अध्याय 37: उदपान के कुएँ में त्रित का यज्ञ

तस्मान्नदीगतं चापि ह्युदपानं यशस्विनः ।
त्रितस्य च महाराज जगामाथ हलायुधः

tasmānnadīgataṃ cāpi hyudapānaṃ yaśasvinaḥ |
tritasya ca mahārāja jagāmātha halāyudhaḥ

तत्र दत्त्वा बहुद्रव्यं पूजयित्वा तथा द्विजान् ।
उपस्पृश्य च तत्रैव प्रहृष्टो मुसलायुधः

tatra dattvā bahudravyaṃ pūjayitvā tathā dvijān |
upaspṛśya ca tatraiva prahṛṣṭo musalāyudhaḥ

तत्र धर्मपरो ह्यासीत्त्रितः स सुमहातपाः ।
कूपे च वसता तेन सोमः पीतो महात्मना

tatra dharmaparo hyāsīttritaḥ sa sumahātapāḥ |
kūpe ca vasatā tena somaḥ pīto mahātmanā

तत्र चैनं समुत्सृज्य भ्रातरौ जग्मतुर्गृहान् ।
ततस्तौ वै शशापाथ त्रितो ब्राह्मणसत्तमः

tatra cainaṃ samutsṛjya bhrātarau jagmaturgṛhān |
tatastau vai śaśāpātha trito brāhmaṇasattamaḥ

उदपानं कथं ब्रह्मन्कथं च सुमहातपाः ।
पतितः किं च सन्त्यक्तो भ्रातृभ्यां द्विजसत्तम

udapānaṃ kathaṃ brahmankathaṃ ca sumahātapāḥ |
patitaḥ kiṃ ca santyakto bhrātṛbhyāṃ dvijasattama

कूपे कथं च हित्वैनं भ्रातरौ जग्मतुर्गृहान् ।
कथं च याजयामास पपौ सोमं च वै कथम् ।
एतदाचक्ष्व मे ब्रह्मन्श्रोतव्यं यदि मन्यसे

kūpe kathaṃ ca hitvainaṃ bhrātarau jagmaturgṛhān |
kathaṃ ca yājayāmāsa papau somaṃ ca vai katham |
etadācakṣva me brahmanśrotavyaṃ yadi manyase

आसन्पूर्वयुगे राजन्मुनयो भ्रातरस्त्रयः ।
एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चादित्यसन्निभाः

āsanpūrvayuge rājanmunayo bhrātarastrayaḥ |
ekataśca dvitaścaiva tritaścādityasannibhāḥ

सर्वे प्रजापतिसमाः प्रजावन्तस्तथैव च ।
ब्रह्मलोकजिताः सर्वे तपसा ब्रह्मवादिनः

sarve prajāpatisamāḥ prajāvantastathaiva ca |
brahmalokajitāḥ sarve tapasā brahmavādinaḥ

तेषां तु तपसा प्रीतो नियमेन दमेन च ।
अभवद्गौतमो नित्यं पिता धर्मरतः सदा

teṣāṃ tu tapasā prīto niyamena damena ca |
abhavadgautamo nityaṃ pitā dharmarataḥ sadā

स तु दीर्घेण कालेन तेषां प्रीतिमवाप्य च ।
जगाम भगवान्स्थानमनुरूपमिवात्मनः

sa tu dīrgheṇa kālena teṣāṃ prītimavāpya ca |
jagāma bhagavānsthānamanurūpamivātmanaḥ

राजानस्तस्य ये ह्यासन्याज्या राजन्महात्मनः ।
ते सर्वे स्वर्गते तस्मिंस्तस्य पुत्रानपूजयन्

rājānastasya ye hyāsanyājyā rājanmahātmanaḥ |
te sarve svargate tasmiṃstasya putrānapūjayan

तेषां तु कर्मणा राजंस्तथा चाध्ययनेन च ।
त्रितः स श्रेष्ठतां प्राप यथैवास्य पिता तथा

teṣāṃ tu karmaṇā rājaṃstathā cādhyayanena ca |
tritaḥ sa śreṣṭhatāṃ prāpa yathaivāsya pitā tathā

तथा सर्वे महाभागा मुनयः पुण्यलक्षणाः ।
अपूजयन्महाभागं यथास्य पितरं तथा

tathā sarve mahābhāgā munayaḥ puṇyalakṣaṇāḥ |
apūjayanmahābhāgaṃ yathāsya pitaraṃ tathā

कदाचिद्वि ततो राजन्भ्रातरावेकतद्वितौ ।
यज्ञार्थं चक्रतुश्चिन्तां तथा वित्तार्थमेव च

kadācidvi tato rājanbhrātarāvekatadvitau |
yajñārthaṃ cakratuścintāṃ tathā vittārthameva ca

तयोर्बुद्धिः समभवत्त्रितं गृह्य परन्तप ।
याज्यान्सर्वानुपादाय प्रतिगृह्य पशूंस्ततः ।
सोमं पास्यामहे हृष्टाः प्राप्य यज्ञं महाफलम्

tayorbuddhiḥ samabhavattritaṃ gṛhya parantapa |
yājyānsarvānupādāya pratigṛhya paśūṃstataḥ |
somaṃ pāsyāmahe hṛṣṭāḥ prāpya yajñaṃ mahāphalam

चक्रुश्चैवं तथा राजन्भ्रातरस्त्रय एव च ।
यथा ते तु परिक्रम्य याज्यान्सर्वान्पशून्प्रति ।
याजयित्वा ततो याज्याँल्लब्ध्वा तु सुबहून्पशून्

cakruścaivaṃ tathā rājanbhrātarastraya eva ca |
yathā te tu parikramya yājyānsarvānpaśūnprati |
yājayitvā tato yājyām̐llabdhvā tu subahūnpaśūn

याज्येन कर्मणा तेन प्रतिगृह्य विधानतः ।
प्राचीं दिशं महात्मान आजग्मुस्ते महर्षयः

yājyena karmaṇā tena pratigṛhya vidhānataḥ |
prācīṃ diśaṃ mahātmāna ājagmuste maharṣayaḥ

त्रितस्तेषां महाराज पुरस्ताद्याति हृष्टवत् ।
एकतश्च द्वितश्चैव पृष्ठतः कालयन्पशून्

tritasteṣāṃ mahārāja purastādyāti hṛṣṭavat |
ekataśca dvitaścaiva pṛṣṭhataḥ kālayanpaśūn

तयोश्चिन्ता समभवदेकतस्य द्वितस्य च ।
कथं च स्युरिमा गाव आवाभ्यां हि विना त्रितम्

tayościntā samabhavadekatasya dvitasya ca |
kathaṃ ca syurimā gāva āvābhyāṃ hi vinā tritam

तावन्योन्यं समाभाष्य एकतश्च द्वितश्च ह ।
यदूचतुर्मिथः पापौ तन्निबोध जनेश्वर

tāvanyonyaṃ samābhāṣya ekataśca dvitaśca ha |
yadūcaturmithaḥ pāpau tannibodha janeśvara

त्रितो यज्ञेषु कुशलस्तथा वेदेषु निष्ठितः ।
ततस्त्रितो बहुतरं गावः समुपलप्स्यते

trito yajñeṣu kuśalastathā vedeṣu niṣṭhitaḥ |
tatastrito bahutaraṃ gāvaḥ samupalapsyate

तदावां सहितौ भूत्वा गाः प्रकाल्य व्रजावहे ।
त्रितोऽपि गच्छतां काममावाभ्यां वै विनाकृताः

tadāvāṃ sahitau bhūtvā gāḥ prakālya vrajāvahe |
trito'pi gacchatāṃ kāmamāvābhyāṃ vai vinākṛtāḥ

तेषामागच्छतां रात्रौ पथिस्थानां वृकोऽभवत् ।
तत्र कूपो विदूरेऽभूत्सरस्वत्यास्तटे महान्

teṣāmāgacchatāṃ rātrau pathisthānāṃ vṛko'bhavat |
tatra kūpo vidūre'bhūtsarasvatyāstaṭe mahān

अथं त्रितो वृकं दृष्ट्वा पथि तिष्ठन्तमग्रतः ।
तद्भ्यादपसर्पन्वै तस्मिन्कूपे पपात ह ।
अगाधे सुमहाघोरे सर्वभूतभयङ्करे

athaṃ trito vṛkaṃ dṛṣṭvā pathi tiṣṭhantamagrataḥ |
tadbhyādapasarpanvai tasminkūpe papāta ha |
agādhe sumahāghore sarvabhūtabhayaṅkare

त्रितस्ततो महाराज कूपस्थो मुनिसत्तमः ।
आर्तनादं ततश्चक्रे तौ तु शुश्रुवतुर्मुनी

tritastato mahārāja kūpastho munisattamaḥ |
ārtanādaṃ tataścakre tau tu śuśruvaturmunī

त ज्ञात्वा पतितं कूपे भ्रातरावेकतद्वितौ ।
वृकत्रासाच्च लोभाच्च समुत्सृज्य प्रजग्मतुः

ta jñātvā patitaṃ kūpe bhrātarāvekatadvitau |
vṛkatrāsācca lobhācca samutsṛjya prajagmatuḥ

भ्रातृभ्यां पशुलुब्धाभ्यामुत्सृष्टः स महातपाः ।
उदपाने तदा राजन्निर्जले पांसुपंवृते

bhrātṛbhyāṃ paśulubdhābhyāmutsṛṣṭaḥ sa mahātapāḥ |
udapāne tadā rājannirjale pāṃsupaṃvṛte

त्रित आत्मानमालक्ष्य कूपे वीरुत्तृणावृते ।
निमग्नं भरतश्रेष्ठ नरके दुष्कृती यथा

trita ātmānamālakṣya kūpe vīruttṛṇāvṛte |
nimagnaṃ bharataśreṣṭha narake duṣkṛtī yathā

ततो ह्यचिन्तयत्प्राज्ञो मृतभूतो ह्यसोमपः ।
सोमः कथं तु पातव्य इहस्थेन मया भवेत्

tato hyacintayatprājño mṛtabhūto hyasomapaḥ |
somaḥ kathaṃ tu pātavya ihasthena mayā bhavet

स एवमभिसञ्चिन्त्य तस्मिन्कूपे महातपाः ।
ददर्श वीरुधं तत्र लम्बमानां यदृच्छया

sa evamabhisañcintya tasminkūpe mahātapāḥ |
dadarśa vīrudhaṃ tatra lambamānāṃ yadṛcchayā

पांसुग्रस्ते ततः कूपे न्यखनत्सलिलं मुनिः ।
अग्नीन्सङ्कल्पयामास होतॄनात्मानमेव च

pāṃsugraste tataḥ kūpe nyakhanatsalilaṃ muniḥ |
agnīnsaṅkalpayāmāsa hotṝnātmānameva ca

ततस्तां वीरुधं सोमं सङ्कल्प सुमहातपाः ।
ऋचो जयूंषि सामानि मनसा चिन्तयन्मुनिः

tatastāṃ vīrudhaṃ somaṃ saṅkalpa sumahātapāḥ |
ṛco jayūṃṣi sāmāni manasā cintayanmuniḥ

ग्रावाणः शर्कराः कृत्वा प्रचक्रेऽभिषवं नृप ।
आज्यं च सलिलं चक्रे भागांश्च त्रिदिवौकसाम्

grāvāṇaḥ śarkarāḥ kṛtvā pracakre'bhiṣavaṃ nṛpa |
ājyaṃ ca salilaṃ cakre bhāgāṃśca tridivaukasām

सोमस्याभिषवस्याग्रे प्रवृत्तस्तुमुलो ध्वनिः ।
स चाविशद्दिवं राजन्स्वरश्चैव त्रितस्त वै

somasyābhiṣavasyāgre pravṛttastumulo dhvaniḥ |
sa cāviśaddivaṃ rājansvaraścaiva tritasta vai

समवाप च तं यज्ञां यथोक्तं ब्रह्मवादिभिः

samavāpa ca taṃ yajñāṃ yathoktaṃ brahmavādibhiḥ

वर्तमाने महायज्ञे त्रितस्य सुमहात्मनः ।
आविग्नं त्रिदिवं सर्वं कारमं च न बुध्यते

vartamāne mahāyajñe tritasya sumahātmanaḥ |
āvignaṃ tridivaṃ sarvaṃ kāramaṃ ca na budhyate

ततः सुतुमुलं शब्दं शुश्रावाथ बृहस्पतिः ।
श्रुत्वा चैवाब्रवीत्सर्वान्देवान्देवपुरोहितः

tataḥ sutumulaṃ śabdaṃ śuśrāvātha bṛhaspatiḥ |
śrutvā caivābravītsarvāndevāndevapurohitaḥ

त्रितस्य वर्तते यज्ञस्तत्र गच्छामहे सुराः ।
स हि क्रुद्धः सृजेदन्यान्देवानपि महातपाः

tritasya vartate yajñastatra gacchāmahe surāḥ |
sa hi kruddhaḥ sṛjedanyāndevānapi mahātapāḥ

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सहिताः सर्वदेवताः ।
प्रययुस्तत्र यत्रास्ते त्रितयज्ञश्च वर्तते

tacchrutvā vacanaṃ tasya sahitāḥ sarvadevatāḥ |
prayayustatra yatrāste tritayajñaśca vartate

ते तत्र गत्वा विबुधास्तं कूपं यत्र स त्रितः ।
ददृशुस्तं महात्मानं दीक्षितं यज्ञकर्मसु

te tatra gatvā vibudhāstaṃ kūpaṃ yatra sa tritaḥ |
dadṛśustaṃ mahātmānaṃ dīkṣitaṃ yajñakarmasu

दृष्ट्वा चैनं महात्मानं श्रिया परमया युतम् ।
ऊचुश्चैनं महाभागं प्राप्ता भागार्थिनो वयम्

dṛṣṭvā cainaṃ mahātmānaṃ śriyā paramayā yutam |
ūcuścainaṃ mahābhāgaṃ prāptā bhāgārthino vayam

अथाब्रवीदृषिर्देवान्पश्यध्वं मां दिवौकसः ।
अस्मिन्प्रतिभये कूपे निमग्नं नष्टचेतसम्

athābravīdṛṣirdevānpaśyadhvaṃ māṃ divaukasaḥ |
asminpratibhaye kūpe nimagnaṃ naṣṭacetasam

ततस्त्रितो महाराज भागांस्तेषां यथाविधि ।
मन्त्रयुक्तान्समददात्तेन प्रीतास्तदाऽभवन्

tatastrito mahārāja bhāgāṃsteṣāṃ yathāvidhi |
mantrayuktānsamadadāttena prītāstadā'bhavan

ततो यथाविधि प्राप्तान्भागान्प्राप्य दिवौकसः ।
प्रीतात्मानो ददुस्तस्मै वरान्यान्मनसेच्छति

tato yathāvidhi prāptānbhāgānprāpya divaukasaḥ |
prītātmāno dadustasmai varānyānmanasecchati

स तु वव्रे लवरं देवांस्त्रातुमर्हथ मामितः ।
यश्चाम्भोपस्पृशेत्कूपे स सोमपगतिं लभेत्

sa tu vavre lavaraṃ devāṃstrātumarhatha māmitaḥ |
yaścāmbhopaspṛśetkūpe sa somapagatiṃ labhet

तत्र चोर्मिमती राजन्नुत्पपात सरस्वती ।
तयोत्क्षिप्तस्त्रितस्तस्थौ पूजयंस्त्रिदिवौकसः

tatra cormimatī rājannutpapāta sarasvatī |
tayotkṣiptastritastasthau pūjayaṃstridivaukasaḥ

तथेति चोक्त्वा विबुधा जग्मू राजन्यथाऽऽगताः ।
त्रितश्चाभ्यागमत्प्रीतः स्वमेव निलयं तदा

tatheti coktvā vibudhā jagmū rājanyathā''gatāḥ |
tritaścābhyāgamatprītaḥ svameva nilayaṃ tadā

क्रुद्धस्तु स समासाद्य तावृषी भ्रातरौ तदा ।
उवाच परुषं वाक्यं शशाप च महातपाः

kruddhastu sa samāsādya tāvṛṣī bhrātarau tadā |
uvāca paruṣaṃ vākyaṃ śaśāpa ca mahātapāḥ

पशुलुब्धौ युवां यस्मान्मामुत्सृज्य प्रधावितौ ।
तस्माद्वृकाकृती रौद्रौ दंष्ट्रिणावभितश्चरौ

paśulubdhau yuvāṃ yasmānmāmutsṛjya pradhāvitau |
tasmādvṛkākṛtī raudrau daṃṣṭriṇāvabhitaścarau

भवितारौ मया शप्तौ पापेनानेन कर्मणा ।
प्रसवश्चैव युवयोर्गोलाङ्गूलर्क्षवानराः

bhavitārau mayā śaptau pāpenānena karmaṇā |
prasavaścaiva yuvayorgolāṅgūlarkṣavānarāḥ

इत्युक्तेन तदा तेन क्षणादेव विशाम्पते ।
तथाभूतावदृश्येतां वचनात्सत्यवादिनः

ityuktena tadā tena kṣaṇādeva viśāmpate |
tathābhūtāvadṛśyetāṃ vacanātsatyavādinaḥ

तत्राप्यमितविक्रान्तः स्पृष्ट्वा तोयं हलायुधः ।
दत्त्वाच विविधान्देयान्पूजयित्वा च वै द्विजान्

tatrāpyamitavikrāntaḥ spṛṣṭvā toyaṃ halāyudhaḥ |
dattvāca vividhāndeyānpūjayitvā ca vai dvijān

उदपानं च तं वीक्ष्य प्रशस्य च पुनःपुनः ।
नदीगतमदीनात्मा प्राप्तो विनशनं तदा

udapānaṃ ca taṃ vīkṣya praśasya ca punaḥpunaḥ |
nadīgatamadīnātmā prāpto vinaśanaṃ tadā