अध्याय 41: आर्ष्टिषेण और विश्वामित्र को ब्राह्मणत्व कैसे मिला

आर्ष्टिषेणस्तथा ब्रह्मन्विपुलं तप्तवांस्तपः ।
सिन्धुद्वीपः कथं चापि ब्राह्मण्यं लब्धवांस्तदा

ārṣṭiṣeṇastathā brahmanvipulaṃ taptavāṃstapaḥ |
sindhudvīpaḥ kathaṃ cāpi brāhmaṇyaṃ labdhavāṃstadā

देवापिश्च कथं ब्रह्मन्विश्वामित्रश्च सत्तम ।
तन्ममाचक्ष्व भगवन्परं कौतूहलं हि मे

devāpiśca kathaṃ brahmanviśvāmitraśca sattama |
tanmamācakṣva bhagavanparaṃ kautūhalaṃ hi me

पुरा कृतयुगे राजन्नार्ष्टिषेणो द्विजोत्तमः ।
वसन्गुरुकुले नित्यं नित्यमध्ययने रतः

purā kṛtayuge rājannārṣṭiṣeṇo dvijottamaḥ |
vasangurukule nityaṃ nityamadhyayane rataḥ

तस्य राजन्गुरुकुले वसतो नित्यमेव च ।
समाप्तिं नागमद्विद्या नापि वेदा विशाम्पते

tasya rājangurukule vasato nityameva ca |
samāptiṃ nāgamadvidyā nāpi vedā viśāmpate

स निर्विण्णस्ततो राजंस्तपस्तेपे महातपाः ।
ततो वै तपसा तेन प्राप्य वेदाननुत्तमान्

sa nirviṇṇastato rājaṃstapastepe mahātapāḥ |
tato vai tapasā tena prāpya vedānanuttamān

स विद्वान्वेदयुक्तश्च सिद्धश्चाप्यृषिसत्तमः ।
तत्र तीर्थे वरान्प्रादात्त्रीनेव सुमहातपाः

sa vidvānvedayuktaśca siddhaścāpyṛṣisattamaḥ |
tatra tīrthe varānprādāttrīneva sumahātapāḥ

अस्मिंस्तीर्थे महानद्या अद्यप्रभृति मानवः ।
आप्लुतो वाजिमेधस्य फलं प्राप्स्यति पुष्कलम्

asmiṃstīrthe mahānadyā adyaprabhṛti mānavaḥ |
āpluto vājimedhasya phalaṃ prāpsyati puṣkalam

अद्यप्रभृति नैवात्र भयं व्यालाद्भविष्यति ।
अपि चाल्पेन कालेन फलं प्राप्स्यति पुष्कलम्

adyaprabhṛti naivātra bhayaṃ vyālādbhaviṣyati |
api cālpena kālena phalaṃ prāpsyati puṣkalam

एवमुक्त्वा महातेजा जगाम त्रिदिवं मुनिः ।
एवं सिद्वः स भगवानार्ष्टिषेणः प्रतापवान्

evamuktvā mahātejā jagāma tridivaṃ muniḥ |
evaṃ sidvaḥ sa bhagavānārṣṭiṣeṇaḥ pratāpavān

तस्मिन्नेव तदा तीर्थे सिन्धुद्वीपः प्रतापवान् ।
देवापिश्च महाराज ब्राह्मण्यं प्रापतुर्महत्

tasminneva tadā tīrthe sindhudvīpaḥ pratāpavān |
devāpiśca mahārāja brāhmaṇyaṃ prāpaturmahat

तथाच कौशिकस्तात तपोनित्यो जितेन्द्रियः ।
तपसा वै सुतप्तेन ब्राह्मणत्वमवाप्तवान्

tathāca kauśikastāta taponityo jitendriyaḥ |
tapasā vai sutaptena brāhmaṇatvamavāptavān

गाधिर्नाम महानासीत्क्षत्रियः प्रथितो भुवि ।
तस्य पुत्रोऽभवद्राजन्विश्वामित्रः प्रतापवान्

gādhirnāma mahānāsītkṣatriyaḥ prathito bhuvi |
tasya putro'bhavadrājanviśvāmitraḥ pratāpavān

स राजा कौशिकस्तात महायोग्यभवत्किल ।
स पुत्रमभिषिच्याथ विश्वामित्रं महातपाः

sa rājā kauśikastāta mahāyogyabhavatkila |
sa putramabhiṣicyātha viśvāmitraṃ mahātapāḥ

देहन्यासे मनश्चक्रे तमूचुः प्रणताः प्रजाः ।
न गन्तव्यं महाप्राज्ञ त्राहि चास्मान्महाभयात्

dehanyāse manaścakre tamūcuḥ praṇatāḥ prajāḥ |
na gantavyaṃ mahāprājña trāhi cāsmānmahābhayāt

एवमुक्तः प्रत्युवाच ततो गाधिः प्रजास्ततः ।
विश्वस्य जगतो गोप्ता भविष्यति सुतो मम

evamuktaḥ pratyuvāca tato gādhiḥ prajāstataḥ |
viśvasya jagato goptā bhaviṣyati suto mama

इत्युक्त्वा तु ततो गाधिर्विश्वामित्रं निवेश्य च ।
जगाम त्रिदिवं राजन्विश्वामित्रोऽभवन्नृपः

ityuktvā tu tato gādhirviśvāmitraṃ niveśya ca |
jagāma tridivaṃ rājanviśvāmitro'bhavannṛpaḥ

न स शक्नोति पृथिवीं यत्नवानपि रक्षितुम् ।
ततः शुश्राव राजा स राक्षसेभ्यो महाभयम्

na sa śaknoti pṛthivīṃ yatnavānapi rakṣitum |
tataḥ śuśrāva rājā sa rākṣasebhyo mahābhayam

निर्ययौ नगराच्चापि चतुरङ्गबलान्वितः ।
स गत्वा दूरमध्वानं वसिष्ठाश्रममभ्ययात्

niryayau nagarāccāpi caturaṅgabalānvitaḥ |
sa gatvā dūramadhvānaṃ vasiṣṭhāśramamabhyayāt

तस्य ते सैनिका राजंश्चक्रुस्तत्रानयान्बहून् ।
ततस्तु भगवान्विप्रो वसिष्ठो श्रममभ्ययात् ।
ददृशेऽथ ततः सर्वं भज्यमानं महाव्रनम्

tasya te sainikā rājaṃścakrustatrānayānbahūn |
tatastu bhagavānvipro vasiṣṭho śramamabhyayāt |
dadṛśe'tha tataḥ sarvaṃ bhajyamānaṃ mahāvranam

तस्य क्रुद्धो महाराज वसिष्ठो मुनिसत्तमः ।
सृजस्व शबरान्घोरानिति स्वां गामुवाच ह

tasya kruddho mahārāja vasiṣṭho munisattamaḥ |
sṛjasva śabarānghorāniti svāṃ gāmuvāca ha

तथोक्ता साऽसृजद्धेनुः पुरुषान्घोरदर्शनान् ।
ते तु तद्बलमासाद्य बभञ्जुः सर्वतोदिशम्

tathoktā sā'sṛjaddhenuḥ puruṣānghoradarśanān |
te tu tadbalamāsādya babhañjuḥ sarvatodiśam

तच्छ्रुत्वा विद्रुतं सैन्यं विश्वामित्रस्तु गाधिजः ।
तपः परं मन्यमानस्तपस्येव मनो दधे

tacchrutvā vidrutaṃ sainyaṃ viśvāmitrastu gādhijaḥ |
tapaḥ paraṃ manyamānastapasyeva mano dadhe

सोऽस्मिंस्तीर्थवरे राजन्सरस्वत्याः समाहितः ।
नियमैश्चोपवासैश्च कर्शयन्देहमात्मनः

so'smiṃstīrthavare rājansarasvatyāḥ samāhitaḥ |
niyamaiścopavāsaiśca karśayandehamātmanaḥ

जलाहारो वायुभक्षः पर्णाहारश्च सोऽभवत् ।
तथा स्थण्डिलशायी च ये चान्ये नियमाःपृथक्

jalāhāro vāyubhakṣaḥ parṇāhāraśca so'bhavat |
tathā sthaṇḍilaśāyī ca ye cānye niyamāḥpṛthak

असकृत्तस्य देवास्तु व्रतविघ्नं प्रचक्रिरे ।
न चास्य नियमाद्बुद्धिरपयाति महात्मनः

asakṛttasya devāstu vratavighnaṃ pracakrire |
na cāsya niyamādbuddhirapayāti mahātmanaḥ

ततः परेण यत्नेन तप्त्वा बहुविधं तपः ।
तेजसा भास्कराकारो गाधिजः समपद्यत

tataḥ pareṇa yatnena taptvā bahuvidhaṃ tapaḥ |
tejasā bhāskarākāro gādhijaḥ samapadyata

तपसा तु तथायुक्तं विश्वामित्रं पितामहः ।
अमन्यत महातेजा वरदोऽदर्शयत्तदा

tapasā tu tathāyuktaṃ viśvāmitraṃ pitāmahaḥ |
amanyata mahātejā varado'darśayattadā

स तु वव्रे वरं राजन्स्यामहं ब्राह्मणस्त्विति ।
तथेति चाब्रवीद्ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः

sa tu vavre varaṃ rājansyāmahaṃ brāhmaṇastviti |
tatheti cābravīdbrahmā sarvalokapitāmahaḥ

स लब्ध्वा तपसोग्रेण ब्राह्मणत्वं महायशाः ।
विचचार महीं कृत्स्नां कृतकामः सुरोपमः

sa labdhvā tapasogreṇa brāhmaṇatvaṃ mahāyaśāḥ |
vicacāra mahīṃ kṛtsnāṃ kṛtakāmaḥ suropamaḥ

तस्मिंस्तीर्थवरे रामः प्रदाय विविधं वसु ।
पयस्विनीस्तथा धेनूर्यानानि शयनानि च

tasmiṃstīrthavare rāmaḥ pradāya vividhaṃ vasu |
payasvinīstathā dhenūryānāni śayanāni ca

अथ वस्त्राण्यलङ्कारं भक्ष्यं पेयं च शोभनम् ।
अददन्मुदितो राजन्पूजयित्वा द्विजोत्तमान्

atha vastrāṇyalaṅkāraṃ bhakṣyaṃ peyaṃ ca śobhanam |
adadanmudito rājanpūjayitvā dvijottamān

ययौ राजंस्ततो रामो बकस्याश्रममन्तिकात् ।
यत्र तेपे तपस्तीव्रं दाल्भ्यो बक इति श्रुतिः

yayau rājaṃstato rāmo bakasyāśramamantikāt |
yatra tepe tapastīvraṃ dālbhyo baka iti śrutiḥ