अध्याय 55: नारद बलराम को गदायुद्ध की सूचना देते हैं

कुरुक्षेत्रं ततो दृष्ट्वा दत्त्वा देयांश्च सात्वतः ।
आश्रमं सुमहत्पुण्यमगमज्जनमेजय

kurukṣetraṃ tato dṛṣṭvā dattvā deyāṃśca sātvataḥ |
āśramaṃ sumahatpuṇyamagamajjanamejaya

मधूकाम्रवणोपेतं प्लुक्षन्यग्रोधसङ्कुलम् ।
चिरबिल्वयुतं पुण्यं पनसार्जुनसङ्कुलम्

madhūkāmravaṇopetaṃ plukṣanyagrodhasaṅkulam |
cirabilvayutaṃ puṇyaṃ panasārjunasaṅkulam

तं दृष्ट्वा यादवश्रेष्ठः प्रवरं पुण्यलक्षणम् ।
पप्रच्छ तानृषीन्सर्वान्कस्याश्रमवरस्त्वयम्

taṃ dṛṣṭvā yādavaśreṣṭhaḥ pravaraṃ puṇyalakṣaṇam |
papraccha tānṛṣīnsarvānkasyāśramavarastvayam

ते तु सर्वे महात्मानमूचू राजन्हलायुधम् ।
शृणु विस्तरशो राम यस्यायं पूर्वमाश्रमः

te tu sarve mahātmānamūcū rājanhalāyudham |
śṛṇu vistaraśo rāma yasyāyaṃ pūrvamāśramaḥ

अत्र विष्णुः पुरा देवस्तप्तवांस्तप उत्तमम् ।
अत्रास्य विधिवद्यज्ञाः सर्वे वृत्ताः सनातनाः

atra viṣṇuḥ purā devastaptavāṃstapa uttamam |
atrāsya vidhivadyajñāḥ sarve vṛttāḥ sanātanāḥ

अत्रैव ब्राह्मणी वृद्वा कौमारब्रह्मचारिणी ।
योगयुक्ता दिवं याता तपोयुक्ता विशाम्पते

atraiva brāhmaṇī vṛdvā kaumārabrahmacāriṇī |
yogayuktā divaṃ yātā tapoyuktā viśāmpate

बभूव श्रीमती राजञ्शाण्डिल्यस्य महात्मनः ।
सुता धृतव्रता साध्वी नियता ब्रह्मचारिणी

babhūva śrīmatī rājañśāṇḍilyasya mahātmanaḥ |
sutā dhṛtavratā sādhvī niyatā brahmacāriṇī

साऽपि प्राप्य परं योगं गता स्वर्गमनुत्तमम् ।
भुक्त्वाऽश्रमेऽश्वमेधस्य फलं फलवतः शुभम्

sā'pi prāpya paraṃ yogaṃ gatā svargamanuttamam |
bhuktvā'śrame'śvamedhasya phalaṃ phalavataḥ śubham

गता स्वर्गं महाराज पूजिता च महात्मभिः ।
अभिगम्याश्रमं पुण्यं स दृष्ट्वा यदुनन्दनः

gatā svargaṃ mahārāja pūjitā ca mahātmabhiḥ |
abhigamyāśramaṃ puṇyaṃ sa dṛṣṭvā yadunandanaḥ

ऋषींस्तानभिवाद्याथ पार्श्वे हिमवतोऽच्युतः ।
सन्ध्याकार्याणि सर्वाणि निर्वर्त्यारुरुहेऽचलम्

ṛṣīṃstānabhivādyātha pārśve himavato'cyutaḥ |
sandhyākāryāṇi sarvāṇi nirvartyāruruhe'calam

नातिदूरं ततो गत्वा नगं तालध्वजो बली ।
पुण्ये तीर्थवरे स्नात्वा विस्मयं परमं गतः

nātidūraṃ tato gatvā nagaṃ tāladhvajo balī |
puṇye tīrthavare snātvā vismayaṃ paramaṃ gataḥ

प्रभवं च सरस्वत्याः प्लक्षप्रस्रवणं बलः ।
सम्प्राप्तः कारपचनं तीर्थप्रवरमुत्तमम्

prabhavaṃ ca sarasvatyāḥ plakṣaprasravaṇaṃ balaḥ |
samprāptaḥ kārapacanaṃ tīrthapravaramuttamam

हलायुधस्तु तत्रापि दत्त्वा दानं महाबलः ।
आप्लुतः सलिले पुण्ये सुशीते विमले शुचौ ।
सन्तर्पयामास पितॄन्देवांश्च रणदुर्मदः

halāyudhastu tatrāpi dattvā dānaṃ mahābalaḥ |
āplutaḥ salile puṇye suśīte vimale śucau |
santarpayāmāsa pitṝndevāṃśca raṇadurmadaḥ

तत्रोष्यैकां तु रजनीं यतिभिर्ब्राह्मणैः सह ।
मित्रावरुणयोः पुण्यं जगामाश्रममच्युतः

tatroṣyaikāṃ tu rajanīṃ yatibhirbrāhmaṇaiḥ saha |
mitrāvaruṇayoḥ puṇyaṃ jagāmāśramamacyutaḥ

इन्द्रोऽग्निरर्यमा चैव यत्र प्राक् प्रीतिमाप्नुवम् ।
तं देशं कारपचनात्स तस्मादाजगामह

indro'gniraryamā caiva yatra prāk prītimāpnuvam |
taṃ deśaṃ kārapacanātsa tasmādājagāmaha

स्नात्वा तत्र च धर्मात्मा परां प्रीतिमवाप्य च ।
ऋषिभिश्चैव सिद्धैश्च सहितो वै महाबलः ।
उपविष्टः कथाः शुभ्राः शुश्राव यदुपुङ्गवः

snātvā tatra ca dharmātmā parāṃ prītimavāpya ca |
ṛṣibhiścaiva siddhaiśca sahito vai mahābalaḥ |
upaviṣṭaḥ kathāḥ śubhrāḥ śuśrāva yadupuṅgavaḥ

तथा तु तिष्ठतां तेषां नारदो भगवानृषिः ।
आजगामाथ तं देशं यत्र रामो व्यवस्थितः

tathā tu tiṣṭhatāṃ teṣāṃ nārado bhagavānṛṣiḥ |
ājagāmātha taṃ deśaṃ yatra rāmo vyavasthitaḥ

जटामण्डलसंवीतः कुशचीरी महातपाः ।
हेमदण्डधरो राजन्कमण्डलुधरस्तथा

jaṭāmaṇḍalasaṃvītaḥ kuśacīrī mahātapāḥ |
hemadaṇḍadharo rājankamaṇḍaludharastathā

महतीं सुखशब्दां तां गृह्य वीणां मनोरमाम् ।
नृत्ये गीते च कुशलो देवब्राह्मणपूजितः

mahatīṃ sukhaśabdāṃ tāṃ gṛhya vīṇāṃ manoramām |
nṛtye gīte ca kuśalo devabrāhmaṇapūjitaḥ

प्रभवः कलहानं च नित्यं च कलहप्रियः ।
तं देशमगमद्यत्र श्रीमान्रामो व्यवस्थितः

prabhavaḥ kalahānaṃ ca nityaṃ ca kalahapriyaḥ |
taṃ deśamagamadyatra śrīmānrāmo vyavasthitaḥ

प्रत्युत्थाय च तं रामः पूजयित्वा यतव्रतम् ।
देवर्षिं पर्यपृच्छत्स यथावृत्तं कुरून्प्रति

pratyutthāya ca taṃ rāmaḥ pūjayitvā yatavratam |
devarṣiṃ paryapṛcchatsa yathāvṛttaṃ kurūnprati

तदाऽस्याकथयद्राजन्नारदः सर्ववेदवित् ।
सर्वमेतद्यथावृत्तमतीतं कुरुसंक्षयम्

tadā'syākathayadrājannāradaḥ sarvavedavit |
sarvametadyathāvṛttamatītaṃ kurusaṃkṣayam

ततोऽब्रवीद्रौहिणेयो नारदं दीनया गिरा ।
किमवस्थं तु तत्क्षत्रं ये तु तत्राभवन्नृपाः

tato'bravīdrauhiṇeyo nāradaṃ dīnayā girā |
kimavasthaṃ tu tatkṣatraṃ ye tu tatrābhavannṛpāḥ

श्रुतमेतन्मया पूर्वं सर्वमेव तपोधन ।
विस्तरश्रवणे जातं कौतूहलमतीव मे

śrutametanmayā pūrvaṃ sarvameva tapodhana |
vistaraśravaṇe jātaṃ kautūhalamatīva me

पूर्वमेव हतो भीष्मो द्रोणः सिन्धुपतिस्तथा ।
हतो वैकर्तनः कर्णः पुत्राश्चास्य महारथाः

pūrvameva hato bhīṣmo droṇaḥ sindhupatistathā |
hato vaikartanaḥ karṇaḥ putrāścāsya mahārathāḥ

भूरिश्रवा रौहिणेय मद्रराजश्च वीर्यवान् ।
एते चान्ये च बहवो हतास्तत्र महाबलाः

bhūriśravā rauhiṇeya madrarājaśca vīryavān |
ete cānye ca bahavo hatāstatra mahābalāḥ

प्रियान्प्राणान्परित्यज्य प्रियार्थं कौरवस्य वै ।
राजानो राजपुत्राश्च समरेष्वनिवर्तिनः

priyānprāṇānparityajya priyārthaṃ kauravasya vai |
rājāno rājaputrāśca samareṣvanivartinaḥ

अहतांस्तु महाबाहो शृणु मे तत्र माधव

ahatāṃstu mahābāho śṛṇu me tatra mādhava

धार्तराष्ट्रबले शेषास्त्रयः समितिमर्दनाः ।
कृपश्च कृतवर्मा च द्रोणपुत्रश्च वीर्यवान् ।
तेऽपि वै विद्रुता राम दिशो दश भयात्तदा

dhārtarāṣṭrabale śeṣāstrayaḥ samitimardanāḥ |
kṛpaśca kṛtavarmā ca droṇaputraśca vīryavān |
te'pi vai vidrutā rāma diśo daśa bhayāttadā

दुर्योधनो हते सैन्ये विद्रुतेषु पदातिषु ।
हदं द्वैपायनं नाम विवेश भृशदुःखितः

duryodhano hate sainye vidruteṣu padātiṣu |
hadaṃ dvaipāyanaṃ nāma viveśa bhṛśaduḥkhitaḥ

शयानं धार्तराष्ट्रं तु सलिले स्तम्भिते तदा ।
पाण्डवाः सह कृष्णेन वाग्भिरुग्राभिरार्दयन्

śayānaṃ dhārtarāṣṭraṃ tu salile stambhite tadā |
pāṇḍavāḥ saha kṛṣṇena vāgbhirugrābhirārdayan

स तुद्यमानो बलवान्वाग्भी राम समन्ततः ।
उत्थितः स हदाद्वीरः प्रगृह्य महतीं गदाम्

sa tudyamāno balavānvāgbhī rāma samantataḥ |
utthitaḥ sa hadādvīraḥ pragṛhya mahatīṃ gadām

स चाप्युपागतो योद्धुं भीमेन सह साम्प्रतम् ।
भविष्यति तयोरद्य युद्धं राम सुदारुणम्

sa cāpyupāgato yoddhuṃ bhīmena saha sāmpratam |
bhaviṣyati tayoradya yuddhaṃ rāma sudāruṇam

यदि कौतूहलं तेऽस्ति व्रज माधव मा चिरम् ।
पश्य युद्धं महाघोरं शिष्ययोर्यदि मन्यसे

yadi kautūhalaṃ te'sti vraja mādhava mā ciram |
paśya yuddhaṃ mahāghoraṃ śiṣyayoryadi manyase

नारदस्य वचः श्रुत्वा तानभ्यर्च्य द्विजर्षभान् ।
सर्वान्विसर्जयामास ये तेनाभ्यागताः सह ।
गम्यतां द्वारकां चेति सोऽन्वशादनुयायिनः

nāradasya vacaḥ śrutvā tānabhyarcya dvijarṣabhān |
sarvānvisarjayāmāsa ye tenābhyāgatāḥ saha |
gamyatāṃ dvārakāṃ ceti so'nvaśādanuyāyinaḥ

सोऽवतीर्याचलश्रेष्ठात्प्लक्षप्रस्रवणाच्छुभात् ।
ततः प्रीतमनाः रामः श्रुता तीर्थफलं महत् ।
विप्राणां सन्निधौ श्लोकमगायदिममच्युतः

so'vatīryācalaśreṣṭhātplakṣaprasravaṇācchubhāt |
tataḥ prītamanāḥ rāmaḥ śrutā tīrthaphalaṃ mahat |
viprāṇāṃ sannidhau ślokamagāyadimamacyutaḥ

सरस्वतीवाससमा कुतो रतिः
सरस्वतीवाससमाः कुतो गुणाः ।
सरस्वतीं प्राप्य दिवं गता जनाः
सदा स्मरिष्यन्ति नदीं सरस्वतीम्

sarasvatīvāsasamā kuto ratiḥ
sarasvatīvāsasamāḥ kuto guṇāḥ |
sarasvatīṃ prāpya divaṃ gatā janāḥ
sadā smariṣyanti nadīṃ sarasvatīm

सरस्वती सर्वनदीषु पुण्या
सरस्वती लोकशुभावहा सदा ।
सरस्वतीं प्राप्य जनाः सुदुष्कृतं
सदा न शोचन्ति परत्र चेह च

sarasvatī sarvanadīṣu puṇyā
sarasvatī lokaśubhāvahā sadā |
sarasvatīṃ prāpya janāḥ suduṣkṛtaṃ
sadā na śocanti paratra ceha ca

ततो मुहुर्मुहुः प्रीत्या प्रेक्षमाणः सरस्वतीम् ।
हयैर्युक्तं रथं शुभ्रमारुरोह परन्तपः

tato muhurmuhuḥ prītyā prekṣamāṇaḥ sarasvatīm |
hayairyuktaṃ rathaṃ śubhramāruroha parantapaḥ

स शीघ्रगामिना तेन रथेन यदुपुङ्गवः ।
दिदृक्षुरभिसम्प्राप्तः शिष्ययुद्वमुपस्थितम्

sa śīghragāminā tena rathena yadupuṅgavaḥ |
didṛkṣurabhisamprāptaḥ śiṣyayudvamupasthitam

एवं तदभवद्युद्वं तुमुलं जनमेजयं ।
यत्र दुःखान्वितो राजा धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम्

evaṃ tadabhavadyudvaṃ tumulaṃ janamejayaṃ |
yatra duḥkhānvito rājā dhṛtarāṣṭro'bravīdidam

राम सन्निहितं श्रुत्वा गदायुद्ध उपस्थिते ।
मम पुत्रः कथं भीमं प्रत्ययुध्यत सञ्जय

rāma sannihitaṃ śrutvā gadāyuddha upasthite |
mama putraḥ kathaṃ bhīmaṃ pratyayudhyata sañjaya