अध्याय 58: भीम और दुर्योधन का गदायुद्ध

ततो दुर्योधनो दृष्ट्वा भीमसेनं तथाऽऽगतम् ।
प्रत्युद्ययावदीनात्मा वेगेन महता नदन्

tato duryodhano dṛṣṭvā bhīmasenaṃ tathā''gatam |
pratyudyayāvadīnātmā vegena mahatā nadan

समापेततुरन्योन्यं शृङ्गिणौ वृषभाविव ।
महानिर्घातघोषश्च प्रहाराणामजायत

samāpetaturanyonyaṃ śṛṅgiṇau vṛṣabhāviva |
mahānirghātaghoṣaśca prahārāṇāmajāyata

अभवच्च तयोर्युद्वं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
जिघृक्षतोर्यथाऽन्योन्यमिन्द्रप्रह्लादयोरिव

abhavacca tayoryudvaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam |
jighṛkṣatoryathā'nyonyamindraprahlādayoriva

रुधिरोक्षितसर्वाङ्गौ गदाहस्तौ मनस्विनौ ।
ददृशाते महात्मानौ पुष्पिताविव किंशुकौ

rudhirokṣitasarvāṅgau gadāhastau manasvinau |
dadṛśāte mahātmānau puṣpitāviva kiṃśukau

तथा तस्मिन्महायुद्धे वर्तमाने सुदारुणे ।
खद्योतसङ्खैरिव खं दर्शनीयं व्यरोचत

tathā tasminmahāyuddhe vartamāne sudāruṇe |
khadyotasaṅkhairiva khaṃ darśanīyaṃ vyarocata

तथा तस्मिन्वर्तमाने सङ्कुले तुमुले भृशम् ।
उभावपि परिश्रान्तौ युध्यमानावरिन्दमौ

tathā tasminvartamāne saṅkule tumule bhṛśam |
ubhāvapi pariśrāntau yudhyamānāvarindamau

तौ मुहूर्तं समाश्वस्य पुनरेव परन्तपौ ।
सम्प्रहारयतां चित्रे सम्प्रगृह्य गदे शुभे

tau muhūrtaṃ samāśvasya punareva parantapau |
samprahārayatāṃ citre sampragṛhya gade śubhe

तौ तु दृष्ट्वा महावीर्यौ समाश्वस्तौ नरर्षभौ ।
बलिनौ वारणौ यद्वद्वासितार्थे मदोत्कटौ

tau tu dṛṣṭvā mahāvīryau samāśvastau nararṣabhau |
balinau vāraṇau yadvadvāsitārthe madotkaṭau

समानवीर्यौ सम्प्रेक्ष्य प्रगृहीतगदावुभौ ।
प्रहर्षं परमं जग्मुर्देवगन्धर्वदानवाः

samānavīryau samprekṣya pragṛhītagadāvubhau |
praharṣaṃ paramaṃ jagmurdevagandharvadānavāḥ

प्रगृहीतगदौ दृष्ट्वा दुर्योधनवृकोदरौ ।
संशयः सर्वभूतानां विजये समपद्यत

pragṛhītagadau dṛṣṭvā duryodhanavṛkodarau |
saṃśayaḥ sarvabhūtānāṃ vijaye samapadyata

समागम्य ततो भूयो भ्रातरौ बलिनां वरौ ।
अन्योन्यस्यान्तरप्रेप्सू प्रचक्रातेऽन्तरं प्रति

samāgamya tato bhūyo bhrātarau balināṃ varau |
anyonyasyāntaraprepsū pracakrāte'ntaraṃ prati

यमदण्डोपमां गुर्वीमिन्द्राशनिमिवोद्यताम् ।
ददृशुः प्रेक्षका राजन्रौद्रीं विशसनीं गदाम्

yamadaṇḍopamāṃ gurvīmindrāśanimivodyatām |
dadṛśuḥ prekṣakā rājanraudrīṃ viśasanīṃ gadām

आविद्ध्यतो गतां तस्य भीमसेनस्य संयुगे ।
शब्दः सुतुमुलो घोरो मुहूर्तं समपद्यत

āviddhyato gatāṃ tasya bhīmasenasya saṃyuge |
śabdaḥ sutumulo ghoro muhūrtaṃ samapadyata

आविद्ध्यन्तमरिं प्रेक्ष्य धार्तराष्ट्रोऽथ पाण्डवम् ।
गदामतुलवेगां तां विस्मितः सम्बभूव ह

āviddhyantamariṃ prekṣya dhārtarāṣṭro'tha pāṇḍavam |
gadāmatulavegāṃ tāṃ vismitaḥ sambabhūva ha

चरंश्च विविधान्मार्गान्मण्डलानि च भारत ।
अशोभत तदा वीरो भूय एव वृकोदरः

caraṃśca vividhānmārgānmaṇḍalāni ca bhārata |
aśobhata tadā vīro bhūya eva vṛkodaraḥ

तौ परस्परमासाद्य यत्तावन्योन्यसूदने ।
मार्जाराविव भक्षार्थे ततक्षाते मुहुर्मुहुः

tau parasparamāsādya yattāvanyonyasūdane |
mārjārāviva bhakṣārthe tatakṣāte muhurmuhuḥ

अचरद्भीमसेनस्तु मार्गान्बहुविधांस्तथा ।
मण्डलानि विचित्राणि गतप्रत्यागतानि च

acaradbhīmasenastu mārgānbahuvidhāṃstathā |
maṇḍalāni vicitrāṇi gatapratyāgatāni ca

गोमूत्रिकाणि चित्राणि स्थानानि विविधानि च ।
परिमोक्षं प्रहाराणां वर्जनं परिधावनम्

gomūtrikāṇi citrāṇi sthānāni vividhāni ca |
parimokṣaṃ prahārāṇāṃ varjanaṃ paridhāvanam

अभिद्रवणमाक्षेपमवस्थानं सविग्रहम् ।
मत्स्योद्वृत्तं सोरुवृत्तमवप्लुतमुपप्लुतम्

abhidravaṇamākṣepamavasthānaṃ savigraham |
matsyodvṛttaṃ soruvṛttamavaplutamupaplutam

उपन्यस्तमपन्यस्तं गदायुद्धविशारदौ ।
एवं तौ विचरन्तौ तु न्यघ्नतां वै परस्परम्

upanyastamapanyastaṃ gadāyuddhaviśāradau |
evaṃ tau vicarantau tu nyaghnatāṃ vai parasparam

वञ्चयानौ पुनश्चैव चेरतुः कुरुसत्तमौ ।
विक्रीडन्तौ सुबलिनौ मण्डलानि विचेरतुः

vañcayānau punaścaiva ceratuḥ kurusattamau |
vikrīḍantau subalinau maṇḍalāni viceratuḥ

[तौ दर्शयन्तौ समरे युद्धक्रीडां समन्ततः ।
गदाभ्यां सहसाऽन्योन्यमाजघ्नतुररिन्दमौ

[tau darśayantau samare yuddhakrīḍāṃ samantataḥ |
gadābhyāṃ sahasā'nyonyamājaghnaturarindamau

परस्परं समासाद्य दंष्ट्राभ्यां द्विरदौ यथा ।
अशोभेतां महाराज शोणितेन परिप्लुतौ

parasparaṃ samāsādya daṃṣṭrābhyāṃ dviradau yathā |
aśobhetāṃ mahārāja śoṇitena pariplutau

एवं तदभवद्युद्धं घोररूपं परन्तप ।
परिवृत्तेऽहनि क्रूरं वृत्रवासवयोरिव ॥]

evaṃ tadabhavadyuddhaṃ ghorarūpaṃ parantapa |
parivṛtte'hani krūraṃ vṛtravāsavayoriva ||]

गदाहस्तौ ततस्तौ तु मण्डलावस्थितौ बली ।
दक्षिणं मण्डलं राजन्धार्तराष्ट्रोऽभ्यवर्तत ।
सव्यं तु मण्डलं तत्र भीमसेनोऽभ्यवर्तत

gadāhastau tatastau tu maṇḍalāvasthitau balī |
dakṣiṇaṃ maṇḍalaṃ rājandhārtarāṣṭro'bhyavartata |
savyaṃ tu maṇḍalaṃ tatra bhīmaseno'bhyavartata

तथा तु चरतस्तस्य भीमस्य रणमूर्धनि ।
दुर्योधनो महाराज पार्श्वदेशेऽभ्यताडयत्

tathā tu caratastasya bhīmasya raṇamūrdhani |
duryodhano mahārāja pārśvadeśe'bhyatāḍayat

आहतस्तु ततो भीमः पुत्रेण तव भारत ।
आविध्यत गदां गुवीं प्रहारं तमचिन्तयन्

āhatastu tato bhīmaḥ putreṇa tava bhārata |
āvidhyata gadāṃ guvīṃ prahāraṃ tamacintayan

इन्द्राशनिसमां घोरां यमदण्डमिवोद्यताम् ।
ददृशुस्ते महाराज भीमसेनस्य तां गदाम्

indrāśanisamāṃ ghorāṃ yamadaṇḍamivodyatām |
dadṛśuste mahārāja bhīmasenasya tāṃ gadām

आविध्यन्तं गदां दृष्ट्वा भीमसेनं तवात्मजः ।
समुद्यम्य गदां घोरां प्रत्यविध्यत्परन्तपः

āvidhyantaṃ gadāṃ dṛṣṭvā bhīmasenaṃ tavātmajaḥ |
samudyamya gadāṃ ghorāṃ pratyavidhyatparantapaḥ

गदामारुतवेगेन तव पुत्रस्य भारत ।
शब्द आसीत्सुतुमुलस्तेजश्च समजायत

gadāmārutavegena tava putrasya bhārata |
śabda āsītsutumulastejaśca samajāyata

स चरन्विविधान्मार्गान्मण्डलानि च भागशः ।
समशोभत तेजस्वी भूयो भीमात्सुयोधनः

sa caranvividhānmārgānmaṇḍalāni ca bhāgaśaḥ |
samaśobhata tejasvī bhūyo bhīmātsuyodhanaḥ

आविद्धा सर्ववेगेन भीमेन महती गदा ।
सधूमं सार्चिषं चाग्निं मुमोचोग्रमहास्वना

āviddhā sarvavegena bhīmena mahatī gadā |
sadhūmaṃ sārciṣaṃ cāgniṃ mumocogramahāsvanā

आधूतां भीमसेनेन गदां दृष्ट्वा सुयोधनः ।
अद्रिसारमयीं गुर्वीमाविध्यन्बह्वशोभत

ādhūtāṃ bhīmasenena gadāṃ dṛṣṭvā suyodhanaḥ |
adrisāramayīṃ gurvīmāvidhyanbahvaśobhata

गदामारुतवेगं हि दृष्ट्वा तस्य महात्मनः ।
भयं विवेश पाण्डूंस्तु सर्वानेव ससात्यकीन्

gadāmārutavegaṃ hi dṛṣṭvā tasya mahātmanaḥ |
bhayaṃ viveśa pāṇḍūṃstu sarvāneva sasātyakīn

तौ दर्शयन्तौ समरे युद्धक्रीडां समन्ततः ।
गदाभ्यां सहसाऽन्योन्यमाजघ्नतुररिन्दमौ

tau darśayantau samare yuddhakrīḍāṃ samantataḥ |
gadābhyāṃ sahasā'nyonyamājaghnaturarindamau

तौ परस्परमासाद्य दंष्ट्राभ्यां द्विरदौ यथा ।
अशोभेतां महाराज शोणितेन परिप्लुतौ

tau parasparamāsādya daṃṣṭrābhyāṃ dviradau yathā |
aśobhetāṃ mahārāja śoṇitena pariplutau

एवं तदभवद्युद्धं घोररूपमसंवृतम् ।
परिवृत्तेऽहनि क्रूरं वृत्रवासवयोरिव

evaṃ tadabhavadyuddhaṃ ghorarūpamasaṃvṛtam |
parivṛtte'hani krūraṃ vṛtravāsavayoriva

दृष्ट्वा व्यवस्थितं भीमं तव पुत्रो महाबलः ।
चरंश्चित्रतरान्मा र्गान्कौन्तेयमभिदुद्रुवे

dṛṣṭvā vyavasthitaṃ bhīmaṃ tava putro mahābalaḥ |
caraṃścitratarānmā rgānkaunteyamabhidudruve

तस्य भीमो महावेगां जाम्बूनदपरिष्कृताम् ।
अतिक्रुद्धस्य क्रुद्धस्तु ताडयामास तां गदाम्

tasya bhīmo mahāvegāṃ jāmbūnadapariṣkṛtām |
atikruddhasya kruddhastu tāḍayāmāsa tāṃ gadām

सविस्फुलिङ्गो निर्हादस्तयोस्तत्राभिघातजः ।
प्रादुरासीन्महाराज घृष्टयोर्वज्रयोरिव

savisphuliṅgo nirhādastayostatrābhighātajaḥ |
prādurāsīnmahārāja ghṛṣṭayorvajrayoriva

वेगवत्या तया तत्र भीमसेनप्रमुक्तया ।
निपतन्त्या महाराज पृथिवी समकम्पत

vegavatyā tayā tatra bhīmasenapramuktayā |
nipatantyā mahārāja pṛthivī samakampata

तां नामृष्यत कौरव्यो गदां प्रतिहतां रणे ।
मत्तो द्विप इव क्रुद्धः प्रतिकुञ्जरदर्शनात्

tāṃ nāmṛṣyata kauravyo gadāṃ pratihatāṃ raṇe |
matto dvipa iva kruddhaḥ pratikuñjaradarśanāt

स सव्यं मण्डलं राजा उद्धाम्य कृतनिश्चयः ।
आजघ्ने मूर्ध्नि कौन्तेयं गदया भीमवेगया

sa savyaṃ maṇḍalaṃ rājā uddhāmya kṛtaniścayaḥ |
ājaghne mūrdhni kaunteyaṃ gadayā bhīmavegayā

तया त्वभिहतो भीमः पुत्रेण तव पाण्डवः ।
नाकम्पत महाराज तदद्भुतमिवाभवत्

tayā tvabhihato bhīmaḥ putreṇa tava pāṇḍavaḥ |
nākampata mahārāja tadadbhutamivābhavat

आश्चर्यं चापि तद्राजन्सर्वसैन्यान्यपूजयन् ।
यद्गदाभिहतो भीमो नाकम्पत पदात्पदम्

āścaryaṃ cāpi tadrājansarvasainyānyapūjayan |
yadgadābhihato bhīmo nākampata padātpadam

ततो गुरुतरां दीप्तां गदां हेमपरिष्कृताम् ।
दुर्योधनाय व्यसृजद्भीमो भीमपराक्रमः

tato gurutarāṃ dīptāṃ gadāṃ hemapariṣkṛtām |
duryodhanāya vyasṛjadbhīmo bhīmaparākramaḥ

तं प्रहारमसम्भ्रान्तो लाघवेन महाबलः ।
मोघं दुर्योधनश्चक्रे तत्राभूद्विस्मयो महान्

taṃ prahāramasambhrānto lāghavena mahābalaḥ |
moghaṃ duryodhanaścakre tatrābhūdvismayo mahān

सा तु मोघा गदा राजन्पतन्ती भीमचोदिता ।
चालयामास पृथिवीं महानिर्घातनिःस्वनाः

sā tu moghā gadā rājanpatantī bhīmacoditā |
cālayāmāsa pṛthivīṃ mahānirghātaniḥsvanāḥ

आस्थाय कौशिकान्मार्गानुत्पतन्स पुनः पुनः ।
गदानिपातं प्रज्ञाय भीमसेनं च वञ्चितम्

āsthāya kauśikānmārgānutpatansa punaḥ punaḥ |
gadānipātaṃ prajñāya bhīmasenaṃ ca vañcitam

वञ्चयित्वा तदा भीमं गदया कुरुसत्तमः ।
ताडयामास सङ्क्रुद्धो वक्षोदेशे महाबलः

vañcayitvā tadā bhīmaṃ gadayā kurusattamaḥ |
tāḍayāmāsa saṅkruddho vakṣodeśe mahābalaḥ

गदया निहतो भीमो मुह्यमानो महारणे ।
नाभ्यमन्यत कर्तव्यं पुत्रेणाभ्याहतस्तव

gadayā nihato bhīmo muhyamāno mahāraṇe |
nābhyamanyata kartavyaṃ putreṇābhyāhatastava

तस्मिंस्तथा वर्तमाने राजन्सोमकपाण्‍डवाः ।
भृशोपहतसङ्कल्पा नहृष्टमनसोऽभवन्

tasmiṃstathā vartamāne rājansomakapāṇ‍ḍavāḥ |
bhṛśopahatasaṅkalpā nahṛṣṭamanaso'bhavan

स तु तेन प्रहारेण मातङ्ग इव रोषितः ।
हस्तिवद्वस्तिसंकाशमभिदुद्राव ते सुतम्

sa tu tena prahāreṇa mātaṅga iva roṣitaḥ |
hastivadvastisaṃkāśamabhidudrāva te sutam

ततस्तु तरसा भीमो गदया तनयं तव ।
अभिदुद्राव वेगेन सिंहो वनगजं यथा

tatastu tarasā bhīmo gadayā tanayaṃ tava |
abhidudrāva vegena siṃho vanagajaṃ yathā

उपसृत्य तु राजानं गदामोक्षविशारदः ।
आविध्यत गदां राजन्समुद्दिश्य सुतं तव

upasṛtya tu rājānaṃ gadāmokṣaviśāradaḥ |
āvidhyata gadāṃ rājansamuddiśya sutaṃ tava

अताडयद्भीमसेनः पार्श्वे दुर्योधनं तदा ।
स विह्वलः प्रहारेण जानुभ्यामगमन्महीम्

atāḍayadbhīmasenaḥ pārśve duryodhanaṃ tadā |
sa vihvalaḥ prahāreṇa jānubhyāmagamanmahīm

तस्मिन्कुरुकुलश्रेष्ठे जानुभ्यामवनीं गते ।
उदतिष्ठत्ततो नादः सृञ्जयानां जगत्पते

tasminkurukulaśreṣṭhe jānubhyāmavanīṃ gate |
udatiṣṭhattato nādaḥ sṛñjayānāṃ jagatpate

तेषां तु निनदं श्रुत्वा शृञ्जयानां नरर्षभः ।
अमर्षाद्भरतश्रेष्ठ पुत्रस्ते समकुप्यत

teṣāṃ tu ninadaṃ śrutvā śṛñjayānāṃ nararṣabhaḥ |
amarṣādbharataśreṣṭha putraste samakupyata

उत्थाय तु महाबाहुर्महानाग इव श्वसन् ।
दिधक्षन्निव नेत्राभ्यां भीमसेनमवैक्षत

utthāya tu mahābāhurmahānāga iva śvasan |
didhakṣanniva netrābhyāṃ bhīmasenamavaikṣata

ततः स भरतश्रेष्ठो गदापाणिरभिद्रवन् ।
प्रमथिष्यन्निव शिरो भीमसेनस्य संयुगे

tataḥ sa bharataśreṣṭho gadāpāṇirabhidravan |
pramathiṣyanniva śiro bhīmasenasya saṃyuge

स महात्मा महात्मानं भीमं भीमपराक्रमः ।
अताडयच्छङ्खदेशे न चचालाचलोपमः

sa mahātmā mahātmānaṃ bhīmaṃ bhīmaparākramaḥ |
atāḍayacchaṅkhadeśe na cacālācalopamaḥ

स भूयः शुशुभे पार्थस्ताडितो गदया रणे ।
उद्भिन्नरुधिरो राजन्प्रभिन्न इव कुञ्चरः

sa bhūyaḥ śuśubhe pārthastāḍito gadayā raṇe |
udbhinnarudhiro rājanprabhinna iva kuñcaraḥ

ततो गदां वीरहणीमयोमयीं
प्रगृह्य वज्राशनितुल्यनिःस्वनाम् ।
अताडयच्छत्रुममित्रकर्शनो
बलेन विक्रम्य धनञ्जयाग्रजः

tato gadāṃ vīrahaṇīmayomayīṃ
pragṛhya vajrāśanitulyaniḥsvanām |
atāḍayacchatrumamitrakarśano
balena vikramya dhanañjayāgrajaḥ

स भीमसेनाभिहतस्तवात्मजः
पपात सङ्कम्पितदेहबन्धनः ।
सुपुष्पितो मारुतवेगताडितो
वने महासाल इवावघूर्णितः

sa bhīmasenābhihatastavātmajaḥ
papāta saṅkampitadehabandhanaḥ |
supuṣpito mārutavegatāḍito
vane mahāsāla ivāvaghūrṇitaḥ

ततः प्रणेदुर्जहृषुश्च पाण्डवाः
समीक्ष्य पुत्रं पतितं क्षितौ तव ।
ततः सुतस्ते प्रतिलभ्य चेतनां
समुत्पपात द्विरदो यथा हदात्

tataḥ praṇedurjahṛṣuśca pāṇḍavāḥ
samīkṣya putraṃ patitaṃ kṣitau tava |
tataḥ sutaste pratilabhya cetanāṃ
samutpapāta dvirado yathā hadāt

स पार्थिवो नित्यममर्षितस्तदा
महारथः शिक्षितवत्परिभ्रमन् ।
अताडयत्पाण्डवमग्रतः स्थितं
स विह्वलाङ्गो जगतीमुपास्पृशत्

sa pārthivo nityamamarṣitastadā
mahārathaḥ śikṣitavatparibhraman |
atāḍayatpāṇḍavamagrataḥ sthitaṃ
sa vihvalāṅgo jagatīmupāspṛśat

स सिंहनादं विननाद कौरवो
निपात्य भूमौ युधि भीममोजसा ।
बिभेद चैवाशनितुल्यमोजसा
गदानिपातेन शरीररक्षणम्

sa siṃhanādaṃ vinanāda kauravo
nipātya bhūmau yudhi bhīmamojasā |
bibheda caivāśanitulyamojasā
gadānipātena śarīrarakṣaṇam

ततोऽन्तरिक्षे निनदो महानभू--
द्दिवौकसामप्सरसां च नेदुषाम् ।
पपात चोच्चैरमरप्रवेरितं
विचित्रपुष्पोत्करवर्षमुत्तमम्

tato'ntarikṣe ninado mahānabhū--
ddivaukasāmapsarasāṃ ca neduṣām |
papāta coccairamarapraveritaṃ
vicitrapuṣpotkaravarṣamuttamam

ततः परानाविशदुत्तमं भयं
समीक्ष्य भूमौ पतितं नरोत्तमम् ।
अहीयमानं च बलेन कौरवं
निशाम्य भेदं सुदृढस्य वर्मणः

tataḥ parānāviśaduttamaṃ bhayaṃ
samīkṣya bhūmau patitaṃ narottamam |
ahīyamānaṃ ca balena kauravaṃ
niśāmya bhedaṃ sudṛḍhasya varmaṇaḥ

ततो मुहूर्तादुपलभ्य चेतनां
प्रमृज्य वक्त्रं रुधिराक्तमात्मनः ।
धृतिं समालम्ब्य विवृत्य लोचने
बलेन संस्तभ्य वृकोदरः स्थितः

tato muhūrtādupalabhya cetanāṃ
pramṛjya vaktraṃ rudhirāktamātmanaḥ |
dhṛtiṃ samālambya vivṛtya locane
balena saṃstabhya vṛkodaraḥ sthitaḥ

ततो यमौ यमसदृशौ पराक्रमे
सपार्षतः शिनितनयश्च वीर्यवान् ।
समाह्वयन्नहमहमित्यभित्वरं--
स्तवात्मजं समभिययुर्वधैषिणः

tato yamau yamasadṛśau parākrame
sapārṣataḥ śinitanayaśca vīryavān |
samāhvayannahamahamityabhitvaraṃ--
stavātmajaṃ samabhiyayurvadhaiṣiṇaḥ

निवर्त्य तान्पुनरपि पाण्डवो बली
तवात्मजं स्वयमभिगम्य कालवत् ।
चचार चाप्यपगतखेदवेपथुः
सुरेश्वरो नमुचिमिवोत्तमं रणे

nivartya tānpunarapi pāṇḍavo balī
tavātmajaṃ svayamabhigamya kālavat |
cacāra cāpyapagatakhedavepathuḥ
sureśvaro namucimivottamaṃ raṇe