अध्याय 54: यह क्षेत्र कुरुक्षेत्र क्यों कहलाया

प्रजापतेरुत्तरवेदिरुच्यते
सनातनं राम समन्तपञ्चकम् ।
समीजिरे यत्र पुरा दिवौकसो
वरेण सत्रेण महावरप्रदाः

prajāpateruttaravedirucyate
sanātanaṃ rāma samantapañcakam |
samījire yatra purā divaukaso
vareṇa satreṇa mahāvarapradāḥ

पुरा च राजर्षिवरेण धीमता
बहूनि वर्षाण्यमितेन तेजसा ।
प्रकृष्टमेतत्कुरुणा महात्मना
ततः कुरुक्षेत्रमितीह पप्रथे

purā ca rājarṣivareṇa dhīmatā
bahūni varṣāṇyamitena tejasā |
prakṛṣṭametatkuruṇā mahātmanā
tataḥ kurukṣetramitīha paprathe

किमर्थं कुरुणा कृष्टं क्षेत्रमेतन्महात्मना ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं कथ्यमानं तपोधनाः

kimarthaṃ kuruṇā kṛṣṭaṃ kṣetrametanmahātmanā |
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ kathyamānaṃ tapodhanāḥ

पुरा किल कुरुं राम कर्षन्तं सततोत्थितम् ।
अभ्येत्य शक्रस्त्रिदिवात्पर्यपृच्छत कारणम्

purā kila kuruṃ rāma karṣantaṃ satatotthitam |
abhyetya śakrastridivātparyapṛcchata kāraṇam

किमिदं वर्तते कर्म प्रयत्नेन परेण च ।
राजर्षे किमभिप्रेत्य येनेयं कृष्यते क्षितिः

kimidaṃ vartate karma prayatnena pareṇa ca |
rājarṣe kimabhipretya yeneyaṃ kṛṣyate kṣitiḥ

इह ये पुरुषाः क्षेत्रे जनिष्यन्ति शतक्रतो ।
ते गमिष्यन्ति सुकृतां लोकान्पापविवर्जितान्

iha ye puruṣāḥ kṣetre janiṣyanti śatakrato |
te gamiṣyanti sukṛtāṃ lokānpāpavivarjitān

अपहास्य तु तं शक्रो जगाम त्रिदिवं पुनः ।
राजर्षिरप्यनिर्विण्णः कर्षत्येव वसुन्धराम्

apahāsya tu taṃ śakro jagāma tridivaṃ punaḥ |
rājarṣirapyanirviṇṇaḥ karṣatyeva vasundharām

आगम्यागम्य चैवैनं भूयोभूयोऽपहास्य च ।
शत्रक्रतुरनिर्विण्णं पृष्ट्वापृष्ट्वा जगाम ह

āgamyāgamya caivainaṃ bhūyobhūyo'pahāsya ca |
śatrakraturanirviṇṇaṃ pṛṣṭvāpṛṣṭvā jagāma ha

यदा तु तपसोग्रेण चकर्ष वसुधां नृपः ।
ततः शक्रोऽब्रवीद्देवान्राजर्षेर्यच्चिकीर्षितम्

yadā tu tapasogreṇa cakarṣa vasudhāṃ nṛpaḥ |
tataḥ śakro'bravīddevānrājarṣeryaccikīrṣitam

एतच्छ्रुत्वाऽब्रुवन्देवाः सहस्राक्षमिदं वचः ।
वरेण च्छन्द्यतां शक्र राजर्षिर्यदि शक्यते

etacchrutvā'bruvandevāḥ sahasrākṣamidaṃ vacaḥ |
vareṇa cchandyatāṃ śakra rājarṣiryadi śakyate

यदि ह्यत्र प्रसूता वै स्वर्गं गच्छन्ति मानवाः ।
अस्माननिष्ट्वा क्रतुभिर्भागो नो न भविष्यति

yadi hyatra prasūtā vai svargaṃ gacchanti mānavāḥ |
asmānaniṣṭvā kratubhirbhāgo no na bhaviṣyati

आगम्य च ततः शक्रस्तदा राजर्षिमब्रवीत् ।
अलं खेदेन भवतः क्रियतां वचनं मम

āgamya ca tataḥ śakrastadā rājarṣimabravīt |
alaṃ khedena bhavataḥ kriyatāṃ vacanaṃ mama

मानवा ये निराहारा देहं त्यक्ष्यन्त्यतन्द्रिताः ।
युधि वा निहताः सम्यगपि तिर्यग्गता नृप

mānavā ye nirāhārā dehaṃ tyakṣyantyatandritāḥ |
yudhi vā nihatāḥ samyagapi tiryaggatā nṛpa

ते स्वर्गभाजो राजेन्द्र भवन्त्विह हतास्तु ये ।
तथास्त्विति ततो राजा कुरुः शक्रमुवाच ह

te svargabhājo rājendra bhavantviha hatāstu ye |
tathāstviti tato rājā kuruḥ śakramuvāca ha

ततस्तमभ्यनुज्ञाप्य प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।
जगाम त्रिदिवं भूयः क्षिप्रं बलनिषूदनः

tatastamabhyanujñāpya prahṛṣṭenāntarātmanā |
jagāma tridivaṃ bhūyaḥ kṣipraṃ balaniṣūdanaḥ

एवमेतद्यदुश्रेष्ठ कृष्टं राजर्षिणा पुरा ।
शक्रेण चाभ्यनुज्ञातः पुण्ये प्राणान्मुमोच ह

evametadyaduśreṣṭha kṛṣṭaṃ rājarṣiṇā purā |
śakreṇa cābhyanujñātaḥ puṇye prāṇānmumoca ha

[शक्रेण चाभ्यनुज्ञातं ब्राह्मद्यैश्च सुरैस्तथा ।
नातः परतरं पुण्यं भूमेः स्थानं भविष्यति

[śakreṇa cābhyanujñātaṃ brāhmadyaiśca suraistathā |
nātaḥ parataraṃ puṇyaṃ bhūmeḥ sthānaṃ bhaviṣyati

इह तप्स्यन्ति ये केचित्तपः परमकं नराः ।
देहत्यागेन ते सर्वे यास्यन्ति ब्रह्मणः क्षयम्

iha tapsyanti ye kecittapaḥ paramakaṃ narāḥ |
dehatyāgena te sarve yāsyanti brahmaṇaḥ kṣayam

ये पुनः पुण्यभाजो वै दानं दास्यन्ति मानवाः ।
तेषां सहस्रगुणितं भविष्यत्यचिरेण वै

ye punaḥ puṇyabhājo vai dānaṃ dāsyanti mānavāḥ |
teṣāṃ sahasraguṇitaṃ bhaviṣyatyacireṇa vai

ये चेह नित्यं मनुजा निवत्स्यन्ति शुभैषिणः ।
यमस्य विषयं ते तु न द्रक्ष्यन्ति कदाचन

ye ceha nityaṃ manujā nivatsyanti śubhaiṣiṇaḥ |
yamasya viṣayaṃ te tu na drakṣyanti kadācana

यक्ष्यन्ति ये च क्रतुभिर्महद्भिर्मनुजेश्वराः ।
तेषां त्रिविष्टपे वासो यावद्भूमिर्धरिष्यति ॥]

yakṣyanti ye ca kratubhirmahadbhirmanujeśvarāḥ |
teṣāṃ triviṣṭape vāso yāvadbhūmirdhariṣyati ||]

अपि चात्र स्वयं शक्रो जगौ गाथां सुराधिपः ।
कुरुक्षेत्रनिबद्धां वै तां शृणुष्व हलायुध

api cātra svayaṃ śakro jagau gāthāṃ surādhipaḥ |
kurukṣetranibaddhāṃ vai tāṃ śṛṇuṣva halāyudha

पांसवोऽपि कुरुक्षेत्राद्वायुना समुदीरिताः ।
अपि दुष्कृतकर्माणं नयन्ति परमां गतिम्

pāṃsavo'pi kurukṣetrādvāyunā samudīritāḥ |
api duṣkṛtakarmāṇaṃ nayanti paramāṃ gatim

कुरुक्षेत्रं गमिष्यामि कुरुक्षेत्रे वसाम्यहम् ।
इत्येवं निश्चितो भूत्वा तेन स्वर्गं गमिष्यति

kurukṣetraṃ gamiṣyāmi kurukṣetre vasāmyaham |
ityevaṃ niścito bhūtvā tena svargaṃ gamiṣyati

कुरुक्षेत्रं गमिष्यामि कुरुक्षेत्रे वसाम्यहम् ।
तथा स्थानं च मौनं च वीरासनमुपास्महे

kurukṣetraṃ gamiṣyāmi kurukṣetre vasāmyaham |
tathā sthānaṃ ca maunaṃ ca vīrāsanamupāsmahe

एवं प्रलपमानोऽपि चिन्तयंश्च मुहुर्मुहुः ।
दूरस्थो यदि वा तिष्ठँल्लभेत्स्वर्गं सुनिश्चितम्

evaṃ pralapamāno'pi cintayaṃśca muhurmuhuḥ |
dūrastho yadi vā tiṣṭham̐llabhetsvargaṃ suniścitam

सुरर्षभा ब्राह्मणसत्तमाश्च
तथा नृगाद्या नरदेवमुख्याः ।
इष्ट्वा महार्हैः क्रतुभिर्नृसिंह
सन्त्यज्य देहान्सुगतिं प्रपन्नाः

surarṣabhā brāhmaṇasattamāśca
tathā nṛgādyā naradevamukhyāḥ |
iṣṭvā mahārhaiḥ kratubhirnṛsiṃha
santyajya dehānsugatiṃ prapannāḥ

तंरन्तुकारन्तुकयोर्यदन्तरं
रामहदानां च मचक्रुकस्य च ।
एतत्कुरुक्षेत्रसमन्तपञ्चकं
प्रजापतेरुत्तरवेदिरुच्यते

taṃrantukārantukayoryadantaraṃ
rāmahadānāṃ ca macakrukasya ca |
etatkurukṣetrasamantapañcakaṃ
prajāpateruttaravedirucyate

शिवं महापुण्यमिदं दिवौकसां
सुसम्मतं स्वर्गगुणैः समन्वितम् ।
अतश्च सर्वे निहता नृपा रणे
यास्यन्ति पुण्यां गतिमक्षयां सदा

śivaṃ mahāpuṇyamidaṃ divaukasāṃ
susammataṃ svargaguṇaiḥ samanvitam |
ataśca sarve nihatā nṛpā raṇe
yāsyanti puṇyāṃ gatimakṣayāṃ sadā

[इत्युवाच स्वयं शक्रः सह ब्रह्मादिभिस्तदा ।
तच्चानुमोदितं सर्वं ब्रह्मविष्णुमहेष्वरैः]

[ityuvāca svayaṃ śakraḥ saha brahmādibhistadā |
taccānumoditaṃ sarvaṃ brahmaviṣṇumaheṣvaraiḥ]