अध्याय 49: बदरपाचन में श्रुतावती का बेर पकाना

ततस्तीर्थवरं रामो ययौ बदरपाचनाम् ।
तपस्विसिद्धचरितं यत्र कन्या धृतव्रता

tatastīrthavaraṃ rāmo yayau badarapācanām |
tapasvisiddhacaritaṃ yatra kanyā dhṛtavratā

भरद्वाजस्य दुहिता रुपेणाप्रतिमा भुवि ।
श्रुतावती नाम विभो कुमारी ब्रह्मचारिणी

bharadvājasya duhitā rupeṇāpratimā bhuvi |
śrutāvatī nāma vibho kumārī brahmacāriṇī

तपश्चचार सात्युग्रं नियमैर्बहुभिर्वृता ।
भर्ता मे देवराजः स्यादिति निश्चित्य भामिनी

tapaścacāra sātyugraṃ niyamairbahubhirvṛtā |
bhartā me devarājaḥ syāditi niścitya bhāminī

समास्तस्या व्यतिक्रान्ता बह्व्यः कुरुकुलोद्वह ।
चरन्त्या नियमांस्तांस्तांस्त्रीभिस्तीव्रान्सुदुश्चरान्

samāstasyā vyatikrāntā bahvyaḥ kurukulodvaha |
carantyā niyamāṃstāṃstāṃstrībhistīvrānsuduścarān

तस्यास्तु तेन वृत्तेन तपसा च विशाम्पते ।
भक्त्या च भगवान्प्रीतः परया पाकशासनः

tasyāstu tena vṛttena tapasā ca viśāmpate |
bhaktyā ca bhagavānprītaḥ parayā pākaśāsanaḥ

आजगामाश्रमं तस्यास्त्रिदशाधिपतिः प्रभुः ।
आस्थाय रूपं विप्रर्षेर्वसिष्ठस्य महात्मनः

ājagāmāśramaṃ tasyāstridaśādhipatiḥ prabhuḥ |
āsthāya rūpaṃ viprarṣervasiṣṭhasya mahātmanaḥ

सा तं दृष्ट्वोग्रतपसं वसिष्ठं तपतां वरम् ।
आचारैर्मुनिभिर्दृष्टैः पूजयामास भारत

sā taṃ dṛṣṭvogratapasaṃ vasiṣṭhaṃ tapatāṃ varam |
ācārairmunibhirdṛṣṭaiḥ pūjayāmāsa bhārata

उवाच नियमज्ञा च कल्याणी सा प्रियंवदा ।
भगवन्मुनिशार्दूल किमाज्ञापयसि प्रभो

uvāca niyamajñā ca kalyāṇī sā priyaṃvadā |
bhagavanmuniśārdūla kimājñāpayasi prabho

सर्वमद्य यथाशक्ति तव दास्यामि सुव्रत ।
शक्त्रभक्त्या च ते पाणिं न दास्यामि कथञ्चन

sarvamadya yathāśakti tava dāsyāmi suvrata |
śaktrabhaktyā ca te pāṇiṃ na dāsyāmi kathañcana

व्रतैश्च नियमैश्चैव तपसा च तपोधन ।
शक्रस्तोषयितव्यो वै मया त्रिभुवनेश्वरः

vrataiśca niyamaiścaiva tapasā ca tapodhana |
śakrastoṣayitavyo vai mayā tribhuvaneśvaraḥ

इत्युक्तो भगवान्देवः स्मयन्निव निरीक्ष्य ताम् ।
उवाच नियमं ज्ञात्वा सांत्वयन्निव भारत

ityukto bhagavāndevaḥ smayanniva nirīkṣya tām |
uvāca niyamaṃ jñātvā sāṃtvayanniva bhārata

उग्रं तपश्चरसि वै विदिता मेऽसि सुव्रते ।
यदर्थमयमारम्भस्तव कल्याणि हृद्गतः

ugraṃ tapaścarasi vai viditā me'si suvrate |
yadarthamayamārambhastava kalyāṇi hṛdgataḥ

तच्च सर्वं यथाभूतं भविष्यति वरानने ।
तपसा लभ्यते सर्वं यथाभूतं भविष्यति

tacca sarvaṃ yathābhūtaṃ bhaviṣyati varānane |
tapasā labhyate sarvaṃ yathābhūtaṃ bhaviṣyati

यथा स्थानानि दिव्यानि विबुधानां शुभानने ।
तपसा तानि प्राप्याणि तपोमूलं महात्सुखम्

yathā sthānāni divyāni vibudhānāṃ śubhānane |
tapasā tāni prāpyāṇi tapomūlaṃ mahātsukham

इति कृत्वा तपो घोरं देहं सन्न्यस्य मानवाः ।
देवत्वं यान्ति कल्याणि शृणुष्वैकं वचो मम

iti kṛtvā tapo ghoraṃ dehaṃ sannyasya mānavāḥ |
devatvaṃ yānti kalyāṇi śṛṇuṣvaikaṃ vaco mama

प़ञ्च चैतानि सुभगे बदराणि शुभव्रते ।
पचेत्युक्त्वा तु भगवाञ्जगाम बलसूदनः

pa़ñca caitāni subhage badarāṇi śubhavrate |
pacetyuktvā tu bhagavāñjagāma balasūdanaḥ

आमन्त्र्य तां तु कल्याणीं ततो जप्यं जजाप सः ।
अविदूरे ततस्तस्मादाश्रमात्तीर्थमुत्तमम्

āmantrya tāṃ tu kalyāṇīṃ tato japyaṃ jajāpa saḥ |
avidūre tatastasmādāśramāttīrthamuttamam

तच्च तीर्थं महाराज यत्र जप्यं जजाप सः ।
इन्द्रतीर्थेतिविख्यातं त्रिषु लोकेषु मानद

tacca tīrthaṃ mahārāja yatra japyaṃ jajāpa saḥ |
indratīrthetivikhyātaṃ triṣu lokeṣu mānada

तस्य जिज्ञासनार्थं स भगवान्पाकशासनः ।
बदराणामपचनं चकार विबुधाधिपः

tasya jijñāsanārthaṃ sa bhagavānpākaśāsanaḥ |
badarāṇāmapacanaṃ cakāra vibudhādhipaḥ

ततः प्रतप्ता सा राजन्वाग्यता विगतक्लमा ।
तत्परा शुचिसंवीता पावके समधिश्रयत् ।
अपचद्राजशार्दूल बदराणि महाव्रता

tataḥ prataptā sā rājanvāgyatā vigataklamā |
tatparā śucisaṃvītā pāvake samadhiśrayat |
apacadrājaśārdūla badarāṇi mahāvratā

तस्याः पचन्त्याः सुमहान्कालोऽगात्पुरुषर्षभ ।
न च स्म तान्यपच्यन्त दिनं च क्षयमभ्यगात्

tasyāḥ pacantyāḥ sumahānkālo'gātpuruṣarṣabha |
na ca sma tānyapacyanta dinaṃ ca kṣayamabhyagāt

हुताशनेन दग्धश्च यस्तस्याः काष्ठसञ्चयः ।
अकाष्ठमग्निं सा दृष्ट्वा स्वशरीरमथादहत्

hutāśanena dagdhaśca yastasyāḥ kāṣṭhasañcayaḥ |
akāṣṭhamagniṃ sā dṛṣṭvā svaśarīramathādahat

पादौ प्रक्षिप्य सा पूर्वं पावके चारुदर्शना ।
दग्धौ दग्धौ पुनः पादावुपावर्तयतानघ

pādau prakṣipya sā pūrvaṃ pāvake cārudarśanā |
dagdhau dagdhau punaḥ pādāvupāvartayatānagha

चरणे दह्यमाने च नाचिन्तयदनिन्दिता ।
दुःखं कमलपत्राक्षी महर्षिप्रियकाम्यया

caraṇe dahyamāne ca nācintayadaninditā |
duḥkhaṃ kamalapatrākṣī maharṣipriyakāmyayā

न वैमनस्यं तस्यास्तु मुखभेदोऽथवाऽभवत् ।
शरीरमग्निना दीप्य जलमध्ये यथा स्थिता

na vaimanasyaṃ tasyāstu mukhabhedo'thavā'bhavat |
śarīramagninā dīpya jalamadhye yathā sthitā

तच्चास्याः पचने यत्नं न न्यवर्तत भारत ।
सर्वथा बदराण्येव पक्तव्यानीति कन्यका

taccāsyāḥ pacane yatnaṃ na nyavartata bhārata |
sarvathā badarāṇyeva paktavyānīti kanyakā

सा तन्मनसि कृत्वैव महर्षेर्वचनं शुभा ।
अपचद्बदराण्येव न चापच्यन्त भारत

sā tanmanasi kṛtvaiva maharṣervacanaṃ śubhā |
apacadbadarāṇyeva na cāpacyanta bhārata

तस्यास्तु चरणौ वह्निर्ददाह भगवान्स्वयम् ।
न च तस्या मनोदुःखं स्वल्पमप्यभवत्तदा

tasyāstu caraṇau vahnirdadāha bhagavānsvayam |
na ca tasyā manoduḥkhaṃ svalpamapyabhavattadā

अथ तत्कर्म दृष्ट्वाऽस्याः प्रीतस्त्रिभुवनेश्वरः ।
ततः सन्दर्शयामास कन्यायै रूपमात्मनः

atha tatkarma dṛṣṭvā'syāḥ prītastribhuvaneśvaraḥ |
tataḥ sandarśayāmāsa kanyāyai rūpamātmanaḥ

उवाच च सुरश्रेष्ठस्तां कन्यां सुदृढव्रताम् ।
प्रीतोऽस्मि ते शुभे भक्त्या तपसा नियमेन च

uvāca ca suraśreṣṭhastāṃ kanyāṃ sudṛḍhavratām |
prīto'smi te śubhe bhaktyā tapasā niyamena ca

तस्माद्योऽभिमतः कामः स ते सम्पत्स्यते शुभे ।
देहं त्यक्त्वा महाभागे त्रिदिवे मयि वत्स्यसि

tasmādyo'bhimataḥ kāmaḥ sa te sampatsyate śubhe |
dehaṃ tyaktvā mahābhāge tridive mayi vatsyasi

इदं च ते तीर्थवरं स्थिरं लोके भविष्यति ।
सर्वपापापहं सुभ्रु नाम्ना बदरपाचनम् ।
विख्यातं त्रिषु लोकेषु ब्रह्मर्षिभिरभिप्लुतम्

idaṃ ca te tīrthavaraṃ sthiraṃ loke bhaviṣyati |
sarvapāpāpahaṃ subhru nāmnā badarapācanam |
vikhyātaṃ triṣu lokeṣu brahmarṣibhirabhiplutam

अस्मिन्खलु महाभागे शुभे तीर्थवरेऽनघे ।
त्यक्त्वा सप्तर्षयो जग्मुर्हिमवन्तमरुन्धतीम्

asminkhalu mahābhāge śubhe tīrthavare'naghe |
tyaktvā saptarṣayo jagmurhimavantamarundhatīm

ततस्ते वै महाभागा गत्वा तत्र सुसंशिताः ।
वृत्त्यर्थं फलमूलानि समाहर्तुं ययुः किल

tataste vai mahābhāgā gatvā tatra susaṃśitāḥ |
vṛttyarthaṃ phalamūlāni samāhartuṃ yayuḥ kila

तेषां वृत्त्यर्थिनां तत्र वसतां हिमवद्वने ।
अनावृष्टिरनुप्राप्ता तदा द्वादशवार्षिकी

teṣāṃ vṛttyarthināṃ tatra vasatāṃ himavadvane |
anāvṛṣṭiranuprāptā tadā dvādaśavārṣikī

ते कृत्वा चाश्रमं तत्र न्यवसन्त तपस्विनः ।
अरुन्धत्यपि कल्याणी तपोनित्याऽभवत्तदा

te kṛtvā cāśramaṃ tatra nyavasanta tapasvinaḥ |
arundhatyapi kalyāṇī taponityā'bhavattadā

अरुन्धतीं ततो दृष्ट्वा तीव्रं नियममास्थिताम् ।
अथागमत्त्रिनयनः सुप्रीतो वरदस्तदा

arundhatīṃ tato dṛṣṭvā tīvraṃ niyamamāsthitām |
athāgamattrinayanaḥ suprīto varadastadā

ब्राह्मं रूपं ततः कृत्वा महादेवो महायशाः ।
तामभ्येत्याब्रवीद्देवो भिक्षामिच्छाम्यहं शुभे

brāhmaṃ rūpaṃ tataḥ kṛtvā mahādevo mahāyaśāḥ |
tāmabhyetyābravīddevo bhikṣāmicchāmyahaṃ śubhe

प्रत्युवाच ततः सा तं ब्राह्मणं चारुदर्शना ।
क्षीणोऽन्नसञ्चयो विप्र बदराणीह भक्षय

pratyuvāca tataḥ sā taṃ brāhmaṇaṃ cārudarśanā |
kṣīṇo'nnasañcayo vipra badarāṇīha bhakṣaya

ततोऽब्रवीन्महादेवः पचस्वैतानि सुव्रते ।
इत्युक्ता साऽपचत्तानि ब्राह्मणप्रियकाम्यया ।
अधिश्रित्य समिद्धेऽग्नौ बदराणि यशस्विनी

tato'bravīnmahādevaḥ pacasvaitāni suvrate |
ityuktā sā'pacattāni brāhmaṇapriyakāmyayā |
adhiśritya samiddhe'gnau badarāṇi yaśasvinī

दिव्या मनोरमाः पुण्याः कथाः शुश्राव सा तदा ।
अतीता सा त्वनावृष्टिर्घोरा द्वादशवार्षिकी

divyā manoramāḥ puṇyāḥ kathāḥ śuśrāva sā tadā |
atītā sā tvanāvṛṣṭirghorā dvādaśavārṣikī

अनश्नन्त्याः पचन्त्याश्च शृण्वन्त्याश्च कथाः शुभाः ।
दिनोपमः स तस्याथ कालोऽतीतः सुदारुणः

anaśnantyāḥ pacantyāśca śṛṇvantyāśca kathāḥ śubhāḥ |
dinopamaḥ sa tasyātha kālo'tītaḥ sudāruṇaḥ

ततस्तु मुनयः प्राप्ताः फलान्यादाय पर्वतात् ।
ततः स भगवान्प्रीतः प्रोवाचारुन्धतीं ततः

tatastu munayaḥ prāptāḥ phalānyādāya parvatāt |
tataḥ sa bhagavānprītaḥ provācārundhatīṃ tataḥ

उपसर्पस्व धर्मज्ञे यथापूर्वमिमानृषीन् ।
प्रीतोऽस्मि तव धर्मज्ञे तपसा नियमेन च

upasarpasva dharmajñe yathāpūrvamimānṛṣīn |
prīto'smi tava dharmajñe tapasā niyamena ca

ततः सन्दर्शयामास स्वरूपं भगवान्हरः ।
ततोऽब्रवीत्तदा तेभ्यस्तस्याश्च चरितं महत्

tataḥ sandarśayāmāsa svarūpaṃ bhagavānharaḥ |
tato'bravīttadā tebhyastasyāśca caritaṃ mahat

भवद्भिर्हिमवत्पृष्ठे यत्तपः समुपार्जितम् ।
अस्यास्च यत्तपो विप्रा न समं तन्मतं मम

bhavadbhirhimavatpṛṣṭhe yattapaḥ samupārjitam |
asyāsca yattapo viprā na samaṃ tanmataṃ mama

अनया हि तपस्विन्या तपस्तप्तं सुदुश्चरम् ।
अनश्नन्त्या पचन्त्या च समा द्वादश पारिताः

anayā hi tapasvinyā tapastaptaṃ suduścaram |
anaśnantyā pacantyā ca samā dvādaśa pāritāḥ

ततः प्रोवाच भगवांस्तामेवारुन्धतीं पुनः ।
वरं वृणीष्व कल्याणि यत्तेऽभिलषितं हृदि

tataḥ provāca bhagavāṃstāmevārundhatīṃ punaḥ |
varaṃ vṛṇīṣva kalyāṇi yatte'bhilaṣitaṃ hṛdi

साऽब्रवीत्पृथुताम्राक्षी देवं सप्तर्षिसंसदि ।
भगवान्यदि मे प्रीतस्तीर्थं स्यादिदमद्भुतम्

sā'bravītpṛthutāmrākṣī devaṃ saptarṣisaṃsadi |
bhagavānyadi me prītastīrthaṃ syādidamadbhutam

सिद्धदेवर्षिदयितं नाम्ना बदरपाचनम् ।
तथाऽस्मिन्देवदेवेश त्रिरात्रमुषितः शुचिः

siddhadevarṣidayitaṃ nāmnā badarapācanam |
tathā'smindevadeveśa trirātramuṣitaḥ śuciḥ

प्राप्नुयादुपवासेन फलं द्वादशवार्षिकम् ।
एवमस्त्विति तां देवः प्रत्युवाच तपस्विनीम्

prāpnuyādupavāsena phalaṃ dvādaśavārṣikam |
evamastviti tāṃ devaḥ pratyuvāca tapasvinīm

सप्तर्षिभिः स्तुतो देवस्ततो लोकं ययौ तदा ।
ऋषयो विस्मयं जग्मुस्तां दृष्ट्वा चाप्यरुन्धतीम् ।
अश्रान्तां चाविवर्णां च क्षुत्पिपासाऽसमायुताम्

saptarṣibhiḥ stuto devastato lokaṃ yayau tadā |
ṛṣayo vismayaṃ jagmustāṃ dṛṣṭvā cāpyarundhatīm |
aśrāntāṃ cāvivarṇāṃ ca kṣutpipāsā'samāyutām

एवं सिद्धिः परा प्राप्ता अरुन्धत्या विशुद्धया ।
यथा त्वया महाभागे मदर्थे संशितव्रते

evaṃ siddhiḥ parā prāptā arundhatyā viśuddhayā |
yathā tvayā mahābhāge madarthe saṃśitavrate

विशेषो हि त्वया भद्रे व्रते ह्यस्मिन्समर्पितः ।
तथा चेदं ददाम्यद्य नियमेन सुतोषितः ।
विशेषं तव कल्याणि प्रयच्छामि वरं वरे

viśeṣo hi tvayā bhadre vrate hyasminsamarpitaḥ |
tathā cedaṃ dadāmyadya niyamena sutoṣitaḥ |
viśeṣaṃ tava kalyāṇi prayacchāmi varaṃ vare

अरुन्धत्या वरस्तस्या यो दत्तो वै महात्मना ।
तस्य चाहं प्रभावेन तव कल्याणि तेजसा ।
प्रवक्ष्यामि परं भूयो वरमत्र यथाविधि

arundhatyā varastasyā yo datto vai mahātmanā |
tasya cāhaṃ prabhāvena tava kalyāṇi tejasā |
pravakṣyāmi paraṃ bhūyo varamatra yathāvidhi

यस्त्वेकां रजनीं तीर्थे वत्स्यते सुसमाहितः ।
सस्नात्वा प्राप्स्यते लोकान्देहन्यासात्सुदुर्लभान्

yastvekāṃ rajanīṃ tīrthe vatsyate susamāhitaḥ |
sasnātvā prāpsyate lokāndehanyāsātsudurlabhān

इत्युक्त्वा भगवान्देवः सहस्राक्षः प्रतापवान् ।
श्रुतावतीं ततः पुण्यां जगाम त्रिदिवं पुनः

ityuktvā bhagavāndevaḥ sahasrākṣaḥ pratāpavān |
śrutāvatīṃ tataḥ puṇyāṃ jagāma tridivaṃ punaḥ

गते वज्रधरे राजंस्तत्र वर्षं पपात ह ।
पुष्पाणां भरतश्रेष्ठ दिव्यानां पुण्यगन्धिनाम्

gate vajradhare rājaṃstatra varṣaṃ papāta ha |
puṣpāṇāṃ bharataśreṣṭha divyānāṃ puṇyagandhinām

दवदुन्दुभयश्चापि नेदुस्तत्र महास्वनाः ।
मारुतश्च ववौ पुण्यः पुण्यगन्धो विशाम्पते

davadundubhayaścāpi nedustatra mahāsvanāḥ |
mārutaśca vavau puṇyaḥ puṇyagandho viśāmpate

उत्सृज्य तु शुभा देहं जगामास्य च भार्यताम् ।
तपसोग्रेण तं लब्ध्वा तेन रेमे सहाच्युत

utsṛjya tu śubhā dehaṃ jagāmāsya ca bhāryatām |
tapasogreṇa taṃ labdhvā tena reme sahācyuta

का तस्या भगवन्माता क्व संवृद्धा च शोभना ।
श्रोतुमिच्छाम्यहं विप्र परं कौतूहलं हि मे

kā tasyā bhagavanmātā kva saṃvṛddhā ca śobhanā |
śrotumicchāmyahaṃ vipra paraṃ kautūhalaṃ hi me

भरद्वाजस्य विप्रर्षेः स्कन्नं रेतो महात्मनः ।
दृष्ट्वाऽप्सरसमायान्तीं घृताचीं पृथलोचनाम्

bharadvājasya viprarṣeḥ skannaṃ reto mahātmanaḥ |
dṛṣṭvā'psarasamāyāntīṃ ghṛtācīṃ pṛthalocanām

स तु जग्राह तद्रेतः करेण जपतां वरः ।
तदाऽपतत्पर्णपुटे तत्र सा सम्भवत्सुता

sa tu jagrāha tadretaḥ kareṇa japatāṃ varaḥ |
tadā'patatparṇapuṭe tatra sā sambhavatsutā

तस्यास्तु जातकर्मादि कृत्वा सर्वं तपोधनः ।
नाम चास्याः स कृतवान्भरद्वाजो महामुनिः

tasyāstu jātakarmādi kṛtvā sarvaṃ tapodhanaḥ |
nāma cāsyāḥ sa kṛtavānbharadvājo mahāmuniḥ

श्रुतावतीति धर्मात्मा देवर्षिगणसंसदि ।
स्वे च तामाश्रमे न्यस्य जगाम हिमवद्वनम्

śrutāvatīti dharmātmā devarṣigaṇasaṃsadi |
sve ca tāmāśrame nyasya jagāma himavadvanam

तत्राप्युपस्पृश्य महानुभावो
वसूनि दत्त्वा च महाद्विजेभ्यः ।
जगाम तीर्थं सुसमाहितात्मा
शक्रस्य वृष्णिप्रवरस्तदानीम्

tatrāpyupaspṛśya mahānubhāvo
vasūni dattvā ca mahādvijebhyaḥ |
jagāma tīrthaṃ susamāhitātmā
śakrasya vṛṣṇipravarastadānīm