अध्याय 36: चन्द्रमा को दक्ष का शाप और प्रभास तीर्थ

किमर्थं भगवान्सोमो यक्ष्मणा समगृह्यत ।
कथं च तीर्थप्रवरे तस्मिंश्चन्द्रो न्यमज्जत

kimarthaṃ bhagavānsomo yakṣmaṇā samagṛhyata |
kathaṃ ca tīrthapravare tasmiṃścandro nyamajjata

कथमाप्लुत्य तस्मिंस्तु पुनराप्यायितः शशी ।
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण महामुने

kathamāplutya tasmiṃstu punarāpyāyitaḥ śaśī |
etanme sarvamācakṣva vistareṇa mahāmune

दक्षस्य तनयास्तात प्रादुरासन्विशाम्पते ।
स सप्तविंशतिं कन्या दक्ष सोमाय वै ददौ

dakṣasya tanayāstāta prādurāsanviśāmpate |
sa saptaviṃśatiṃ kanyā dakṣa somāya vai dadau

नक्षत्रयोगनिरताः सङ्ख्यानार्थं च ताभवन् ।
पत्न्यो वै तस्य राजेन्द्र सोमस्य शुभकर्मणः

nakṣatrayoganiratāḥ saṅkhyānārthaṃ ca tābhavan |
patnyo vai tasya rājendra somasya śubhakarmaṇaḥ

तास्तु सर्वा विशालाक्ष्यो रूपेणाप्रतिमाऽभवन् ।
अत्यरिच्यत तासां तु रोहिणी रुपसम्पदा

tāstu sarvā viśālākṣyo rūpeṇāpratimā'bhavan |
atyaricyata tāsāṃ tu rohiṇī rupasampadā

ततस्तस्यां स भगवान्प्रीतिं चक्रे निशाकरः ।
साऽस्य हृद्या बभूवाथ तस्मात्तां बुभुजे सदा

tatastasyāṃ sa bhagavānprītiṃ cakre niśākaraḥ |
sā'sya hṛdyā babhūvātha tasmāttāṃ bubhuje sadā

ततस्ताः कुपिताः सर्वा नक्षत्राख्या महात्मनः ।
ता गत्वा पितरं प्राहुः प्रजापतिमतन्द्रिताः

tatastāḥ kupitāḥ sarvā nakṣatrākhyā mahātmanaḥ |
tā gatvā pitaraṃ prāhuḥ prajāpatimatandritāḥ

सोमो वसति नास्मासु रोहिणीं भजते सदा ।
ता वयं सहिताः सर्वास्त्वत्सकाशे प्रजेश्वर ।
वत्स्यामो नियताहारास्तपश्चरणतत्पराः

somo vasati nāsmāsu rohiṇīṃ bhajate sadā |
tā vayaṃ sahitāḥ sarvāstvatsakāśe prajeśvara |
vatsyāmo niyatāhārāstapaścaraṇatatparāḥ

श्रुत्वा तासां तु वचनं दक्षः सोममथाब्रवीत् ।
समं वर्तस्व सर्वासु मा त्वाऽधर्मो महान्स्पृशेत्

śrutvā tāsāṃ tu vacanaṃ dakṣaḥ somamathābravīt |
samaṃ vartasva sarvāsu mā tvā'dharmo mahānspṛśet

तास्तु सर्वाऽब्रवीद्दक्षो गच्छध्वं शशिनोन्तिकम् ।
समं वत्स्यति सर्वासु चन्द्रमा मम शासनात्

tāstu sarvā'bravīddakṣo gacchadhvaṃ śaśinontikam |
samaṃ vatsyati sarvāsu candramā mama śāsanāt

विसृष्टास्तास्तथा जग्मुः शीताशोर्भवनं शुभाः ।
तथाऽपि सोमो भगवान्पुनरेव महीपते ।
रोहिण्या सार्धमवसत्प्रीयमाणो मुहुर्मुहुः

visṛṣṭāstāstathā jagmuḥ śītāśorbhavanaṃ śubhāḥ |
tathā'pi somo bhagavānpunareva mahīpate |
rohiṇyā sārdhamavasatprīyamāṇo muhurmuhuḥ

ततस्ताः सहिताः सर्वा भूयः पितरमब्रुवन्

tatastāḥ sahitāḥ sarvā bhūyaḥ pitaramabruvan

सोमो वसति नास्मासु नाकरोद्वचनं तव ।
तव शुश्रूषणे युक्ता वत्स्यामो हि तवान्तिके

somo vasati nāsmāsu nākarodvacanaṃ tava |
tava śuśrūṣaṇe yuktā vatsyāmo hi tavāntike

तासां तद्वचनं श्रुत्वा दक्षः सोममथाब्रवीत् ।
समं वर्तस्व सर्वासु मा त्वां शप्स्ये विरोचन

tāsāṃ tadvacanaṃ śrutvā dakṣaḥ somamathābravīt |
samaṃ vartasva sarvāsu mā tvāṃ śapsye virocana

अनादृत्य तु तद्वाक्यं दक्षस्य भगवाञ्शशी ।
रोहिण्या सार्धमवसत्ततस्ताः कुपिताः पुनः

anādṛtya tu tadvākyaṃ dakṣasya bhagavāñśaśī |
rohiṇyā sārdhamavasattatastāḥ kupitāḥ punaḥ

गत्वा च पितरं प्राहुः प्रणम्य शिरसा तदा ।
सोमो वसति नास्मासु तस्मान्नः शरणं भव

gatvā ca pitaraṃ prāhuḥ praṇamya śirasā tadā |
somo vasati nāsmāsu tasmānnaḥ śaraṇaṃ bhava

रोहिण्यामेव भगवान्सदा वसति चन्द्रमाः ।
न त्वद्वचो गणयति नास्मासु स्नेहमिच्छति

rohiṇyāmeva bhagavānsadā vasati candramāḥ |
na tvadvaco gaṇayati nāsmāsu snehamicchati

तस्मान्नस्त्राहि सर्वा वै यथा नः सोम आविशेत् ।
तच्छ्रुत्वा भगवान्क्रुद्धो यक्ष्माणं पृथिवीपते

tasmānnastrāhi sarvā vai yathā naḥ soma āviśet |
tacchrutvā bhagavānkruddho yakṣmāṇaṃ pṛthivīpate

ससर्ज रोषात्सोमाय स चोडुपतिमाविशत् ।
स यक्ष्मणाऽभिभूतात्माक्षीयताहरहः शशी

sasarja roṣātsomāya sa coḍupatimāviśat |
sa yakṣmaṇā'bhibhūtātmākṣīyatāharahaḥ śaśī

यत्नं चाप्यकरोद्राजन्मोक्षार्थं तस्य यक्ष्मणः ।
इष्ट्वेष्टिभिर्महाराज विविधाभिर्निशाकरः

yatnaṃ cāpyakarodrājanmokṣārthaṃ tasya yakṣmaṇaḥ |
iṣṭveṣṭibhirmahārāja vividhābhirniśākaraḥ

न चामुच्यत शापाद्वै क्षयं चैवाधिगच्छति ।
क्षीयमाणे ततः सोमे ओषध्यो न प्रजज्ञिरे

na cāmucyata śāpādvai kṣayaṃ caivādhigacchati |
kṣīyamāṇe tataḥ some oṣadhyo na prajajñire

निरास्वादरसाः सर्वा हतवीर्याश्च सर्वशः ।
ओषधीनां क्षये जाते प्राणिनामपि सङ्क्षयः

nirāsvādarasāḥ sarvā hatavīryāśca sarvaśaḥ |
oṣadhīnāṃ kṣaye jāte prāṇināmapi saṅkṣayaḥ

कृशाश्चासन्प्रजाः सर्वाः क्षीयमाणे निशाकरे ।
ततो देवाः समागम्य सोममूचुर्महीपते

kṛśāścāsanprajāḥ sarvāḥ kṣīyamāṇe niśākare |
tato devāḥ samāgamya somamūcurmahīpate

किमिदं भवतो रूपमीदृशं सम्प्रकाशते ।
कारणं ब्रूहि नः सर्वं येनेदं ते महद्भयम्

kimidaṃ bhavato rūpamīdṛśaṃ samprakāśate |
kāraṇaṃ brūhi naḥ sarvaṃ yenedaṃ te mahadbhayam

श्रुत्वा तु कारणं त्वत्तो विधास्यामस्ततो वयम् ।
एवमुक्तः प्रत्युवाच सर्वांस्ताञ्शशलक्षणः

śrutvā tu kāraṇaṃ tvatto vidhāsyāmastato vayam |
evamuktaḥ pratyuvāca sarvāṃstāñśaśalakṣaṇaḥ

शापस्य कारमं चैव यक्ष्माणं च तथाऽऽत्मनः ।
देवास्तस्य वचः श्रुत्वा गत्वा दक्षमथाऽब्रुवन्

śāpasya kāramaṃ caiva yakṣmāṇaṃ ca tathā''tmanaḥ |
devāstasya vacaḥ śrutvā gatvā dakṣamathā'bruvan

प्रसीद भगवन्सोमे शापोऽयं विनिवर्त्यताम् ।
असौ हि चन्द्रमाः क्षीणः किञ्चिच्छेषो हि लक्ष्यते

prasīda bhagavansome śāpo'yaṃ vinivartyatām |
asau hi candramāḥ kṣīṇaḥ kiñciccheṣo hi lakṣyate

क्षयाच्चैवास्य देवेश प्रजाश्चैव गताः क्षयम् ।
वीरुदोषधयश्चैव बीजानि विविधानि च ।
तथा नरा लोकगुरो प्रसादं कर्तुमर्हसि

kṣayāccaivāsya deveśa prajāścaiva gatāḥ kṣayam |
vīrudoṣadhayaścaiva bījāni vividhāni ca |
tathā narā lokaguro prasādaṃ kartumarhasi

एवमुक्तस्ततो देवान्प्राह वाक्यं प्रजापतिः ।
नैतच्छक्यं मम वचो व्यावर्तयितुमञ्जसा

evamuktastato devānprāha vākyaṃ prajāpatiḥ |
naitacchakyaṃ mama vaco vyāvartayitumañjasā

हेतुना तु महाभागा निवर्तिष्यति केनचित् ।
समं वर्ततु सर्वासु शशी भार्यासु नित्यशः

hetunā tu mahābhāgā nivartiṣyati kenacit |
samaṃ vartatu sarvāsu śaśī bhāryāsu nityaśaḥ

सरस्वत्या वरे तीर्थे निमज्जञ्शशलक्षणः ।
पुनर्वर्धिष्यते देवास्तद्वै सत्यं वचो मम

sarasvatyā vare tīrthe nimajjañśaśalakṣaṇaḥ |
punarvardhiṣyate devāstadvai satyaṃ vaco mama

मासार्धं च क्षयं सोमो नित्यमेव गमिष्यति ।
मासार्धं तु पुनर्वृद्विं सत्यमेतद्वचो मम

māsārdhaṃ ca kṣayaṃ somo nityameva gamiṣyati |
māsārdhaṃ tu punarvṛdviṃ satyametadvaco mama

समुद्रं पश्चिमं गत्वा सरस्वत्यब्धिसङ्गमम् ।
आराधयतु देवेशं ततः कान्तिमवाप्स्यति

samudraṃ paścimaṃ gatvā sarasvatyabdhisaṅgamam |
ārādhayatu deveśaṃ tataḥ kāntimavāpsyati

सरस्वतीं ततः सोमः स जगामर्षिशासनात् ।
प्रभासं प्रथमं तीर्थं सरस्वत्या जगाम ह

sarasvatīṃ tataḥ somaḥ sa jagāmarṣiśāsanāt |
prabhāsaṃ prathamaṃ tīrthaṃ sarasvatyā jagāma ha

अमावास्यां महातेजास्तत्रामज्जन्महाद्युतिः ।
लोकान्प्रभासयामास शीतांशुत्वमवाप च

amāvāsyāṃ mahātejāstatrāmajjanmahādyutiḥ |
lokānprabhāsayāmāsa śītāṃśutvamavāpa ca

देवास्तु सर्वे राजेन्द्र प्रसादं प्राप्य पुष्कलम् ।
सोमेन सहिता भूत्वा दक्षस्य प्रमुखेऽभवन्

devāstu sarve rājendra prasādaṃ prāpya puṣkalam |
somena sahitā bhūtvā dakṣasya pramukhe'bhavan

ततः प्रजापतिः सर्वा विससर्जाथ देवताः ।
सोमं च भगवान्प्रीतो भूयो वचनमब्रवीत्

tataḥ prajāpatiḥ sarvā visasarjātha devatāḥ |
somaṃ ca bhagavānprīto bhūyo vacanamabravīt

मावमंस्थाः स्त्रियः पुत्र मा च विप्रान्कदाचन ।
गच्छ युक्तः सदा भूत्वा कुरु वै शासनं मम

māvamaṃsthāḥ striyaḥ putra mā ca viprānkadācana |
gaccha yuktaḥ sadā bhūtvā kuru vai śāsanaṃ mama

स विसृष्टो महाराज जगामाथ स्वमालयम् ।
प्रजाश्च मुदिता भूत्वा ईजिरे च यथा पुरा

sa visṛṣṭo mahārāja jagāmātha svamālayam |
prajāśca muditā bhūtvā ījire ca yathā purā

एवं ते सर्वमाख्यातं यथा शप्तो निशाकरः ।
प्रभासं च यथा तीर्थं तीर्थानां प्रवरं महत्

evaṃ te sarvamākhyātaṃ yathā śapto niśākaraḥ |
prabhāsaṃ ca yathā tīrthaṃ tīrthānāṃ pravaraṃ mahat

अमावास्यां महाराज नित्यशः शशलक्षणः ।
स्नात्वाह्याप्यायते श्रीमान्प्रभासे तीर्थउत्तमे

amāvāsyāṃ mahārāja nityaśaḥ śaśalakṣaṇaḥ |
snātvāhyāpyāyate śrīmānprabhāse tīrthauttame

अतश्चैतत्प्रजानन्ति प्रभासमिति भूमिप ।
प्रभां हि परमां लेभे तस्मिंश्चामज्ज्य चन्द्रमाः

ataścaitatprajānanti prabhāsamiti bhūmipa |
prabhāṃ hi paramāṃ lebhe tasmiṃścāmajjya candramāḥ

लोकान्प्रभासयामास पुपोष च वपुस्तथा ।
तत्र स्नात्वा हलीरामो दत्वा प्रीतोऽथ दक्षिणाः

lokānprabhāsayāmāsa pupoṣa ca vapustathā |
tatra snātvā halīrāmo datvā prīto'tha dakṣiṇāḥ

ततस्तु चमसोद्भेदमभीतस्त्वगमद्बली ।
चमसोद्भेद इत्येवं यं जनाः कथयन्त्युत

tatastu camasodbhedamabhītastvagamadbalī |
camasodbheda ityevaṃ yaṃ janāḥ kathayantyuta

तत्र दत्त्वा च दानानि विशिष्टानि हलायुधः ।
उषित्वा रजनीमेकां स्नात्वा च विधिवत्तदा

tatra dattvā ca dānāni viśiṣṭāni halāyudhaḥ |
uṣitvā rajanīmekāṃ snātvā ca vidhivattadā

उदपानमथागच्छत्त्वरावान्केशवाग्रजः ।
आद्यं स्वस्त्ययनं चैव तत्रावाप्य महाबलः

udapānamathāgacchattvarāvānkeśavāgrajaḥ |
ādyaṃ svastyayanaṃ caiva tatrāvāpya mahābalaḥ

स्निग्धत्वादोषधीनां च भूमेश्च जनमेजय ।
जानन्ति सिद्धा राजेन्द्र निगूढां तां सरस्वतीम्

snigdhatvādoṣadhīnāṃ ca bhūmeśca janamejaya |
jānanti siddhā rājendra nigūḍhāṃ tāṃ sarasvatīm