अध्याय 52: दधीच की अस्थियाँ और बालगुरु सारस्वत

यत्रेजिवानुडुपती राजसूयेन भारत ।
यस्मिन्वृत्ते महानासीत्सङ्ग्रामस्तारकामयः

yatrejivānuḍupatī rājasūyena bhārata |
yasminvṛtte mahānāsītsaṅgrāmastārakāmayaḥ

तत्राप्युपस्पृश्य बलो दत्त्वा दानानि चात्मवान् ।
सारस्वतस्य धर्मात्मा मुनेस्तीर्थं जगाम ह

tatrāpyupaspṛśya balo dattvā dānāni cātmavān |
sārasvatasya dharmātmā munestīrthaṃ jagāma ha

यत्र द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां द्विजोत्तमान् ।
वेदानध्यापयामास पुरा सारस्वतो मुनिः

yatra dvādaśavārṣikyāmanāvṛṣṭyāṃ dvijottamān |
vedānadhyāpayāmāsa purā sārasvato muniḥ

कथं द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां द्विजोत्तमान् ।
वेदानध्यापयामास पुरा सारस्वतो मुनिः

kathaṃ dvādaśavārṣikyāmanāvṛṣṭyāṃ dvijottamān |
vedānadhyāpayāmāsa purā sārasvato muniḥ

आसीत्पूर्वं महाराज मुनिर्धीमान्महातपाः ।
दधीचिरिति विख्यातो ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः

āsītpūrvaṃ mahārāja munirdhīmānmahātapāḥ |
dadhīciriti vikhyāto brahmacārī jitendriyaḥ

तस्यातितपसः शक्रो बिभेति सततं विभो ।
न स लोभयितुं शक्यः फलैर्बहुविधैरपि

tasyātitapasaḥ śakro bibheti satataṃ vibho |
na sa lobhayituṃ śakyaḥ phalairbahuvidhairapi

प्रलोभनार्थं तस्याथ प्राहिणोत्पाकशासनः ।
दिव्यामप्सरसं पुण्यां दर्शनीयामलम्बुसाम्

pralobhanārthaṃ tasyātha prāhiṇotpākaśāsanaḥ |
divyāmapsarasaṃ puṇyāṃ darśanīyāmalambusām

तस्य तर्पयतो देवान्सरस्वत्यां महात्मनः ।
समीपतो महाराज सोपातिष्ठत भामिनी

tasya tarpayato devānsarasvatyāṃ mahātmanaḥ |
samīpato mahārāja sopātiṣṭhata bhāminī

तां दिव्यवपुषं दृष्ट्वा तस्यर्षेर्भावितात्मनः ।
रेतः स्कन्नं सरस्वत्यां तस्मा जग्राह निम्नगा

tāṃ divyavapuṣaṃ dṛṣṭvā tasyarṣerbhāvitātmanaḥ |
retaḥ skannaṃ sarasvatyāṃ tasmā jagrāha nimnagā

कुक्षौ चाप्यदधद्वृष्टा तद्रेतः पुरुषर्षभ ।
सा दधार च तं गर्भं पुत्रहेतोर्महात्मनः ॥थ

kukṣau cāpyadadhadvṛṣṭā tadretaḥ puruṣarṣabha |
sā dadhāra ca taṃ garbhaṃ putrahetormahātmanaḥ ||tha

सुषुवे चापि समये पुत्रं सारस्वतं वरम् ।
जगाम पुत्रमादाय तमृषिं प्रति च प्रभो

suṣuve cāpi samaye putraṃ sārasvataṃ varam |
jagāma putramādāya tamṛṣiṃ prati ca prabho

ऋषिसंसदि तं दृष्ट्वा सा नदी मुनिसत्तमम् ।
ततः प्रोवाच राजेन्द्र ददती पुत्रमस्य तम् ।
ब्रह्मर्षे तव पुत्रोऽयं त्वद्भक्त्या धारितो मया

ṛṣisaṃsadi taṃ dṛṣṭvā sā nadī munisattamam |
tataḥ provāca rājendra dadatī putramasya tam |
brahmarṣe tava putro'yaṃ tvadbhaktyā dhārito mayā

दृष्ट्वा तेऽप्सरसं रेतो यत्स्कन्नं प्रागलम्बुसाम् ।
तत्कुक्षिणाऽहं ब्रह्मर्षे त्वद्भक्त्या धृतवत्यहम्

dṛṣṭvā te'psarasaṃ reto yatskannaṃ prāgalambusām |
tatkukṣiṇā'haṃ brahmarṣe tvadbhaktyā dhṛtavatyaham

न विनाशमिदं गच्छेत्त्वत्तेज इति निश्चयात् ।
प्रतिगृह्णीष्व पुत्रं स्वं मया दत्तमनिन्दितम्

na vināśamidaṃ gacchettvatteja iti niścayāt |
pratigṛhṇīṣva putraṃ svaṃ mayā dattamaninditam

इत्युक्तः प्रतिजग्राह प्रीतिं चावाप पुष्कलाम् ।
पितृवच्चोपजिघ्रत्तं मूर्ध्नि प्रेम्णा द्विजोत्तमः

ityuktaḥ pratijagrāha prītiṃ cāvāpa puṣkalām |
pitṛvaccopajighrattaṃ mūrdhni premṇā dvijottamaḥ

परिष्वज्य चिरं कालं तदा भरतसत्तम ।
सरस्वत्यै वरं प्रादात्प्रीयमाणो महामुनिः

pariṣvajya ciraṃ kālaṃ tadā bharatasattama |
sarasvatyai varaṃ prādātprīyamāṇo mahāmuniḥ

विश्वेदेवाः सपितरो गन्धर्वाप्सरसां गणाः ।
तृप्तिं यास्यन्ति सुभगे तर्प्यमाणास्तवाम्भसा

viśvedevāḥ sapitaro gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ |
tṛptiṃ yāsyanti subhage tarpyamāṇāstavāmbhasā

इत्युक्त्वा स तु तुष्टाव वचोभिर्वै महानदीम् ।
प्रीतः परमहृष्टात्मा यथावच्छृणु पार्थिव

ityuktvā sa tu tuṣṭāva vacobhirvai mahānadīm |
prītaḥ paramahṛṣṭātmā yathāvacchṛṇu pārthiva

प्रस्रुताऽसि महाभागे सरसो ब्रह्मणः पुरा ।
जानन्ति त्वां सरिच्छ्रेष्ठे मुनयः संशितव्रताः

prasrutā'si mahābhāge saraso brahmaṇaḥ purā |
jānanti tvāṃ saricchreṣṭhe munayaḥ saṃśitavratāḥ

मम प्रियकरी चापि सततं प्रियदर्शने ।
तस्मात्सारस्वतं पुत्रमदधा वरवर्णिनि

mama priyakarī cāpi satataṃ priyadarśane |
tasmātsārasvataṃ putramadadhā varavarṇini

तवैव नाम्ना प्रथितः पुत्रस्ते लोकभावनः ।
सारस्वत इति ख्यातो भविष्यति महातपाः

tavaiva nāmnā prathitaḥ putraste lokabhāvanaḥ |
sārasvata iti khyāto bhaviṣyati mahātapāḥ

एष द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां द्विजर्षभान् ।
सारस्वतो महाभागे वेदानध्यापयिष्यति

eṣa dvādaśavārṣikyāmanāvṛṣṭyāṃ dvijarṣabhān |
sārasvato mahābhāge vedānadhyāpayiṣyati

पुण्याभ्यश्च सरिद्भ्यस्त्वं सदा पुण्यतमा शुभे ।
भविष्यसि महाभागे मत्प्रसादात्सरस्वति

puṇyābhyaśca saridbhyastvaṃ sadā puṇyatamā śubhe |
bhaviṣyasi mahābhāge matprasādātsarasvati

एवं स्त संस्तुता तेन वरं लब्ध्वा महानदी ।
पुत्रमादाय मुदिता जगाम भरतर्षभ

evaṃ sta saṃstutā tena varaṃ labdhvā mahānadī |
putramādāya muditā jagāma bharatarṣabha

एतस्मिन्नेव काले तु विरोधे देवदानवैः ।
शक्रः प्रहरणान्विषी लोकांस्त्रीन्विचचार ह

etasminneva kāle tu virodhe devadānavaiḥ |
śakraḥ praharaṇānviṣī lokāṃstrīnvicacāra ha

न चोपलेभे भगवाञ्शक्रः प्रहरणं तदा ।
यद्वै तेषां भवेद्योग्यं वधाय विबुधद्विषाम्

na copalebhe bhagavāñśakraḥ praharaṇaṃ tadā |
yadvai teṣāṃ bhavedyogyaṃ vadhāya vibudhadviṣām

ततोऽब्रवीत्सुराञ्शक्रो न मे शक्याः सुरारयः ।
ऋतेऽस्थिभिर्दधीचस्य निहन्तुं त्रिदशद्विषः

tato'bravītsurāñśakro na me śakyāḥ surārayaḥ |
ṛte'sthibhirdadhīcasya nihantuṃ tridaśadviṣaḥ

तस्माद्यत्नादृषिश्रेष्ठो याच्यतां कार्यसिद्धये ।
दधीचास्थीनि देहीति तैर्वधिष्यामहे रिपून्

tasmādyatnādṛṣiśreṣṭho yācyatāṃ kāryasiddhaye |
dadhīcāsthīni dehīti tairvadhiṣyāmahe ripūn

स च तैर्याचितोऽस्थीनि यत्नादृषिवरस्तदा ।
साहाय्यं नः कुरुष्वेति चकारैवाविचारयन्

sa ca tairyācito'sthīni yatnādṛṣivarastadā |
sāhāyyaṃ naḥ kuruṣveti cakāraivāvicārayan

स लोकानक्षयान्प्राप्तो देवप्रियकरस्तदा ।
तस्यास्थिभिरथो शक्रः सम्प्रहृष्टमनास्तदा

sa lokānakṣayānprāpto devapriyakarastadā |
tasyāsthibhiratho śakraḥ samprahṛṣṭamanāstadā

कारयामास दिव्यानि नानाप्रहरणान्युत ।
गदा वज्राणि चक्राणि गुरून्दण्डांश्च पुष्कलान्

kārayāmāsa divyāni nānāpraharaṇānyuta |
gadā vajrāṇi cakrāṇi gurūndaṇḍāṃśca puṣkalān

स हि तीव्रेण तपसा सम्भृतः परमर्षिणा ।
प्रजापतिसुतेनाथ भृगुणा लोकभावनः

sa hi tīvreṇa tapasā sambhṛtaḥ paramarṣiṇā |
prajāpatisutenātha bhṛguṇā lokabhāvanaḥ

अतिकायः स तेजस्वी लोकसारो विनिर्मितः ।
जज्ञे शैलगुरुः प्रांशुर्महिम्ना प्रथितः प्रभुः

atikāyaḥ sa tejasvī lokasāro vinirmitaḥ |
jajñe śailaguruḥ prāṃśurmahimnā prathitaḥ prabhuḥ

नित्यमुद्विजते चास्य तेजसः पाकशासनः

nityamudvijate cāsya tejasaḥ pākaśāsanaḥ

तेन वज्रेण भगवान्मन्त्रयुक्तेन भारत ।
भृशं क्रोधविसृष्टेन ब्रह्मतेजोद्भवेन च ।
दैत्यदानववीराणां जघान नवतीर्नव

tena vajreṇa bhagavānmantrayuktena bhārata |
bhṛśaṃ krodhavisṛṣṭena brahmatejodbhavena ca |
daityadānavavīrāṇāṃ jaghāna navatīrnava

अथ काले व्यतिक्रान्ते महत्यतिभयङ्करी ।
अनावृष्टिरनुप्राप्ता राजन्द्वादशवार्षिकी

atha kāle vyatikrānte mahatyatibhayaṅkarī |
anāvṛṣṭiranuprāptā rājandvādaśavārṣikī

तस्यां द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां महर्षयः ।
वृत्त्यर्थं प्राद्रवन्राजन्क्षुधार्ताः सर्वतोदिशम्

tasyāṃ dvādaśavārṣikyāmanāvṛṣṭyāṃ maharṣayaḥ |
vṛttyarthaṃ prādravanrājankṣudhārtāḥ sarvatodiśam

दिग्भ्यस्तान्प्रद्रुतान्दृष्ट्वा मुनिः सारस्वतस्तदा ।
गमनाय मतिं चक्रे तं प्रोवाच सरस्वती

digbhyastānpradrutāndṛṣṭvā muniḥ sārasvatastadā |
gamanāya matiṃ cakre taṃ provāca sarasvatī

न गन्तव्यमितः पुत्र तवाहारमहं सदा ।
दास्यामि मत्स्यप्रवरानुष्यतामिह भारत

na gantavyamitaḥ putra tavāhāramahaṃ sadā |
dāsyāmi matsyapravarānuṣyatāmiha bhārata

इत्युक्तस्तर्पयामास स पितॄन्देवतास्तथा ।
आहारमकरोन्नित्यं प्राणान्वेदांश्च धारयन्

ityuktastarpayāmāsa sa pitṝndevatāstathā |
āhāramakaronnityaṃ prāṇānvedāṃśca dhārayan

अथ तस्यामनावृष्ट्यामतीतायां महर्षयः ।
अन्योन्यं परिपप्रच्छुः पुनः स्वाध्यायकारणात्

atha tasyāmanāvṛṣṭyāmatītāyāṃ maharṣayaḥ |
anyonyaṃ paripapracchuḥ punaḥ svādhyāyakāraṇāt

तेषां क्षुधापरीतानां नष्टा देवा विधावताम् ।
सर्वेषामेव राजेन्द्र न किचित्प्रतिभाति ह

teṣāṃ kṣudhāparītānāṃ naṣṭā devā vidhāvatām |
sarveṣāmeva rājendra na kicitpratibhāti ha

अथ कश्चिदृषिस्तेषां सारस्वतमुपेयिवान् ।
कुर्वाणं संशितात्मानं स्वाध्यायमृषिसत्तमम्

atha kaścidṛṣisteṣāṃ sārasvatamupeyivān |
kurvāṇaṃ saṃśitātmānaṃ svādhyāyamṛṣisattamam

स गत्वाऽचष्ट तेभ्यश्च सारस्वतमृषिं प्रभुम् ।
स्वाध्यायममरप्रख्यं कुर्वाणं विजने वने

sa gatvā'caṣṭa tebhyaśca sārasvatamṛṣiṃ prabhum |
svādhyāyamamaraprakhyaṃ kurvāṇaṃ vijane vane

ततः सर्वे समाजग्मुस्तत्र राजन्महर्षयः ।
सारस्वतं मुनिश्रेष्ठमिदमूचुः समागताः

tataḥ sarve samājagmustatra rājanmaharṣayaḥ |
sārasvataṃ muniśreṣṭhamidamūcuḥ samāgatāḥ

अस्मानध्यापयस्वेति तानुवाच ततो मुनिः ।
शिष्यत्वमुपागच्छध्वं विधिना च ममेत्युत

asmānadhyāpayasveti tānuvāca tato muniḥ |
śiṣyatvamupāgacchadhvaṃ vidhinā ca mametyuta

तत्राब्रुवन्मुनिगणा बालस्त्वमसि पुत्रक ।
स तानाह न मे धर्मो नश्येदिति पुनर्मुनीन्

tatrābruvanmunigaṇā bālastvamasi putraka |
sa tānāha na me dharmo naśyediti punarmunīn

यो ह्यधर्मेण वै ब्रूयाद्गृह्णीयाद्योऽप्यधर्मतः ।
म्रियेतां तावुभौ क्षिप्रं स्यातां वा वैरिणावुभौ

yo hyadharmeṇa vai brūyādgṛhṇīyādyo'pyadharmataḥ |
mriyetāṃ tāvubhau kṣipraṃ syātāṃ vā vairiṇāvubhau

न हायनैर्न पलितैर्न वित्तेन न बन्धुभिः ।
ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान्

na hāyanairna palitairna vittena na bandhubhiḥ |
ṛṣayaścakrire dharmaṃ yo'nūcānaḥ sa no mahān

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य मनुयस्ते विधानतः ।
तस्माद्वेदाननुप्राप्य पुनर्धर्मं प्रचक्रिरे

etacchrutvā vacastasya manuyaste vidhānataḥ |
tasmādvedānanuprāpya punardharmaṃ pracakrire

षष्टिर्मुनिसहस्राणि शिष्यत्वं प्रतिपेदिरे ।
सारस्वतस्य विप्रर्षेर्वेदस्वाध्यायकारणात्

ṣaṣṭirmunisahasrāṇi śiṣyatvaṃ pratipedire |
sārasvatasya viprarṣervedasvādhyāyakāraṇāt

मुष्टिं मुष्टिं ततः सर्वे दर्भाणां ते ह्युपाहरन् ।
तस्यासनार्थं विप्रर्षेर्बालस्यापि वशे स्थिताः

muṣṭiṃ muṣṭiṃ tataḥ sarve darbhāṇāṃ te hyupāharan |
tasyāsanārthaṃ viprarṣerbālasyāpi vaśe sthitāḥ

तत्रापि दत्त्वा वसु रौहिणेयो
महाबलः केशवपूर्वजोऽथ
जगाम तीर्थं मुदितः क्रमेण
तं वृद्धकन्याश्रममे व वीरः

tatrāpi dattvā vasu rauhiṇeyo
mahābalaḥ keśavapūrvajo'tha
jagāma tīrthaṃ muditaḥ krameṇa
taṃ vṛddhakanyāśramame va vīraḥ