अध्याय 51: असित देवल और योगी जैगीषव्य

तस्मिन्नेव तु धर्मात्मा वसति स्म तपोधनः ।
गार्हस्थ्यं धर्ममास्थाय असितो देवलः पुरा

tasminneva tu dharmātmā vasati sma tapodhanaḥ |
gārhasthyaṃ dharmamāsthāya asito devalaḥ purā

धर्मनित्यः शुचिर्दान्तो न्यस्तदण्डो महातपाः ।
कर्मणा मनसा वाचा समः सर्वेषु जन्तुषु

dharmanityaḥ śucirdānto nyastadaṇḍo mahātapāḥ |
karmaṇā manasā vācā samaḥ sarveṣu jantuṣu

अक्रोधनो महाराज तुल्यनिन्दाप्रियाप्रियः ।
काञ्चने लोष्टके चैव समदर्शी महातपाः

akrodhano mahārāja tulyanindāpriyāpriyaḥ |
kāñcane loṣṭake caiva samadarśī mahātapāḥ

देवताः पूजयन्नित्यमतिथींश्च द्विजैः सह ।
ब्रह्मचर्यरतो नित्यं सदा धर्मपरायणः

devatāḥ pūjayannityamatithīṃśca dvijaiḥ saha |
brahmacaryarato nityaṃ sadā dharmaparāyaṇaḥ

ततोऽभ्येत्य महाराज योगमास्थाय भिक्षुकः ।
जैगीषव्यो मुनिर्धीमांस्तस्मिंस्तीर्थे समाहितः

tato'bhyetya mahārāja yogamāsthāya bhikṣukaḥ |
jaigīṣavyo munirdhīmāṃstasmiṃstīrthe samāhitaḥ

देवलस्याश्रमे राजन्न्यवसत्स महाद्युतिः ।
योगनित्यो महाराज सिद्धिं प्राप्तो महातपाः

devalasyāśrame rājannyavasatsa mahādyutiḥ |
yoganityo mahārāja siddhiṃ prāpto mahātapāḥ

तं तत्र वसमानं तु जैगीषव्यं महामुनिम् ।
देवलो दर्शयन्नेव नैवायुञ्जत धर्मतः

taṃ tatra vasamānaṃ tu jaigīṣavyaṃ mahāmunim |
devalo darśayanneva naivāyuñjata dharmataḥ

एवं तयोर्महाराज दीर्घकालो व्यतिक्रमत् ।
जैगीषव्यं मुनिं चैव न ददर्शाथ देवलः

evaṃ tayormahārāja dīrghakālo vyatikramat |
jaigīṣavyaṃ muniṃ caiva na dadarśātha devalaḥ

आहारकाले मतिमान्परिव्राड्जनमेजय ।
उपातिष्ठत धर्मज्ञो भैक्षकाले स देवलम्

āhārakāle matimānparivrāḍjanamejaya |
upātiṣṭhata dharmajño bhaikṣakāle sa devalam

स दृष्ट्वा भिक्षुरूपेण प्राप्तं तत्र महामुनिम् ।
गौरवं परमं चक्रे प्रीतिं च विपुलां तथा

sa dṛṣṭvā bhikṣurūpeṇa prāptaṃ tatra mahāmunim |
gauravaṃ paramaṃ cakre prītiṃ ca vipulāṃ tathā

देवलस्तु यथाशक्ति पूजयामास भारत ।
ऋषिदृष्टेन विधिना समा बह्व्यः समाहितः

devalastu yathāśakti pūjayāmāsa bhārata |
ṛṣidṛṣṭena vidhinā samā bahvyaḥ samāhitaḥ

कदाचित्तस्य नृपते देवलस्य महात्मनः ।
चिन्ता सुमहती जाता मुनिं दृष्ट्वा महाद्युतिम्

kadācittasya nṛpate devalasya mahātmanaḥ |
cintā sumahatī jātā muniṃ dṛṣṭvā mahādyutim

समास्तु समतिक्रान्ता बह्व्यः पूजयतो मम ।
न चायमलसो भिक्षुरभ्यभाषत किञ्चन

samāstu samatikrāntā bahvyaḥ pūjayato mama |
na cāyamalaso bhikṣurabhyabhāṣata kiñcana

एवं विगणयन्नेव स जगाम महोदधिम् ।
अन्तरिक्षचरः श्रीमान्कलशं गृह्य देवलः

evaṃ vigaṇayanneva sa jagāma mahodadhim |
antarikṣacaraḥ śrīmānkalaśaṃ gṛhya devalaḥ

गच्छन्नेव स धर्मात्मा समुद्रं सरितां पतिम् ।
जैगीषव्यं ततोऽपश्यद्गतं प्रागेव भारत

gacchanneva sa dharmātmā samudraṃ saritāṃ patim |
jaigīṣavyaṃ tato'paśyadgataṃ prāgeva bhārata

ततः सविस्मयश्चिन्तां जगामाथासितः प्रभुः ।
कथं भिक्षुरयं प्राप्तः समुद्रे स्नात एव च

tataḥ savismayaścintāṃ jagāmāthāsitaḥ prabhuḥ |
kathaṃ bhikṣurayaṃ prāptaḥ samudre snāta eva ca

इत्येवं चिन्तयामास महर्षिरसितस्तदा ।
स्नात्वा समुद्रे विधिवच्छुचिर्जप्यं जजाप ह

ityevaṃ cintayāmāsa maharṣirasitastadā |
snātvā samudre vidhivacchucirjapyaṃ jajāpa ha

कृतजप्याह्निकः श्रीमानाश्रमं च जगाम ह ।
कलशं जलपूर्णं वै गृहीत्वा जनमेजय

kṛtajapyāhnikaḥ śrīmānāśramaṃ ca jagāma ha |
kalaśaṃ jalapūrṇaṃ vai gṛhītvā janamejaya

ततः स प्रविशन्नेव स्वमाश्रमपदं मुनिः ।
आसीनमाश्रमे तत्र जैगीषव्यमपश्यत

tataḥ sa praviśanneva svamāśramapadaṃ muniḥ |
āsīnamāśrame tatra jaigīṣavyamapaśyata

न व्याहरति चैवैनं जैगीषव्यः कथञ्चन ।
काष्ठभूतोऽऽश्रमपदे वसति स्म महातपाः

na vyāharati caivainaṃ jaigīṣavyaḥ kathañcana |
kāṣṭhabhūto''śramapade vasati sma mahātapāḥ

तं दृष्ट्वा चाप्लुतं तोये सागरे सागरोपमम् ।
प्रविष्टमाश्रमं चापि पूर्वमेव ददर्श सः

taṃ dṛṣṭvā cāplutaṃ toye sāgare sāgaropamam |
praviṣṭamāśramaṃ cāpi pūrvameva dadarśa saḥ

असितो देवलो राजंश्चिन्तयामास बुद्धिमान् ।
दृष्टः प्रभावं तपसो जैगीषव्यस्य योगजम्

asito devalo rājaṃścintayāmāsa buddhimān |
dṛṣṭaḥ prabhāvaṃ tapaso jaigīṣavyasya yogajam

चिन्तयामास राजेन्द्र तदा स मुनिसत्तमः ।
मया दृष्टः समुद्रे च आश्रमे च कथं त्वयम्

cintayāmāsa rājendra tadā sa munisattamaḥ |
mayā dṛṣṭaḥ samudre ca āśrame ca kathaṃ tvayam

एवं विगणयन्नेव स मुनिर्मन्त्रपारगः ।
उत्पपाताश्रमात्तस्मादन्तरिक्षं विशां पते
जिज्ञासार्थं तदा भिक्षोर्जैगीषव्यस्य देवलः

evaṃ vigaṇayanneva sa munirmantrapāragaḥ |
utpapātāśramāttasmādantarikṣaṃ viśāṃ pate
jijñāsārthaṃ tadā bhikṣorjaigīṣavyasya devalaḥ

सोऽन्तरिक्षचरान्सिद्धान्समपश्यत्समाहितान् ।
जैगीषव्यं च तैः सिद्धैः पूज्यमानमपश्यत

so'ntarikṣacarānsiddhānsamapaśyatsamāhitān |
jaigīṣavyaṃ ca taiḥ siddhaiḥ pūjyamānamapaśyata

ततोऽसितः सुसंरब्धो व्यवसायी दृढव्रतः ।
अपश्यद्वै दिवं यान्तं जैगीषव्यं स देवलः

tato'sitaḥ susaṃrabdho vyavasāyī dṛḍhavrataḥ |
apaśyadvai divaṃ yāntaṃ jaigīṣavyaṃ sa devalaḥ

तस्माच्च पितृलोकं तं व्रजन्तं सोऽन्वपश्यत ।
पितृलोकाच्च तं यान्तं याम्यं लोकमपश्यत

tasmācca pitṛlokaṃ taṃ vrajantaṃ so'nvapaśyata |
pitṛlokācca taṃ yāntaṃ yāmyaṃ lokamapaśyata

तस्मादपि समुत्पत्य सोमलोकमभिष्टुतम् ।
व्रजन्तमन्वपश्यत्स जैगीषव्यं महामुनिम्

tasmādapi samutpatya somalokamabhiṣṭutam |
vrajantamanvapaśyatsa jaigīṣavyaṃ mahāmunim

लोकान्समुत्पतन्तं च शुभानेकान्तयाजिनाम् ।
ततोऽग्निहोत्रिणां लोकांस्तेभ्यश्चाप्युत्पपात ह

lokānsamutpatantaṃ ca śubhānekāntayājinām |
tato'gnihotriṇāṃ lokāṃstebhyaścāpyutpapāta ha

दर्शं च पौर्णमासं च ये यजन्ति तपोधनाः ।
तेभ्यः स ददृशे धीमाँल्लोकेभ्यः पशुयाजिनाम्
व्रजन्तं लोकममलमपश्यद्देवपूजितम्

darśaṃ ca paurṇamāsaṃ ca ye yajanti tapodhanāḥ |
tebhyaḥ sa dadṛśe dhīmām̐llokebhyaḥ paśuyājinām
vrajantaṃ lokamamalamapaśyaddevapūjitam

चातुर्मास्यैर्बहुविधैर्यजन्ते ये तपोधनाः ।
तेषां स्थानं तथा यान्तं तथाग्निष्टोमयाजिनाम्

cāturmāsyairbahuvidhairyajante ye tapodhanāḥ |
teṣāṃ sthānaṃ tathā yāntaṃ tathāgniṣṭomayājinām

अग्निष्टुतेन च तथा ये यजन्ति तपोधनाः ।
तत्स्थानमनुसम्प्राप्तमन्वपश्यत देवलः

agniṣṭutena ca tathā ye yajanti tapodhanāḥ |
tatsthānamanusamprāptamanvapaśyata devalaḥ

वाजपेयं क्रतुवरं तथा बहुसुवर्णकम् ।
आहरन्ति महाप्राज्ञास्तेषां लोकेष्वपश्यत

vājapeyaṃ kratuvaraṃ tathā bahusuvarṇakam |
āharanti mahāprājñāsteṣāṃ lokeṣvapaśyata

यजन्ते पुण्डरीकेण राजसूयेन चैव ये ।
तेषां लोकेष्वपश्यच्च जैगीषव्यं स देवलः

yajante puṇḍarīkeṇa rājasūyena caiva ye |
teṣāṃ lokeṣvapaśyacca jaigīṣavyaṃ sa devalaḥ

अश्वमेधं क्रतुवरं नरमेधं तथैव च ।
आहरन्ति नरश्रेष्ठास्तेषां लोकेष्वपश्यत

aśvamedhaṃ kratuvaraṃ naramedhaṃ tathaiva ca |
āharanti naraśreṣṭhāsteṣāṃ lokeṣvapaśyata

सर्वमेधं च दुष्प्रापं तथा सौत्रामणिं च ये ।
तेषां लोकेष्वपश्यच्च जैगीषव्यं स देवलः

sarvamedhaṃ ca duṣprāpaṃ tathā sautrāmaṇiṃ ca ye |
teṣāṃ lokeṣvapaśyacca jaigīṣavyaṃ sa devalaḥ

द्वादशाहैश्च सत्रैर्ये यजन्ते विविधैर्नृप ।
तेषां लोकेष्वपश्यच्च जैगीषव्यं स देवलः

dvādaśāhaiśca satrairye yajante vividhairnṛpa |
teṣāṃ lokeṣvapaśyacca jaigīṣavyaṃ sa devalaḥ

मित्रावरुणयोर्लोकानादित्यानां तथैव च ।
सलोकतामनुप्राप्तमपश्यत ततोऽसितः

mitrāvaruṇayorlokānādityānāṃ tathaiva ca |
salokatāmanuprāptamapaśyata tato'sitaḥ

रुद्राणां च वसूनां च स्थानं यच्च बृहस्पतेः ।
तानि सर्वाण्यतीतं च समपश्यत्ततोऽसितः

rudrāṇāṃ ca vasūnāṃ ca sthānaṃ yacca bṛhaspateḥ |
tāni sarvāṇyatītaṃ ca samapaśyattato'sitaḥ

आरुह्य च गवां लोकं प्रयान्तं ब्रह्मसत्रिणाम् ।
लोकानपश्यद्गच्छन्तं जैगीषव्यं ततोऽसितः

āruhya ca gavāṃ lokaṃ prayāntaṃ brahmasatriṇām |
lokānapaśyadgacchantaṃ jaigīṣavyaṃ tato'sitaḥ

त्रीँल्लोकानपरान्विप्रमुत्पतन्तं स्वतेजसा ।
पतिव्रतानां लोकांश्च व्रजन्तं सोऽन्वपश्यत

trīm̐llokānaparānvipramutpatantaṃ svatejasā |
pativratānāṃ lokāṃśca vrajantaṃ so'nvapaśyata

ततो मुनिवरं भूयो जैगीषव्यमथासितः ।
नान्वपश्यत योगस्थमन्तर्हितमरिंदम

tato munivaraṃ bhūyo jaigīṣavyamathāsitaḥ |
nānvapaśyata yogasthamantarhitamariṃdama

सोऽचिन्तयन्महाभागो जैगीषव्यस्य देवलः ।
प्रभावं सुव्रतत्वं च सिद्धिं योगस्य चातुलाम्

so'cintayanmahābhāgo jaigīṣavyasya devalaḥ |
prabhāvaṃ suvratatvaṃ ca siddhiṃ yogasya cātulām

असितोऽपृच्छत तदा सिद्धाँल्लोकेषु सत्तमान् ।
प्रयतः प्राञ्जलिर्भूत्वा धीरस्तान्ब्रह्मसत्रिणः

asito'pṛcchata tadā siddhām̐llokeṣu sattamān |
prayataḥ prāñjalirbhūtvā dhīrastānbrahmasatriṇaḥ

जैगीषव्यं न पश्यामि तं शंसत महौजसम् ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे

jaigīṣavyaṃ na paśyāmi taṃ śaṃsata mahaujasam |
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me

शृणु देवल भूतार्थं शंसतां नो दृढव्रत ।
जैगीषव्यो गतो लोकं शाश्वतं ब्रह्मणोऽव्ययम्

śṛṇu devala bhūtārthaṃ śaṃsatāṃ no dṛḍhavrata |
jaigīṣavyo gato lokaṃ śāśvataṃ brahmaṇo'vyayam

स श्रुत्वा वचनं तेषां सिद्धानां ब्रह्मसत्रिणाम् ।
असितो देवलस्तूर्णमुत्पपात पपात च

sa śrutvā vacanaṃ teṣāṃ siddhānāṃ brahmasatriṇām |
asito devalastūrṇamutpapāta papāta ca

ततः सिद्धास्त ऊचुर्हि देवलं पुनरेव ह ।
न देवल गतिस्तत्र तव गन्तुं तपोधन
ब्रह्मणः सदनं विप्र जैगीषव्यो यदाप्तवान्

tataḥ siddhāsta ūcurhi devalaṃ punareva ha |
na devala gatistatra tava gantuṃ tapodhana
brahmaṇaḥ sadanaṃ vipra jaigīṣavyo yadāptavān

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सिद्धानां देवलः पुनः ।
आनुपूर्व्येण लोकांस्तान्सर्वानवततार ह

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā siddhānāṃ devalaḥ punaḥ |
ānupūrvyeṇa lokāṃstānsarvānavatatāra ha

स्वमाश्रमपदं पुण्यमाजगाम पतङ्गवत् ।
प्रविशन्नेव चापश्यज्जैगीषव्यं स देवलः

svamāśramapadaṃ puṇyamājagāma pataṅgavat |
praviśanneva cāpaśyajjaigīṣavyaṃ sa devalaḥ

ततो बुद्ध्या व्यगणयद्देवलो धर्मयुक्तया ।
दृष्ट्वा प्रभावं तपसो जैगीषव्यस्य योगजम्

tato buddhyā vyagaṇayaddevalo dharmayuktayā |
dṛṣṭvā prabhāvaṃ tapaso jaigīṣavyasya yogajam

ततोऽब्रवीन्महात्मानं जैगीषव्यं स देवलः ।
विनयावनतो राजन्नुपसर्प्य महामुनिम्
मोक्षधर्मं समास्थातुमिच्छेयं भगवन्नहम्

tato'bravīnmahātmānaṃ jaigīṣavyaṃ sa devalaḥ |
vinayāvanato rājannupasarpya mahāmunim
mokṣadharmaṃ samāsthātumiccheyaṃ bhagavannaham

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा उपदेशं चकार सः ।
विधिं च योगस्य परं कार्याकार्यं च शास्त्रतः

tasya tadvacanaṃ śrutvā upadeśaṃ cakāra saḥ |
vidhiṃ ca yogasya paraṃ kāryākāryaṃ ca śāstrataḥ

संन्यासकृतबुद्धिं तं ततो दृष्ट्वा महातपाः ।
सर्वाश्चास्य क्रियाश्चक्रे विधिदृष्टेन कर्मणा

saṃnyāsakṛtabuddhiṃ taṃ tato dṛṣṭvā mahātapāḥ |
sarvāścāsya kriyāścakre vidhidṛṣṭena karmaṇā

संन्यासकृतबुद्धिं तं भूतानि पितृभिः सह ।
ततो दृष्ट्वा प्ररुरुदुः कोऽस्मान्संविभजिष्यति

saṃnyāsakṛtabuddhiṃ taṃ bhūtāni pitṛbhiḥ saha |
tato dṛṣṭvā praruruduḥ ko'smānsaṃvibhajiṣyati

देवलस्तु वचः श्रुत्वा भूतानां करुणं तथा ।
दिशो दश व्याहरतां मोक्षं त्यक्तुं मनो दधे

devalastu vacaḥ śrutvā bhūtānāṃ karuṇaṃ tathā |
diśo daśa vyāharatāṃ mokṣaṃ tyaktuṃ mano dadhe

ततस्तु फलमूलानि पवित्राणि च भारत ।
पुष्पाण्योषधयश्चैव रोरूयन्ते सहस्रशः

tatastu phalamūlāni pavitrāṇi ca bhārata |
puṣpāṇyoṣadhayaścaiva rorūyante sahasraśaḥ

पुनर्नो देवलः क्षुद्रो नूनं छेत्स्यति दुर्मतिः ।
अभयं सर्वभूतेभ्यो यो दत्त्वा नावबुध्यते

punarno devalaḥ kṣudro nūnaṃ chetsyati durmatiḥ |
abhayaṃ sarvabhūtebhyo yo dattvā nāvabudhyate

ततो भूयो व्यगणयत्स्वबुद्ध्या मुनिसत्तमः ।
मोक्षे गार्हस्थ्यधर्मे वा किं नु श्रेयस्करं भवेत्

tato bhūyo vyagaṇayatsvabuddhyā munisattamaḥ |
mokṣe gārhasthyadharme vā kiṃ nu śreyaskaraṃ bhavet

इति निश्चित्य मनसा देवलो राजसत्तम ।
त्यक्त्वा गार्हस्थ्यधर्मं स मोक्षधर्ममरोचयत्

iti niścitya manasā devalo rājasattama |
tyaktvā gārhasthyadharmaṃ sa mokṣadharmamarocayat

एवमादीनि सञ्चिन्त्य देवलो निश्चयात्ततः ।
प्राप्तवान्परमां सिद्धिं परं योगं च भारत

evamādīni sañcintya devalo niścayāttataḥ |
prāptavānparamāṃ siddhiṃ paraṃ yogaṃ ca bhārata

ततो देवाः समागम्य बृहस्पतिपुरोगमाः ।
जैगीषव्यं तपश्चास्य प्रशंसन्ति तपस्विनः

tato devāḥ samāgamya bṛhaspatipurogamāḥ |
jaigīṣavyaṃ tapaścāsya praśaṃsanti tapasvinaḥ

अथाब्रवीदृषिवरो देवान्वै नारदस्तदा ।
जैगीषव्ये तपो नास्ति विस्मापयति योऽसितम्

athābravīdṛṣivaro devānvai nāradastadā |
jaigīṣavye tapo nāsti vismāpayati yo'sitam

तमेवंवादिनं धीरं प्रत्यूचुस्ते दिवौकसः ।
मैवमित्येव शंसन्तो जैगीषव्यं महामुनिम्

tamevaṃvādinaṃ dhīraṃ pratyūcuste divaukasaḥ |
maivamityeva śaṃsanto jaigīṣavyaṃ mahāmunim

तत्राप्युपस्पृश्य ततो महात्मा; दत्त्वा च वित्तं हलभृद्द्विजेभ्यः ।
अवाप्य धर्मं परमार्यकर्मा; जगाम सोमस्य महत्स तीर्थम्

tatrāpyupaspṛśya tato mahātmā; dattvā ca vittaṃ halabhṛddvijebhyaḥ |
avāpya dharmaṃ paramāryakarmā; jagāma somasya mahatsa tīrtham