अध्याय 57: युद्ध से पहले भीम सारे अपराध गिनाते हैं

ततो वाग्युद्धमभवत्तुमुलं जनमेजय ।
यत्र दुःखान्वितो राजा धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम्

tato vāgyuddhamabhavattumulaṃ janamejaya |
yatra duḥkhānvito rājā dhṛtarāṣṭro'bravīdidam

धिगस्तु खलु मानुष्यं यस्य निष्ठेयमीदृशी ।
एकादशचमूभर्ता यत्र पुत्रो ममानघ

dhigastu khalu mānuṣyaṃ yasya niṣṭheyamīdṛśī |
ekādaśacamūbhartā yatra putro mamānagha

आज्ञाप्य सर्वान्नृपतीन्भुक्त्वा चेमां वसुन्धराम् ।
गदामादाय चैकाकी पदातिः प्रस्थितो रणम्

ājñāpya sarvānnṛpatīnbhuktvā cemāṃ vasundharām |
gadāmādāya caikākī padātiḥ prasthito raṇam

भूत्वा हि जगतो नाथो ह्यनाथ इव मे सुतः ।
गदामुद्यम्य यो याति किमन्यद्भागधेयतः

bhūtvā hi jagato nātho hyanātha iva me sutaḥ |
gadāmudyamya yo yāti kimanyadbhāgadheyataḥ

अहो दुःखं महत्प्राप्तं पुत्रेण मम स़ञ्जय ।
एवमुक्त्वा स दुःखार्तो विरराम जनाधिपः

aho duḥkhaṃ mahatprāptaṃ putreṇa mama sa़ñjaya |
evamuktvā sa duḥkhārto virarāma janādhipaḥ

स मेघनिनदो हर्षान्निनदन्निव गोवृषः ।
आजुहाव तदा पार्थं युद्धाय युधि वीर्यवान्

sa meghaninado harṣānninadanniva govṛṣaḥ |
ājuhāva tadā pārthaṃ yuddhāya yudhi vīryavān

भीममाह्वयमाने तु कुरुराजे महात्मनि ।
प्रादुरासन्सुघोराणि रूपाणि विविधान्युत

bhīmamāhvayamāne tu kururāje mahātmani |
prādurāsansughorāṇi rūpāṇi vividhānyuta

ववुर्वाताः सनिर्घाताः पांसुवर्षं पपात च ।
बभूवुश्च दिशः सर्वास्तिमिरेण समावृताः

vavurvātāḥ sanirghātāḥ pāṃsuvarṣaṃ papāta ca |
babhūvuśca diśaḥ sarvāstimireṇa samāvṛtāḥ

महास्वनाः सुनिर्वातास्तुमुला रोमहर्षणाः ।
पेतुस्तथोल्काः शतशः स्फोटयन्त्यो नभस्तलात्

mahāsvanāḥ sunirvātāstumulā romaharṣaṇāḥ |
petustatholkāḥ śataśaḥ sphoṭayantyo nabhastalāt

राहुश्चाग्रसदादित्यमपर्वणि विशाम्पते ।
चकम्पे च महाकम्पं पृथिवी सवनद्रुमा

rāhuścāgrasadādityamaparvaṇi viśāmpate |
cakampe ca mahākampaṃ pṛthivī savanadrumā

रूक्षाश्च वाताः प्रववुर्नीचैः शर्करकर्षिणः ।
गिरीणां शिखराण्येव न्यपतन्त महीतले

rūkṣāśca vātāḥ pravavurnīcaiḥ śarkarakarṣiṇaḥ |
girīṇāṃ śikharāṇyeva nyapatanta mahītale

मृगा बहुविधाकाराः सम्पतन्ति दीशो दश ।
दीप्ताः शिवाश्चाप्यनदन्घोररूपाः सुदारुणाः

mṛgā bahuvidhākārāḥ sampatanti dīśo daśa |
dīptāḥ śivāścāpyanadanghorarūpāḥ sudāruṇāḥ

निर्घाताश्च महाघोरा बभूवू रोमहर्षणाः ।
दीप्तायां दिशि राजेन्द्र मृगाश्चाशुभवादिनः

nirghātāśca mahāghorā babhūvū romaharṣaṇāḥ |
dīptāyāṃ diśi rājendra mṛgāścāśubhavādinaḥ

उदपानगताश्चापो व्यवर्धन्त समन्ततः ।
अशरीरा महानादाः श्रूयन्ते स्म भयानकाः

udapānagatāścāpo vyavardhanta samantataḥ |
aśarīrā mahānādāḥ śrūyante sma bhayānakāḥ

एवमादीनि दृष्ट्वा स निमित्तानि वृकोदरः ।
उवाच भ्रातरं ज्येष्ठं धर्मराजं युधिष्ठिरम्

evamādīni dṛṣṭvā sa nimittāni vṛkodaraḥ |
uvāca bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram

एष शक्यो मया जेतुं मन्दात्मा च सुयोधनः

eṣa śakyo mayā jetuṃ mandātmā ca suyodhanaḥ

अद्य क्रोधं विमोक्ष्यामि निगूढं हृदयेशयम् ।
सुयोधने कौरवेन्द्रे खाण्डवेऽग्निमिवार्जुनः

adya krodhaṃ vimokṣyāmi nigūḍhaṃ hṛdayeśayam |
suyodhane kauravendre khāṇḍave'gnimivārjunaḥ

शल्यमद्योद्धरिष्यामि तव पाण्डव हृच्छयम् ।
निहत्य गदया पापमिमं कुरुकुलान्तकम्

śalyamadyoddhariṣyāmi tava pāṇḍava hṛcchayam |
nihatya gadayā pāpamimaṃ kurukulāntakam

अद्य कीर्तिमयीं मालां प्रतिमोक्ष्याम्यहं त्वयि ।
हत्वेमं पापकर्माणं गदया रणमूर्धनि

adya kīrtimayīṃ mālāṃ pratimokṣyāmyahaṃ tvayi |
hatvemaṃ pāpakarmāṇaṃ gadayā raṇamūrdhani

अद्योरुगदया राजन्भेत्ताऽस्मि समरेऽनया ।
नायं प्रवेष्टा नगरं पुनर्वारणसाह्वयम्

adyorugadayā rājanbhettā'smi samare'nayā |
nāyaṃ praveṣṭā nagaraṃ punarvāraṇasāhvayam

सर्पोत्सर्गस्य शयने विषदानस्य भोजने ।
प्रमाणकोट्यां पातस्य दाहस्य जतुवेश्मनि

sarpotsargasya śayane viṣadānasya bhojane |
pramāṇakoṭyāṃ pātasya dāhasya jatuveśmani

सभायामवहासस्य सर्वस्वहरणस्य च ।
वर्षमज्ञातवासस्य वनवासस्य चानघ

sabhāyāmavahāsasya sarvasvaharaṇasya ca |
varṣamajñātavāsasya vanavāsasya cānagha

अद्यान्तमेषां दुःखानां गन्ताऽहं भरतर्षभ ।
एकाह्ना विनिहत्येमं भविष्याम्यात्मनोऽनृणः

adyāntameṣāṃ duḥkhānāṃ gantā'haṃ bharatarṣabha |
ekāhnā vinihatyemaṃ bhaviṣyāmyātmano'nṛṇaḥ

अद्यायुर्धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेरकृतात्मनः ।
समाप्तं भरतश्रेष्ठ मातापित्रोश्च दर्शनम्

adyāyurdhārtarāṣṭrasya durmaterakṛtātmanaḥ |
samāptaṃ bharataśreṣṭha mātāpitrośca darśanam

अद्य सौख्यं तु राजेन्द्र कुरुराजस्य दुर्मतेः ।
समाप्तं च महाराज नारीणां दर्शनं पुनः

adya saukhyaṃ tu rājendra kururājasya durmateḥ |
samāptaṃ ca mahārāja nārīṇāṃ darśanaṃ punaḥ

अद्यायं कुरुराजस्य शन्तनोः कुलपांसनः ।
प्राणाञ्श्रियं च राज्यं च त्यक्त्वा शेष्यति भूतले

adyāyaṃ kururājasya śantanoḥ kulapāṃsanaḥ |
prāṇāñśriyaṃ ca rājyaṃ ca tyaktvā śeṣyati bhūtale

राजा च धृतराष्ट्रोऽद्य श्रुत्वा पुत्रं निपातितम् ।
स्मरिष्यत्यशुभं कर्म यत्तच्छकुनिबुद्धिजम्

rājā ca dhṛtarāṣṭro'dya śrutvā putraṃ nipātitam |
smariṣyatyaśubhaṃ karma yattacchakunibuddhijam

इत्युक्त्वा राजशार्दूल गदामादाय वीर्यवान् ।
अभ्यतिष्ठत युद्धाय शक्रो वृत्रमिवाह्वयन्

ityuktvā rājaśārdūla gadāmādāya vīryavān |
abhyatiṣṭhata yuddhāya śakro vṛtramivāhvayan

तमुद्यतगदं दृष्ट्वा कैलासमिव शृङ्गिणम् ।
भीमसेनः पुनः क्रुद्धो दुर्योधनमुवाच ह

tamudyatagadaṃ dṛṣṭvā kailāsamiva śṛṅgiṇam |
bhīmasenaḥ punaḥ kruddho duryodhanamuvāca ha

राज्ञश्च धृतराष्ट्रस्य तथा त्वमपि चात्मनः ।
स्मर तद्दुष्कृतं कर्म यद्वृत्तं वारणावते

rājñaśca dhṛtarāṣṭrasya tathā tvamapi cātmanaḥ |
smara tadduṣkṛtaṃ karma yadvṛttaṃ vāraṇāvate

द्रौपदी च परिक्लिष्टा सभामध्ये रजस्वला ।
द्यूते च वञ्चितो राजा यत्त्वया सौबलेन च

draupadī ca parikliṣṭā sabhāmadhye rajasvalā |
dyūte ca vañcito rājā yattvayā saubalena ca

वने दुःखं च यत्प्राप्तमस्माभिस्त्वत्कृतं महत् ।
विराटनगरे चैव योन्यन्तरगतैरिव ।
तत्सर्वं पातयाम्यद्य दिष्ट्या दृष्टोऽसि दुर्मते

vane duḥkhaṃ ca yatprāptamasmābhistvatkṛtaṃ mahat |
virāṭanagare caiva yonyantaragatairiva |
tatsarvaṃ pātayāmyadya diṣṭyā dṛṣṭo'si durmate

त्वत्कृतेऽसौ हतः शेते शरतल्पे पितामहः ।
गाङ्गेयो रथिनां श्रेष्ठो रथिना याज्ञसेनिना

tvatkṛte'sau hataḥ śete śaratalpe pitāmahaḥ |
gāṅgeyo rathināṃ śreṣṭho rathinā yājñaseninā

हतो द्रोणश्च कर्णश्च तथा शल्यः प्रतापवान् ।
वैराग्नेरादिकर्तासौ शकुनिः सौबलो हतः

hato droṇaśca karṇaśca tathā śalyaḥ pratāpavān |
vairāgnerādikartāsau śakuniḥ saubalo hataḥ

प्रातिकामी तथा पापो द्रौपद्याः क्लेशकृद्धतः ।
भ्रातरस्ते हताः सर्वे शूरा विक्रान्तयोधिनः

prātikāmī tathā pāpo draupadyāḥ kleśakṛddhataḥ |
bhrātaraste hatāḥ sarve śūrā vikrāntayodhinaḥ

एते चान्ये च बहवो निहतास्त्वत्कृते नृपाः ।
त्वामद्य निहनिष्यामि गदया नात्र संशयः

ete cānye ca bahavo nihatāstvatkṛte nṛpāḥ |
tvāmadya nihaniṣyāmi gadayā nātra saṃśayaḥ

इत्येवमुच्चै राजानं भाषमाणं वृकोदरम् ।
उवाच गतभी राजन्पुत्रस्ते सत्यविक्रमः

ityevamuccai rājānaṃ bhāṣamāṇaṃ vṛkodaram |
uvāca gatabhī rājanputraste satyavikramaḥ

किं कत्थनेन बहुना युध्यस्वेह वृकोदर ।
अद्य तेऽहं विनेष्यामि युद्धश्रद्धां कुलाधम

kiṃ katthanena bahunā yudhyasveha vṛkodara |
adya te'haṃ vineṣyāmi yuddhaśraddhāṃ kulādhama

इति दुर्यार्धेनोऽक्षुद्रस्त्वया क्षुद्रबलेन वै ।
शक्यस्रासयितुं वाचा न चान्यः प्राकृतो यथा

iti duryārdheno'kṣudrastvayā kṣudrabalena vai |
śakyasrāsayituṃ vācā na cānyaḥ prākṛto yathā

चिरकालेप्सितं दिष्ट्या हृदयस्थमिदं मम ।
त्वया सह गदायुद्धं त्रिदशैरुपपादितम्

cirakālepsitaṃ diṣṭyā hṛdayasthamidaṃ mama |
tvayā saha gadāyuddhaṃ tridaśairupapāditam

किं वाचा बहुनोक्तेन कत्थितेन च दुर्मते ।
वाणी सङ्कोच्यतामेषा कर्मणा मा चिरं कृथाः

kiṃ vācā bahunoktena katthitena ca durmate |
vāṇī saṅkocyatāmeṣā karmaṇā mā ciraṃ kṛthāḥ

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्व एवाभ्यपूजयन् ।
राजानः सोमकाश्चैव ये तत्रासन्समागताः

tasya tadvacanaṃ śrutvā sarva evābhyapūjayan |
rājānaḥ somakāścaiva ye tatrāsansamāgatāḥ

ततः सम्पूजितः सर्वैः सम्प्रहृष्टतनूरुहः ।
भूयो धीरां मतिं चक्रे युद्धाय कुरुनन्दनः

tataḥ sampūjitaḥ sarvaiḥ samprahṛṣṭatanūruhaḥ |
bhūyo dhīrāṃ matiṃ cakre yuddhāya kurunandanaḥ

तं मत्तमिव मातङ्गं तलशब्दैर्नराधिपाः ।
भूयः संहर्षयांचक्रुर्दुर्योधनममर्षणम्

taṃ mattamiva mātaṅgaṃ talaśabdairnarādhipāḥ |
bhūyaḥ saṃharṣayāṃcakrurduryodhanamamarṣaṇam

तं महात्मा महात्मानं गदामुद्यम्य पाण्डवः ।
अभिदुद्राव वेगेन धार्तराष्ट्रं वृकोदरः

taṃ mahātmā mahātmānaṃ gadāmudyamya pāṇḍavaḥ |
abhidudrāva vegena dhārtarāṣṭraṃ vṛkodaraḥ

बृंहन्ति कुञ्चरास्तत्र हया हेषन्ति चासकृत् ।
शस्त्राणि चाप्यदीप्यन्त पाण्डवानां जयैषिणां

bṛṃhanti kuñcarāstatra hayā heṣanti cāsakṛt |
śastrāṇi cāpyadīpyanta pāṇḍavānāṃ jayaiṣiṇāṃ