अध्याय 7: अन्तिम प्रभात में दोनों सेनाएँ व्यूह रचती हैं

व्यतीतायां रजन्यां तु राजा दुर्योधनस्तदा ।
अब्रवीत्तावकान्सर्वान्सन्नह्यन्तां महारथाः

vyatītāyāṃ rajanyāṃ tu rājā duryodhanastadā |
abravīttāvakānsarvānsannahyantāṃ mahārathāḥ

राज्ञश्च मतमाज्ञाय समनह्यत सा चमूः ।
अयोजयन्रथांस्तूर्णं पर्यधावंस्तथा परे

rājñaśca matamājñāya samanahyata sā camūḥ |
ayojayanrathāṃstūrṇaṃ paryadhāvaṃstathā pare

अकल्प्यन्त च मातङ्गाः समनह्यन्त पत्तयः ।
हयानास्तरणोपेतांश्चक्रुरन्ये सहस्रशः

akalpyanta ca mātaṅgāḥ samanahyanta pattayaḥ |
hayānāstaraṇopetāṃścakruranye sahasraśaḥ

वादित्राणां च निनदः प्रादुरासीद्विशाम्पते ।
योधानां सैन्यमुख्यानामन्योन्यं प्रतिगर्जताम्

vāditrāṇāṃ ca ninadaḥ prādurāsīdviśāmpate |
yodhānāṃ sainyamukhyānāmanyonyaṃ pratigarjatām

ततो बलानि सर्वाणि हतशिष्टानि भारत ।
सन्नद्धानि व्यदृश्यन्त मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्

tato balāni sarvāṇi hataśiṣṭāni bhārata |
sannaddhāni vyadṛśyanta mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam

शल्यं सेनापतिं कृत्वा मद्रराजं महारथाः ।
प्रविभज्य बलं सर्वमनीकेषु व्यवस्थिताः

śalyaṃ senāpatiṃ kṛtvā madrarājaṃ mahārathāḥ |
pravibhajya balaṃ sarvamanīkeṣu vyavasthitāḥ

ततः सर्वे समागम्य पुत्रेण तव सैनिकाः ।
कृपश्च कृतवर्मा च द्रौणिः शल्योऽथ सौबलः ।
अन्ये च पार्थिवाः शेषाः समयं चक्रुरादृताः

tataḥ sarve samāgamya putreṇa tava sainikāḥ |
kṛpaśca kṛtavarmā ca drauṇiḥ śalyo'tha saubalaḥ |
anye ca pārthivāḥ śeṣāḥ samayaṃ cakrurādṛtāḥ

अद्याचार्यसुतो द्रौणिर्नैको युध्येत शत्रुभिः ।
न न एकेन योद्धव्यं कथञ्चिदपि पाण्डवैः

adyācāryasuto drauṇirnaiko yudhyeta śatrubhiḥ |
na na ekena yoddhavyaṃ kathañcidapi pāṇḍavaiḥ

यो ह्येकः पाण्डवैर्युध्येद्यो वा युध्यन्तमुत्सृजेत् ।
स पञ्चभिर्भवेद्युक्तः पातकैश्चोपपातकैः ।
अन्योन्यं परिरक्षद्भिर्योद्धव्यं सहितैश्च नः

yo hyekaḥ pāṇḍavairyudhyedyo vā yudhyantamutsṛjet |
sa pañcabhirbhavedyuktaḥ pātakaiścopapātakaiḥ |
anyonyaṃ parirakṣadbhiryoddhavyaṃ sahitaiśca naḥ

एवं ते समयं कृत्वा सर्वे तत्र महारथाः ।
मद्रराजं पुरस्कृत्य तूर्णमभ्यद्रवन्परान्

evaṃ te samayaṃ kṛtvā sarve tatra mahārathāḥ |
madrarājaṃ puraskṛtya tūrṇamabhyadravanparān

तथैव पाण्डवा राजन्व्यूह्य सैन्यं महारणे ।
अभ्ययुः कौरवान्युद्धे योत्स्यमानाः समन्ततः

tathaiva pāṇḍavā rājanvyūhya sainyaṃ mahāraṇe |
abhyayuḥ kauravānyuddhe yotsyamānāḥ samantataḥ

ततो बलं समभवत्क्षुब्धार्णवसमस्वनम् ।
समुद्भूतार्णवाकारमुदीर्णरथकुञ्जरम्

tato balaṃ samabhavatkṣubdhārṇavasamasvanam |
samudbhūtārṇavākāramudīrṇarathakuñjaram

द्रोणस्य चैव भीष्मस्य राधेयस्य च मे श्रुतम् ।
पातनं शंस मे भूयः शल्यस्याथ सुतस्य मे

droṇasya caiva bhīṣmasya rādheyasya ca me śrutam |
pātanaṃ śaṃsa me bhūyaḥ śalyasyātha sutasya me

कथं रणे हतः शल्यो धर्मराजेन सञ्जय ।
भीमेन च महाबाहुः पुत्रो दुर्योधनो मम

kathaṃ raṇe hataḥ śalyo dharmarājena sañjaya |
bhīmena ca mahābāhuḥ putro duryodhano mama

क्षयं मनुष्यदेहानां तथा नागाश्वसङ्क्षयम् ।
शृणु राजन्स्थिरो भूत्वा सङ्ग्रामं शंसतो मम

kṣayaṃ manuṣyadehānāṃ tathā nāgāśvasaṅkṣayam |
śṛṇu rājansthiro bhūtvā saṅgrāmaṃ śaṃsato mama

आशा बलवती राजन्पुत्राणां तेऽभवत्तदा

āśā balavatī rājanputrāṇāṃ te'bhavattadā

हते द्रोणे च भीष्मे च सूतपुत्रे च पातिते ।
शल्यः पार्थान्रणे सर्वान्निहनिष्यति मारिष

hate droṇe ca bhīṣme ca sūtaputre ca pātite |
śalyaḥ pārthānraṇe sarvānnihaniṣyati māriṣa

तामाशां हृदये कृत्वा समाश्वस्य च भारत ।
मद्रराजं च समरे समाश्रित्य महारथम् ।
नाथवन्तं तदाऽऽत्मानममन्यत सुतस्तव

tāmāśāṃ hṛdaye kṛtvā samāśvasya ca bhārata |
madrarājaṃ ca samare samāśritya mahāratham |
nāthavantaṃ tadā''tmānamamanyata sutastava

यदा कर्णे हते पार्थाः सिंहनादं प्रचक्रिरे ।
तदा राजन्धार्तराष्ट्रान्प्रविवेश महद्भयम्

yadā karṇe hate pārthāḥ siṃhanādaṃ pracakrire |
tadā rājandhārtarāṣṭrānpraviveśa mahadbhayam

तान्समाश्वास्य तु तदा मद्रराजः प्रतापवान् ।
व्यूह्य व्यूहं महाराज सर्वतोभद्रमृद्धिमत्

tānsamāśvāsya tu tadā madrarājaḥ pratāpavān |
vyūhya vyūhaṃ mahārāja sarvatobhadramṛddhimat

प्रत्युद्ययौ रणे पार्थान्मद्रराजः प्रतापवान् ।
विधून्वन्कार्मुकं चित्रं भारघ्नं वेगवत्तरम् ।
रथप्रवरमास्थाय सैन्धवाश्वं महारथः

pratyudyayau raṇe pārthānmadrarājaḥ pratāpavān |
vidhūnvankārmukaṃ citraṃ bhāraghnaṃ vegavattaram |
rathapravaramāsthāya saindhavāśvaṃ mahārathaḥ

तस्य सूतो महाराज रथस्थोऽशोभयद्रथम् ।
स तेन संवृतो वीरो रथेनामित्रकर्शनः ।
तस्थौ शूरो महाराज पुत्राणां ते भयप्रणुत्

tasya sūto mahārāja rathastho'śobhayadratham |
sa tena saṃvṛto vīro rathenāmitrakarśanaḥ |
tasthau śūro mahārāja putrāṇāṃ te bhayapraṇut

प्रयाणे मद्रराजोऽभून्मुखं व्यूहस्य दंशितः ।
मद्रकैः सहितो वीरैः कर्णपुत्रैश्च दुर्जयैः

prayāṇe madrarājo'bhūnmukhaṃ vyūhasya daṃśitaḥ |
madrakaiḥ sahito vīraiḥ karṇaputraiśca durjayaiḥ

सव्येऽभूत्कृतवर्मा च त्रिगर्तैः परिवारितः ।
गौतमो दक्षिणे पार्श्वे शकैश्च यवनैः सह

savye'bhūtkṛtavarmā ca trigartaiḥ parivāritaḥ |
gautamo dakṣiṇe pārśve śakaiśca yavanaiḥ saha

अश्वत्थामा पृष्ठतोऽभूत्काम्भोजैः परिवारितः ।
दुर्योधनोऽभवन्मध्ये रक्षितः कुरुपुङ्गवैः

aśvatthāmā pṛṣṭhato'bhūtkāmbhojaiḥ parivāritaḥ |
duryodhano'bhavanmadhye rakṣitaḥ kurupuṅgavaiḥ

हयानीकेन महता सौबलश्चापि संवृतः ।
प्रययौ सर्वसैन्येन कैतव्यश्च महारथः

hayānīkena mahatā saubalaścāpi saṃvṛtaḥ |
prayayau sarvasainyena kaitavyaśca mahārathaḥ

पाण्डवाश्च महेष्वासा व्यूह्य सैन्यमरिन्दमाः ।
त्रिधाभूता महाराज तव सैन्यमुपाद्रवन्

pāṇḍavāśca maheṣvāsā vyūhya sainyamarindamāḥ |
tridhābhūtā mahārāja tava sainyamupādravan

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च सात्यकिस्च महारथः ।
शल्यस्य वाहिनीं हन्तुमभिदुद्रुवुराहवे

dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca sātyakisca mahārathaḥ |
śalyasya vāhinīṃ hantumabhidudruvurāhave

ततो युधिष्ठिरो राजा स्वेनानीकेन संवृतः ।
शल्यमेवाभिदुद्राव जिघांसुर्भरतर्षभः

tato yudhiṣṭhiro rājā svenānīkena saṃvṛtaḥ |
śalyamevābhidudrāva jighāṃsurbharatarṣabhaḥ

हार्दिक्यं च महेष्वासमर्जुनः शत्रुपूगहा ।
संशप्तकगणांश्चैव वेगितोऽभिविदुद्रुवे

hārdikyaṃ ca maheṣvāsamarjunaḥ śatrupūgahā |
saṃśaptakagaṇāṃścaiva vegito'bhividudruve

गौतमं भीमसेनो वै सोमकाश्च महारथाः ।
अभ्यद्रवन्त राजेनद्‌र जिघांसन्तः परान्युधि

gautamaṃ bhīmaseno vai somakāśca mahārathāḥ |
abhyadravanta rājenad‌ra jighāṃsantaḥ parānyudhi

माद्रीपुत्रौ तु शकुनिमुलूकं च महारथम् ।
ससैन्यौ सहसैन्यौ तावुपतस्थतुराहवे

mādrīputrau tu śakunimulūkaṃ ca mahāratham |
sasainyau sahasainyau tāvupatasthaturāhave

तथैवायुतशो योधास्तावकाः पाण्डवान्रणे ।
अभ्यवर्तन्त सङ्क्रुद्धा विविधायुधपाणयः

tathaivāyutaśo yodhāstāvakāḥ pāṇḍavānraṇe |
abhyavartanta saṅkruddhā vividhāyudhapāṇayaḥ

हते भीष्मे हमेष्वासे द्रोणे कर्णे जयद्रथे ।
कुरुष्वल्पावशिष्टेषु पाण्डवेषु च संयुगे

hate bhīṣme hameṣvāse droṇe karṇe jayadrathe |
kuruṣvalpāvaśiṣṭeṣu pāṇḍaveṣu ca saṃyuge

संरब्धेषु च पार्थेषु पराक्रान्तेषु सञ्जय ।
मामकानां परेषां च किं शिष्टमभवद्बलम्

saṃrabdheṣu ca pārtheṣu parākrānteṣu sañjaya |
māmakānāṃ pareṣāṃ ca kiṃ śiṣṭamabhavadbalam

यथा वयं परे राजन्युद्धाय समुपस्थिताः ।
यावच्चासीद्बलं शिष्टं सङ्ग्रामे तन्निबोध मे

yathā vayaṃ pare rājanyuddhāya samupasthitāḥ |
yāvaccāsīdbalaṃ śiṣṭaṃ saṅgrāme tannibodha me

एकादश सहस्राणि रथानां भरतर्षभ ।
दश दन्तिसहस्राणि सप्त चैव शतानि च

ekādaśa sahasrāṇi rathānāṃ bharatarṣabha |
daśa dantisahasrāṇi sapta caiva śatāni ca

पूर्णे शतसहस्रे द्वे हयानां तत्र भारत ।
पत्तिकोट्यस्तथा तिस्रो बलमेतत्तवाभवत्

pūrṇe śatasahasre dve hayānāṃ tatra bhārata |
pattikoṭyastathā tisro balametattavābhavat

रथानां षट्‌सहस्राणि षट्सहस्राश्च कुञ्जराः ।
दश चाश्वसहस्राणि पत्तिकोटी च भारत

rathānāṃ ṣaṭ‌sahasrāṇi ṣaṭsahasrāśca kuñjarāḥ |
daśa cāśvasahasrāṇi pattikoṭī ca bhārata

एतद्बलं पाण्डवानामभवच्छेषमाहवे ।
एत एव समाजग्मुर्युद्वाय भरतर्षभ

etadbalaṃ pāṇḍavānāmabhavaccheṣamāhave |
eta eva samājagmuryudvāya bharatarṣabha

एवं विभज्य राजेन्द्र मद्रराजमते स्थिताः ।
पाण्डवान्प्रत्युदीयाम जयगृद्धाः प्रमन्यवः

evaṃ vibhajya rājendra madrarājamate sthitāḥ |
pāṇḍavānpratyudīyāma jayagṛddhāḥ pramanyavaḥ

तथैव पाण्‍डवाः शूराः समरे जितकाशिनः ।
उपयाता नरव्याघ्राः पाञ्चालाश्च यशस्विनः

tathaiva pāṇ‍ḍavāḥ śūrāḥ samare jitakāśinaḥ |
upayātā naravyāghrāḥ pāñcālāśca yaśasvinaḥ

एवमेते बलौघेन परस्परवधैषिणः ।
उपयाता नरव्याघ्राः पूर्वां सन्ध्यां प्रति प्रभो

evamete balaughena parasparavadhaiṣiṇaḥ |
upayātā naravyāghrāḥ pūrvāṃ sandhyāṃ prati prabho

ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं भयानकम् ।
तावकानां परेषां च निघ्नतामितरेतरम्

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayānakam |
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nighnatāmitaretaram