अध्याय 40: कपालमोचन तीर्थ और पृथूदक में उशङ्गु का देहत्याग

उषित्वा तत्र रामस्तु सम्पूज्याश्रमवासिनः ।
तथा मङ्कणके प्रीतिं शुभां चक्रे हलायुधः

uṣitvā tatra rāmastu sampūjyāśramavāsinaḥ |
tathā maṅkaṇake prītiṃ śubhāṃ cakre halāyudhaḥ

दत्त्वा दानं द्विजातिभ्यो रजनीं तामुपोष्य च ।
पूजितो मुनिसङ्खैश्च प्रातरुत्थाय लाङ्गली

dattvā dānaṃ dvijātibhyo rajanīṃ tāmupoṣya ca |
pūjito munisaṅkhaiśca prātarutthāya lāṅgalī

अनुज्ञाप्य मुनीन्सर्वान्स्पृष्ट्वा तोयं च भारत ।
प्रययौ त्वरितो रामस्तीर्थहेतोर्महाबलः

anujñāpya munīnsarvānspṛṣṭvā toyaṃ ca bhārata |
prayayau tvarito rāmastīrthahetormahābalaḥ

ततस्त्वौशनसं तीर्थमाजगाम हलायुधः ।
कपालमोचनं नाम यत्र मुक्तो महामुनिः

tatastvauśanasaṃ tīrthamājagāma halāyudhaḥ |
kapālamocanaṃ nāma yatra mukto mahāmuniḥ

महता शिरसा राजन्ग्रस्तजङ्घो महोदरः ।
राक्षसस्य महाराज रामक्षिप्तस्य वै पुरा

mahatā śirasā rājangrastajaṅgho mahodaraḥ |
rākṣasasya mahārāja rāmakṣiptasya vai purā

तत्र पूर्वं तपस्तप्तं काव्येन सुमहात्मना ।
यत्रास्य नीतिरखिला प्रादुर्भूता महात्मनः ।
यत्रस्थश्चिन्तयामास दैत्यदानवविग्रहम्

tatra pūrvaṃ tapastaptaṃ kāvyena sumahātmanā |
yatrāsya nītirakhilā prādurbhūtā mahātmanaḥ |
yatrasthaścintayāmāsa daityadānavavigraham

तत्प्राप्य च बलो राजंस्तीर्थप्रवरमुत्तमम् ।
विधिवद्वै ददौ वित्तं ब्राह्मणानां महात्मनाम्

tatprāpya ca balo rājaṃstīrthapravaramuttamam |
vidhivadvai dadau vittaṃ brāhmaṇānāṃ mahātmanām

कपालमोचनं ब्रह्मन्कथं यत्र महामुनिः ।
मुक्तः कथं चास्य शिरो लग्नं केन च हेतुना

kapālamocanaṃ brahmankathaṃ yatra mahāmuniḥ |
muktaḥ kathaṃ cāsya śiro lagnaṃ kena ca hetunā

पुरा वै दण्डकारण्ये राघवेण महात्मना ।
वसता राजशार्दूल राक्षसाञ्शमयिष्यता

purā vai daṇḍakāraṇye rāghaveṇa mahātmanā |
vasatā rājaśārdūla rākṣasāñśamayiṣyatā

जनस्थाने शिरश्छिन्नं राक्षसस्य दुरात्मनः ।
क्षुरेण शितधारेण तत्पणात महावने

janasthāne śiraśchinnaṃ rākṣasasya durātmanaḥ |
kṣureṇa śitadhāreṇa tatpaṇāta mahāvane

महोदरस्य तल्लग्नं जङ्घायां वै यदृच्छया ।
वने विचरतो राजन्नस्थि भित्त्वाऽस्फुरत्तदा

mahodarasya tallagnaṃ jaṅghāyāṃ vai yadṛcchayā |
vane vicarato rājannasthi bhittvā'sphurattadā

स तेन लग्नेन तदा द्विजातिर्न शशाक ह ।
अभिगन्तुं महाप्राज्ञस्तीर्थान्यायतनानि च

sa tena lagnena tadā dvijātirna śaśāka ha |
abhigantuṃ mahāprājñastīrthānyāyatanāni ca

स पूतिना विस्रवता वेदनार्तो महामुनिः ।
जगाम् सर्वतीर्थानि पृथिव्यां चेति नः श्रुतम्

sa pūtinā visravatā vedanārto mahāmuniḥ |
jagām sarvatīrthāni pṛthivyāṃ ceti naḥ śrutam

स गत्वा सरितः सर्वाः समुद्रांश्च महातपाः ।
कथयामास तत्सर्वमृषीणां भावितात्मनाम्

sa gatvā saritaḥ sarvāḥ samudrāṃśca mahātapāḥ |
kathayāmāsa tatsarvamṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām

आप्लुत्य सर्वतीर्थेषु न च मोक्षमवाप्तवान् ।
स तु शुश्राव विप्रेन्द्रो मुनीनां वचनं महत्

āplutya sarvatīrtheṣu na ca mokṣamavāptavān |
sa tu śuśrāva viprendro munīnāṃ vacanaṃ mahat

सरस्वत्यास्तीर्थवरं ख्यातमौशनसं तदा ।
सर्वपापप्रशमनं सिद्धिक्षेत्रमनुत्तमम्

sarasvatyāstīrthavaraṃ khyātamauśanasaṃ tadā |
sarvapāpapraśamanaṃ siddhikṣetramanuttamam

स तु गत्वा ततस्तत्र तीर्थमौशनसं द्विजः

sa tu gatvā tatastatra tīrthamauśanasaṃ dvijaḥ

तत औशनसे तीर्थे तस्योपस्पृशतस्तदा ।
xxx च्छरश्चरणं मुक्त्वा पपातान्तर्जले तदा

tata auśanase tīrthe tasyopaspṛśatastadā |
xxx ccharaścaraṇaṃ muktvā papātāntarjale tadā

विमुक्तस्तेन शिरसा परं सुखमवाप ह ।
स चाप्यन्तर्जले मूर्धा जगामादर्शनं विभो

vimuktastena śirasā paraṃ sukhamavāpa ha |
sa cāpyantarjale mūrdhā jagāmādarśanaṃ vibho

ततः स विरुजो राजन्पूतात्मा वीतकल्मषः ।
आजगामाश्रमं प्रीतः कृतकृत्यो महोदरः

tataḥ sa virujo rājanpūtātmā vītakalmaṣaḥ |
ājagāmāśramaṃ prītaḥ kṛtakṛtyo mahodaraḥ

सोऽथ गत्वाऽऽश्रमं पुण्यं विप्रमुक्तो महातपाः ।
कथयामास तत्सर्वमृषीणां भावितात्मनाम्

so'tha gatvā''śramaṃ puṇyaṃ vipramukto mahātapāḥ |
kathayāmāsa tatsarvamṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām

ते श्रुत्वा वचनं तस्य ततस्तीर्थस्य मानद ।
कपालमोचनमिति नाम चक्रुः समागताः

te śrutvā vacanaṃ tasya tatastīrthasya mānada |
kapālamocanamiti nāma cakruḥ samāgatāḥ

स चापि तीर्थप्रवरं पुनर्गत्वा महानृषिः ।
पीत्वा पयःसुविपुलं सिद्धिमायात्तदा मुनिः

sa cāpi tīrthapravaraṃ punargatvā mahānṛṣiḥ |
pītvā payaḥsuvipulaṃ siddhimāyāttadā muniḥ

तत्र दत्त्वा बहून्देयान्विप्रान्सम्पूज्य माधवः ।
जगाम तत्र राजेन्द्र उशङ्गोराश्रमं तदा

tatra dattvā bahūndeyānviprānsampūjya mādhavaḥ |
jagāma tatra rājendra uśaṅgorāśramaṃ tadā

यत्र तप्तं तपो घोरमार्ष्टिषेणेन भारत ।
ब्राह्मण्यं लब्धवान्यत्र विश्वामित्रो महामुनिः

yatra taptaṃ tapo ghoramārṣṭiṣeṇena bhārata |
brāhmaṇyaṃ labdhavānyatra viśvāmitro mahāmuniḥ

सर्वकामसमृद्धं च तदाश्रमपदं महत् ।
मुनिभिर्ब्राह्मणैश्चैव सेवितं सर्वदा विभो

sarvakāmasamṛddhaṃ ca tadāśramapadaṃ mahat |
munibhirbrāhmaṇaiścaiva sevitaṃ sarvadā vibho

ततो हलधरः श्रीमान्ब्राह्मणैः परिवारितः ।
जगाम तत्र राजेन्द्र उशङ्गुस्तनुमत्यजत्

tato haladharaḥ śrīmānbrāhmaṇaiḥ parivāritaḥ |
jagāma tatra rājendra uśaṅgustanumatyajat

उशङ्गुर्ब्राह्मणो वृद्धस्तपोनित्यश्च भारत ।
देहन्यासे कृतमना विचिन्त्य बहुधा तदा

uśaṅgurbrāhmaṇo vṛddhastaponityaśca bhārata |
dehanyāse kṛtamanā vicintya bahudhā tadā

ततः सर्वानुपादाय तनयान्वै महातपाः ।
उशङ्गुरब्रवीत्तत्र नयध्वं मां पृथूदकम्

tataḥ sarvānupādāya tanayānvai mahātapāḥ |
uśaṅgurabravīttatra nayadhvaṃ māṃ pṛthūdakam

विज्ञायातीतवयसमुशङ्गुं ते तपोधनाः ।
तं च तीर्थमपानिन्युः सरस्वत्यास्तपोधनम्

vijñāyātītavayasamuśaṅguṃ te tapodhanāḥ |
taṃ ca tīrthamapāninyuḥ sarasvatyāstapodhanam

स तैः पुत्रैस्तदा धीमानानीतो वै सरस्वतीम् ।
पुण्यां तीर्थशतोपेतां विप्रसङ्घैर्निषेविताम्

sa taiḥ putraistadā dhīmānānīto vai sarasvatīm |
puṇyāṃ tīrthaśatopetāṃ viprasaṅghairniṣevitām

स तत्र विधिना राजन्नाप्लुत्य सुमहातपाः ।
ज्ञात्वा तीर्थगुणांश्चैव प्राहेदमृषिसत्तमः ।
सुप्रीतः पुरुषव्याघ्र सर्वान्पुत्रानुपासतः

sa tatra vidhinā rājannāplutya sumahātapāḥ |
jñātvā tīrthaguṇāṃścaiva prāhedamṛṣisattamaḥ |
suprītaḥ puruṣavyāghra sarvānputrānupāsataḥ

सरस्वत्युत्तरे तीरे यस्त्यजेदात्मनस्तनुम् ।
पृथूदके जप्यपरो नैनं श्वो मरणं तपेत्

sarasvatyuttare tīre yastyajedātmanastanum |
pṛthūdake japyaparo nainaṃ śvo maraṇaṃ tapet

इत्युक्त्वा स्वां तनुं त्यक्त्वा प्रपेदे वैष्णवं पदम् ।
तत्राप्लुत्य स धर्मात्मा उपस्पृश्य हलायुधः ।
दत्त्वा चैव बूहून्देयान्विप्राणां विप्रवत्सलः

ityuktvā svāṃ tanuṃ tyaktvā prapede vaiṣṇavaṃ padam |
tatrāplutya sa dharmātmā upaspṛśya halāyudhaḥ |
dattvā caiva būhūndeyānviprāṇāṃ vipravatsalaḥ

ससर्ज यत्र भगवाँल्लोकाँल्लोकपितामहः

sasarja yatra bhagavām̐llokām̐llokapitāmahaḥ

यत्रार्ष्टिषेणः कौरव्य ब्राह्मण्यं संशितव्रतः ।
तपसा महता राजन्प्राप्तवानृषिसत्तमः

yatrārṣṭiṣeṇaḥ kauravya brāhmaṇyaṃ saṃśitavrataḥ |
tapasā mahatā rājanprāptavānṛṣisattamaḥ

सिन्धुद्वीपश्च राजर्षिर्देवापिश्च महातपाः ।
ब्राह्मण्यं लब्धवान्यत्र विश्वामित्रस्तथा मुनिः

sindhudvīpaśca rājarṣirdevāpiśca mahātapāḥ |
brāhmaṇyaṃ labdhavānyatra viśvāmitrastathā muniḥ

महातपस्वीं भगवानुग्रतेजा महातपाः ।
तत्राजगाम बलवान्बलभद्रः प्रतापवान्

mahātapasvīṃ bhagavānugratejā mahātapāḥ |
tatrājagāma balavānbalabhadraḥ pratāpavān