशुकाः

tatra yodhā mahārāja vicaranto hyabhītavat |
dṛśyante rudhirāktāṅgāḥ puṣpitā iva kiṃśukāḥ

मातङ्गाश्चाप्यदृश्यन्त शरतोमरपीडिताः ।
पतन्तस्तत्र तवैव छिन्नाभ्रासदृशा रणे

mātaṅgāścāpyadṛśyanta śaratomarapīḍitāḥ |
patantastatra tavaiva chinnābhrāsadṛśā raṇe

गजानीकं महाराज वध्यमानं महात्मभिः ।
व्यदीर्यत दिशः सर्वा वातनुन्ना धना इव

gajānīkaṃ mahārāja vadhyamānaṃ mahātmabhiḥ |
vyadīryata diśaḥ sarvā vātanunnā dhanā iva

ते गजा धनसङ्काशाः पेतुरुर्व्यां समन्ततः ।
वज्रनुन्ना इव बभुः पर्वता युगसङ्क्षये

te gajā dhanasaṅkāśāḥ petururvyāṃ samantataḥ |
vajranunnā iva babhuḥ parvatā yugasaṅkṣaye

हयानां सादिभिः सार्धं पतितानां महीतले ।
राशयः स्म प्रदृश्यन्ते गिरिमात्रांस्ततस्ततः

hayānāṃ sādibhiḥ sārdhaṃ patitānāṃ mahītale |
rāśayaḥ sma pradṛśyante girimātrāṃstatastataḥ

सञ्जज्ञे रणभूमौ तु परलोकवहा नदी ।
शोणितोदा रथावर्ता ध्वजवृक्षास्थिशर्करा

sañjajñe raṇabhūmau tu paralokavahā nadī |
śoṇitodā rathāvartā dhvajavṛkṣāsthiśarkarā

भुजनक्रा धनुःस्रोता हस्तिशैला हयोपला ।
मेदोमज्जाकर्दमिनी छत्रहंसा गदोडुपा

bhujanakrā dhanuḥsrotā hastiśailā hayopalā |
medomajjākardaminī chatrahaṃsā gadoḍupā

कवचोष्णीषसञ्छन्ना पताकारुचिरद्रुमा ।
चक्रचक्रावलीजुष्टा त्रिवेणूरगसंवृता

kavacoṣṇīṣasañchannā patākāruciradrumā |
cakracakrāvalījuṣṭā triveṇūragasaṃvṛtā

शूराणां हर्षजननी भीरूणां भयवर्धनी ।
प्रावर्तत नदी रौद्रा कुरुसृञ्जयसङ्गमे

śūrāṇāṃ harṣajananī bhīrūṇāṃ bhayavardhanī |
prāvartata nadī raudrā kurusṛñjayasaṅgame

तां नदीं परलोकाय वहन्तीमतिभैरवाम् ।
तेरुर्वाहननौभिस्ते शूराः परिघबाहवः

tāṃ nadīṃ paralokāya vahantīmatibhairavām |
terurvāhananaubhiste śūrāḥ parighabāhavaḥ

वर्तमाने तदा युद्धे निर्मर्यादे विशाम्पते ।
चतुरङ्गक्षये घोरे युद्धे देवासुरोपमे

vartamāne tadā yuddhe nirmaryāde viśāmpate |
caturaṅgakṣaye ghore yuddhe devāsuropame

व्याक्रोशन्बान्धवानन्ये तत्र तत्र परन्तप ।
क्रोशद्भिर्दयितैरन्ये भयार्ता न निवर्तिरे

vyākrośanbāndhavānanye tatra tatra parantapa |
krośadbhirdayitairanye bhayārtā na nivartire

निर्मर्यादे तथा युद्धे वर्तमाने भयानके ।
अर्जुनो भीमसेनश्च मोहयाञ्चक्रतुः परान्

nirmaryāde tathā yuddhe vartamāne bhayānake |
arjuno bhīmasenaśca mohayāñcakratuḥ parān

सा वध्यमाना महती सेना तव नराधिप ।
अमुह्यत्तत्र तत्रैव योषिन्मदवशादिव

sā vadhyamānā mahatī senā tava narādhipa |
amuhyattatra tatraiva yoṣinmadavaśādiva

मोहयित्वा च तां सेनां भीमसेनधनञ्जयौ ।
दध्मतुर्वारिजौ तत्र सिंहनादांश्च चक्रतुः

mohayitvā ca tāṃ senāṃ bhīmasenadhanañjayau |
dadhmaturvārijau tatra siṃhanādāṃśca cakratuḥ

श्रुत्वैव तु महाशब्दं धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ ।
धर्मराजं पुरस्कृत्य मद्रराजमभिद्रुतौ

śrutvaiva tu mahāśabdaṃ dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinau |
dharmarājaṃ puraskṛtya madrarājamabhidrutau

तत्राश्चर्यमपश्याम घोररूपं महद्भयम् ।
शल्येन सङ्गताः शूरा यदयुध्यन्त भागशः

tatrāścaryamapaśyāma ghorarūpaṃ mahadbhayam |
śalyena saṅgatāḥ śūrā yadayudhyanta bhāgaśaḥ

माद्रीपुत्रौ तु रभसौ कृतास्त्रौ युद्धदुर्मदौ ।
अभ्ययातां त्वरायुक्तौ जिगीषन्तौ बलं तव

mādrīputrau tu rabhasau kṛtāstrau yuddhadurmadau |
abhyayātāṃ tvarāyuktau jigīṣantau balaṃ tava

ततोऽभ्यावर्तत बलं तावकं भरतर्षभ ।
शरैः प्रणुन्नं बहुधा पाण्डवैर्जितकाशिभिः

tato'bhyāvartata balaṃ tāvakaṃ bharatarṣabha |
śaraiḥ praṇunnaṃ bahudhā pāṇḍavairjitakāśibhiḥ

वध्यमाना चमूः सा तु पुत्राणां प्रेक्षतां तव ।
भेजे दश दिशो राजन्प्रणुन्ना शरवृष्टिभिः

vadhyamānā camūḥ sā tu putrāṇāṃ prekṣatāṃ tava |
bheje daśa diśo rājanpraṇunnā śaravṛṣṭibhiḥ

हाहाकारो महाञ्जज्ञे योधानां तत्र भारत ।
तिष्ठतिष्ठेति चाप्यासीद्द्रावितानां महात्मनाम्

hāhākāro mahāñjajñe yodhānāṃ tatra bhārata |
tiṣṭhatiṣṭheti cāpyāsīddrāvitānāṃ mahātmanām

क्षत्रियाणां तथाऽन्योन्यं संयुगे जयमिच्छताम् ।
प्राद्रवन्नेव सम्भग्नाः पाण्डवैस्तव सैनिकाः

kṣatriyāṇāṃ tathā'nyonyaṃ saṃyuge jayamicchatām |
prādravanneva sambhagnāḥ pāṇḍavaistava sainikāḥ

त्यक्त्वा युद्धे प्रियान्पुत्रान्भ्रातॄनथ पितामहान् ।
मातुलान्भागिनेयांश्च वयस्यानपि भारत

tyaktvā yuddhe priyānputrānbhrātṝnatha pitāmahān |
mātulānbhāgineyāṃśca vayasyānapi bhārata

हयान्द्विपांस्त्वरयन्तो योधा जग्मुः समन्ततः ।
आत्मत्राणकृतोत्साहास्तावका भरतर्षभ

hayāndvipāṃstvarayanto yodhā jagmuḥ samantataḥ |
ātmatrāṇakṛtotsāhāstāvakā bharatarṣabha