अध्याय 39: सात सरस्वतियाँ और मङ्कणक मुनि का नृत्य

सप्तसारस्वतं कस्मात्कश्च मङ्कणको मुनिः ।
कथं सिद्धः स भगवान्कश्चास्य नियमोऽभवत्

saptasārasvataṃ kasmātkaśca maṅkaṇako muniḥ |
kathaṃ siddhaḥ sa bhagavānkaścāsya niyamo'bhavat

कस्य वंशे समुत्पन्नः किं चाधीतं द्विजोत्तम ।
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व यथातत्त्वं महामुने

kasya vaṃśe samutpannaḥ kiṃ cādhītaṃ dvijottama |
etanme sarvamācakṣva yathātattvaṃ mahāmune

सप्तनद्यः सरस्वत्या याभिर्व्याप्तमिदं जगत् ।
आहूता बलवद्भिर्हि तत्रतत्र सरस्वती

saptanadyaḥ sarasvatyā yābhirvyāptamidaṃ jagat |
āhūtā balavadbhirhi tatratatra sarasvatī

सुप्रभा काञ्चनाक्षी च विशाला च मनोरमा ।
सरस्वती चौघवती सुरेणुर्विमलोदका

suprabhā kāñcanākṣī ca viśālā ca manoramā |
sarasvatī caughavatī sureṇurvimalodakā

पितामहस्य महतो वर्तमाने महामखे ।
वितते यज्ञवाटे च संसिद्धेषु द्विजातिषु

pitāmahasya mahato vartamāne mahāmakhe |
vitate yajñavāṭe ca saṃsiddheṣu dvijātiṣu

पुण्याहघोषैर्विमलैर्वेदानां निनदैस्तथा ।
देवेषु चैव व्यग्रेषु तस्मिन्यज्ञविधौ तदा

puṇyāhaghoṣairvimalairvedānāṃ ninadaistathā |
deveṣu caiva vyagreṣu tasminyajñavidhau tadā

तत्र चैव महाराज दीक्षिते प्रपितामहे ।
यजतस्तस्य सत्रेण सर्वकामसमृद्विना

tatra caiva mahārāja dīkṣite prapitāmahe |
yajatastasya satreṇa sarvakāmasamṛdvinā

मनसा चिन्तिता ह्यर्था धर्मार्थकुशलैस्तदा ।
उपतिष्ठन्ति राजेन्द्र द्विजातींस्तत्रतत्र ह

manasā cintitā hyarthā dharmārthakuśalaistadā |
upatiṣṭhanti rājendra dvijātīṃstatratatra ha

जगुश्च तत्र गन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।
वादित्राणि च दिव्यानि वादयामासुरञ्जसा

jaguśca tatra gandharvā nanṛtuścāpsarogaṇāḥ |
vāditrāṇi ca divyāni vādayāmāsurañjasā

तस्य यज्ञस्य सम्पत्त्या तुतुषुर्देवतागणाः ।
विस्मयं परमं जग्मुः किमु मानुषयोनयः

tasya yajñasya sampattyā tutuṣurdevatāgaṇāḥ |
vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ kimu mānuṣayonayaḥ

वर्तमाने यथा यज्ञे पुष्करस्थे पितामहे ।
अब्रुवन्नृषयो राजन्नायं यज्ञो महागुणः

vartamāne yathā yajñe puṣkarasthe pitāmahe |
abruvannṛṣayo rājannāyaṃ yajño mahāguṇaḥ

न दृश्यते सरिच्छ्रेष्ठा यस्मादिह सरस्वती ।
तच्छ्रुत्वा भगवान्प्रीतः सस्माराथ सरस्वतीम्

na dṛśyate saricchreṣṭhā yasmādiha sarasvatī |
tacchrutvā bhagavānprītaḥ sasmārātha sarasvatīm

पितामहेन यजता आहूता पुष्करेषु वै ।
सुप्रभा नाम राजेन्द्र नाम्ना तत्र सरस्वती

pitāmahena yajatā āhūtā puṣkareṣu vai |
suprabhā nāma rājendra nāmnā tatra sarasvatī

तां दृष्ट्वा मुनयस्तुष्टास्त्वरायुक्तां सरस्वतीम् ।
पितामहं मानयन्तीं क्रतुं ते बहुमेनिरे

tāṃ dṛṣṭvā munayastuṣṭāstvarāyuktāṃ sarasvatīm |
pitāmahaṃ mānayantīṃ kratuṃ te bahumenire

एवमेषा सरिच्छ्रेष्ठा पुष्करेषु सरस्वती ।
पितामहार्थं सम्भूता तुष्ट्यर्थं च मनीषिणाम्

evameṣā saricchreṣṭhā puṣkareṣu sarasvatī |
pitāmahārthaṃ sambhūtā tuṣṭyarthaṃ ca manīṣiṇām

नैमिषे मुनयो राजन्समागम्य समासते ।
तत्र चित्राः कथा ह्यासन्वेदं प्रति जनेश्वर

naimiṣe munayo rājansamāgamya samāsate |
tatra citrāḥ kathā hyāsanvedaṃ prati janeśvara

यत्र ते मुनयो ह्यासन्नानास्वाध्यायवेदिनः ।
ते समागम्य मुनयः सस्मारुर्वै सरस्वतीम्

yatra te munayo hyāsannānāsvādhyāyavedinaḥ |
te samāgamya munayaḥ sasmārurvai sarasvatīm

सा तु ध्याता महाराज मुनिभिः सत्रयाजिभिः ।
समागतानां राजेन्द्र साहाय्यार्थं महात्मनाम् ।
आजगाम महाभागा तत्र पुण्या सरस्वती

sā tu dhyātā mahārāja munibhiḥ satrayājibhiḥ |
samāgatānāṃ rājendra sāhāyyārthaṃ mahātmanām |
ājagāma mahābhāgā tatra puṇyā sarasvatī

नैमिषे काञ्चनाक्षी तु मुनीनां सत्रायाजिनाम् ।
आगता सरितां श्रेष्ठा तत्र भारत पूजित

naimiṣe kāñcanākṣī tu munīnāṃ satrāyājinām |
āgatā saritāṃ śreṣṭhā tatra bhārata pūjita

गयस्य यजमानस्य गयेष्वेव महाक्रतुम् ।
आहूता सरितां श्रेष्ठा गययज्ञे सरस्वती

gayasya yajamānasya gayeṣveva mahākratum |
āhūtā saritāṃ śreṣṭhā gayayajñe sarasvatī

गयस्य यजमानस्य गयेष्वेव महाक्रतुम् ।
विशालां तु गयस्याहुर्ऋषयः संशितव्रता

gayasya yajamānasya gayeṣveva mahākratum |
viśālāṃ tu gayasyāhurṛṣayaḥ saṃśitavratā

सरित्सा हिमवत्पार्श्वात्प्रस्रुता शीघ्रगामिनी ।
औद्दालकेस्तथा यज्ञे यजतस्तस्य भारत

saritsā himavatpārśvātprasrutā śīghragāminī |
auddālakestathā yajñe yajatastasya bhārata

समेते सर्वतः स्फीते मुनीनां मण्डले तदा ।
उत्तरे कोसलाभागे पुण्ये राजन्महात्मनः

samete sarvataḥ sphīte munīnāṃ maṇḍale tadā |
uttare kosalābhāge puṇye rājanmahātmanaḥ

औद्दालकेन यजता पूर्वं ध्याता सरस्वती ।
आजगाम सरिच्छेष्ठा तं देशं मुनिकारणात्

auddālakena yajatā pūrvaṃ dhyātā sarasvatī |
ājagāma sariccheṣṭhā taṃ deśaṃ munikāraṇāt

पूज्यमाना मुनिगणैर्वल्कलाजिनसंवृतैः ।
मनोहरेति विख्याता सा हि तैर्मनसा वृता

pūjyamānā munigaṇairvalkalājinasaṃvṛtaiḥ |
manohareti vikhyātā sā hi tairmanasā vṛtā

[सुरणुऋषभे द्वीपे पुण्ये राजर्षिसेविते ।]
कुरोश्च यजमानस्य कुरुक्षेत्रे महात्मनः ।
आजगाम महाभागा सरिच्छ्रेष्ठा सरस्वती

[suraṇuṛṣabhe dvīpe puṇye rājarṣisevite |]
kurośca yajamānasya kurukṣetre mahātmanaḥ |
ājagāma mahābhāgā saricchreṣṭhā sarasvatī

ओघवत्यपि राजेन्द्र वसिष्ठेन महात्मना ।
समाहूता कुरुक्षेत्रे दिव्यतोया सरस्वती

oghavatyapi rājendra vasiṣṭhena mahātmanā |
samāhūtā kurukṣetre divyatoyā sarasvatī

दक्षेण यजता चापि गङ्गाद्वारे सरस्वती ।
सुवेणुरिति विख्याता प्रस्रुता शीघ्रगामिनी

dakṣeṇa yajatā cāpi gaṅgādvāre sarasvatī |
suveṇuriti vikhyātā prasrutā śīghragāminī

विमलोदा भगवती ब्रह्मणा यजता पुनः ।
समाहूता ययौ तत्र पुण्ये हैमवते गिरौ

vimalodā bhagavatī brahmaṇā yajatā punaḥ |
samāhūtā yayau tatra puṇye haimavate girau

एकीभूतास्ततस्तास्तु तस्मिंस्तीर्थे समागताः ।
सप्तसारस्वतं तीर्थं ततस्तु प्रथितं भुवि

ekībhūtāstatastāstu tasmiṃstīrthe samāgatāḥ |
saptasārasvataṃ tīrthaṃ tatastu prathitaṃ bhuvi

इति सप्तसरस्वत्यो नामतः परिकीर्तिताः ।
सप्तसारस्वतं चैव तीर्थं पुण्यं तथा स्मृतम्

iti saptasarasvatyo nāmataḥ parikīrtitāḥ |
saptasārasvataṃ caiva tīrthaṃ puṇyaṃ tathā smṛtam

शृणु मङ्कणकस्यापि कौमारब्रह्मचारिणः ।
आपगामवगाढस्य राजन्प्रक्रीडितं महत्

śṛṇu maṅkaṇakasyāpi kaumārabrahmacāriṇaḥ |
āpagāmavagāḍhasya rājanprakrīḍitaṃ mahat

दृष्ट्वा यदृच्छया तत्र स्त्रियमम्भसि भारत ।
स्नायन्तीं रुचिरापाङ्गीं दिग्वाससमनिन्दिताम् ।

dṛṣṭvā yadṛcchayā tatra striyamambhasi bhārata |
snāyantīṃ rucirāpāṅgīṃ digvāsasamaninditām |

सरस्वत्यां महाराज चस्कन्दे वीर्यमम्भसि
तद्रेतः स तु जग्राह कलशे वै महातपाः ।

sarasvatyāṃ mahārāja caskande vīryamambhasi
tadretaḥ sa tu jagrāha kalaśe vai mahātapāḥ |

ऋषिः परमधर्मात्मा तदा पुरुषसत्तम
सप्तधा प्रविभागं तु कलशस्थं जगाम ह ।

ṛṣiḥ paramadharmātmā tadā puruṣasattama
saptadhā pravibhāgaṃ tu kalaśasthaṃ jagāma ha |

तत्रर्षयः सप्त जाता जज्ञिरे मरुतां गणाः
वायुवेगो वायुबलो वायुहा वायुमण्डलः ।

tatrarṣayaḥ sapta jātā jajñire marutāṃ gaṇāḥ
vāyuvego vāyubalo vāyuhā vāyumaṇḍalaḥ |

वायुज्वालो वायुरेता वायुचक्रश्च वीर्यवान् ।
महर्षेश्चरितं यादृक् त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

vāyujvālo vāyuretā vāyucakraśca vīryavān |
maharṣeścaritaṃ yādṛk triṣu lokeṣu viśrutam

पुरा मङ्कणकः सिद्भः कुशाग्रेणेति नः श्रुतम् ।
क्षतः किल करे राजंस्तस्य शाकरसोऽस्रवत्

purā maṅkaṇakaḥ sidbhaḥ kuśāgreṇeti naḥ śrutam |
kṣataḥ kila kare rājaṃstasya śākaraso'sravat

स वै शाकरसं दृष्ट्वा हर्षाविष्टः प्रनृत्तवान्

sa vai śākarasaṃ dṛṣṭvā harṣāviṣṭaḥ pranṛttavān

ततस्तस्मिन्प्रनृत्ते वै स्थावरं जङ्गमं च यत् ।
प्रनृत्तमुभयं वीर सेजसा तस्य मोहितम्

tatastasminpranṛtte vai sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca yat |
pranṛttamubhayaṃ vīra sejasā tasya mohitam

ब्रह्मादिभिः सुरै राजन्नृषिभिश्च तपोधनैः ।
विज्ञप्तो वै महादेव ऋषेरर्थे नराधिप ।
नायं नृत्येद्यथा देव तथा त्वं कर्तुमर्हसि

brahmādibhiḥ surai rājannṛṣibhiśca tapodhanaiḥ |
vijñapto vai mahādeva ṛṣerarthe narādhipa |
nāyaṃ nṛtyedyathā deva tathā tvaṃ kartumarhasi

ततो देवो मुनिं दृष्ट्वा हर्षाविष्टमतीव ह ।
सुगणां हितकामार्थं महादेवोऽभ्यभाषत

tato devo muniṃ dṛṣṭvā harṣāviṣṭamatīva ha |
sugaṇāṃ hitakāmārthaṃ mahādevo'bhyabhāṣata

भोभो ब्राह्मण धर्मज्ञ किमर्थं नृत्यते भवान् ।
हर्षस्थानं किमर्थं च तवेदमधिकं मुने ।
तपस्विनो धर्मपथे स्थितस्य द्विजसत्तम

bhobho brāhmaṇa dharmajña kimarthaṃ nṛtyate bhavān |
harṣasthānaṃ kimarthaṃ ca tavedamadhikaṃ mune |
tapasvino dharmapathe sthitasya dvijasattama

किं न पश्यसि मे ब्रह्मन्कराच्छाकरसं स्रुतम् ।
यं दृष्ट्वा सम्प्रनृत्तो वै हर्षेण महता विभो

kiṃ na paśyasi me brahmankarācchākarasaṃ srutam |
yaṃ dṛṣṭvā sampranṛtto vai harṣeṇa mahatā vibho

तं प्रहस्याब्रवीद्देवो मुनिं रागेण मोहितम् ।
अहं न विस्मयं विप्र गच्छामीति प्रपश्य माम्

taṃ prahasyābravīddevo muniṃ rāgeṇa mohitam |
ahaṃ na vismayaṃ vipra gacchāmīti prapaśya mām

एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठं महादेवेन धीमता ।
अङ्गुल्यग्रेण राजेन्द्रस्वाङ्गुष्ठस्ताडितोऽभवत्

evamuktvā muniśreṣṭhaṃ mahādevena dhīmatā |
aṅgulyagreṇa rājendrasvāṅguṣṭhastāḍito'bhavat

ततो भस्म क्षताद्राजन्निर्गतं हिमसन्निभम्

tato bhasma kṣatādrājannirgataṃ himasannibham

तद्दृष्ट्वा व्रीडितो राजन्स मुनिः पादयोर्गतः ।
मेने देवं महादेवमिदं चोवाच विस्मितः

taddṛṣṭvā vrīḍito rājansa muniḥ pādayorgataḥ |
mene devaṃ mahādevamidaṃ covāca vismitaḥ

नान्यं देवादहं मन्ये रुद्रात्परतरं महत् ।
सुरासुरस्य जगतो गतिस्त्वमसि शूलधृक्

nānyaṃ devādahaṃ manye rudrātparataraṃ mahat |
surāsurasya jagato gatistvamasi śūladhṛk

त्वया सृष्टमिदं विश्वं वदन्तीह मनीषिणः ।
त्वामेव सर्वं विशति पुनरेव युगक्षये

tvayā sṛṣṭamidaṃ viśvaṃ vadantīha manīṣiṇaḥ |
tvāmeva sarvaṃ viśati punareva yugakṣaye

देवैरपि न शक्यस्त्वं परिज्ञातुं कुतो मया ।
त्वयि सर्वे स्म दृश्यन्ते भावा ये जगति स्थिताः

devairapi na śakyastvaṃ parijñātuṃ kuto mayā |
tvayi sarve sma dṛśyante bhāvā ye jagati sthitāḥ

त्वामुपासन्त वरदं देवा ब्रह्मादयोऽनघ ।
सर्वस्त्वमसि देवानां कर्ता कारयिता च ह

tvāmupāsanta varadaṃ devā brahmādayo'nagha |
sarvastvamasi devānāṃ kartā kārayitā ca ha

त्वत्प्रसादात्सुराः सर्वे मोदन्तीहाकुतोभयाः ।
त्वं प्रभुः परमैश्वर्यादधिकं भासि शङ्करः

tvatprasādātsurāḥ sarve modantīhākutobhayāḥ |
tvaṃ prabhuḥ paramaiśvaryādadhikaṃ bhāsi śaṅkaraḥ

त्वयि ब्रह्मा च विष्णुश्च लोकान्सन्धाय तिष्ठतः ।
त्वन्मूलं च जगत्सर्वं भूतस्थावरजङ्गमम्

tvayi brahmā ca viṣṇuśca lokānsandhāya tiṣṭhataḥ |
tvanmūlaṃ ca jagatsarvaṃ bhūtasthāvarajaṅgamam

स्वर्गं च परमं स्थानं नृणामभ्युदयार्थिनाम् ।
ददासि च प्रसन्नस्त्वं भक्तानां परमेश्वर

svargaṃ ca paramaṃ sthānaṃ nṛṇāmabhyudayārthinām |
dadāsi ca prasannastvaṃ bhaktānāṃ parameśvara

अनावृत्तिपदं नॄणां नित्यं निश्रेयसार्थिनाम् ।
ददासि कर्मिणां कर्म भावयन्ध्यानयोगतः

anāvṛttipadaṃ nṝṇāṃ nityaṃ niśreyasārthinām |
dadāsi karmiṇāṃ karma bhāvayandhyānayogataḥ

न वृथाऽस्ति महादेव प्रसादस्ते महेश्वर ।
यस्मात्त्वयोपकरणात्करोमि कमलेक्षण

na vṛthā'sti mahādeva prasādaste maheśvara |
yasmāttvayopakaraṇātkaromi kamalekṣaṇa

प्रपद्ये शरणं शंभुं सर्वदा सर्वतः स्थितम् ।
कर्मणा मनसा वाचा तमेवाभिभजाम्यहम्

prapadye śaraṇaṃ śaṃbhuṃ sarvadā sarvataḥ sthitam |
karmaṇā manasā vācā tamevābhibhajāmyaham

एवं स्तुत्वा महादेवं स ऋषिः प्रणतोऽभवत्

evaṃ stutvā mahādevaṃ sa ṛṣiḥ praṇato'bhavat

यदिदं चापलं देव कृतमेतत्स्मयादिकम् ।
ततः प्रसादयमि त्वां तपो मे न क्षरेदिति

yadidaṃ cāpalaṃ deva kṛtametatsmayādikam |
tataḥ prasādayami tvāṃ tapo me na kṣarediti

ततो देवः प्रीतमनास्तमृषिं पुनरब्रवीत् ।
तपस्ते वर्धतां विप्र मत्प्रसादात्सहस्रधा

tato devaḥ prītamanāstamṛṣiṃ punarabravīt |
tapaste vardhatāṃ vipra matprasādātsahasradhā

आश्रमे चेह वत्स्यामि त्वया सार्धमहं सदा ।
सप्तसारस्वते चास्मिन्यो मामर्चिष्यते नरः

āśrame ceha vatsyāmi tvayā sārdhamahaṃ sadā |
saptasārasvate cāsminyo māmarciṣyate naraḥ

न तस्य दुर्लभं किञ्चिद्धवितेह परत्र वा ।
सारस्वतं च ते लोकं गमिष्यन्ति न संशयः

na tasya durlabhaṃ kiñciddhaviteha paratra vā |
sārasvataṃ ca te lokaṃ gamiṣyanti na saṃśayaḥ

एतन्मङ्कणकस्यापि चरितं भूरितेजसः ।
स हि पुत्रः सुकन्यायामुत्पन्नो मातरिश्वना

etanmaṅkaṇakasyāpi caritaṃ bhūritejasaḥ |
sa hi putraḥ sukanyāyāmutpanno mātariśvanā