अध्याय 35: सरस्वती तट पर बलराम की तीर्थयात्रा, प्रभास से आरम्भ

पूर्वमेव यदा रामस्तस्मिन्युद्ध उपस्थिते ।
आमन्त्र्य केशवं यातो वृष्णिभिः सहितः प्रभुः

pūrvameva yadā rāmastasminyuddha upasthite |
āmantrya keśavaṃ yāto vṛṣṇibhiḥ sahitaḥ prabhuḥ

साहाय्यं धार्तराष्ट्रस्य न च कर्ताऽस्मि केशव ।
न चैव पाण्डुपुत्राणां गमिष्यामि यथागतम्

sāhāyyaṃ dhārtarāṣṭrasya na ca kartā'smi keśava |
na caiva pāṇḍuputrāṇāṃ gamiṣyāmi yathāgatam

एवमुक्त्वा तदा रामो यातः शत्रुनिबर्हणः ।
तस्य चागमनं भूयो ब्रह्मञ्शं सितुमर्हसि

evamuktvā tadā rāmo yātaḥ śatrunibarhaṇaḥ |
tasya cāgamanaṃ bhūyo brahmañśaṃ situmarhasi

आख्याहि मे विस्तरशः कथं राम उपस्थितः ।
कथं च दृष्टवान्युद्धं कुशलो ह्यसि सत्तम

ākhyāhi me vistaraśaḥ kathaṃ rāma upasthitaḥ |
kathaṃ ca dṛṣṭavānyuddhaṃ kuśalo hyasi sattama

उपप्लाव्ये निविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु ।
प्रेषितो धृतराष्ट्रस्य समीपं मधुसूदनः

upaplāvye niviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu |
preṣito dhṛtarāṣṭrasya samīpaṃ madhusūdanaḥ

शमं प्रति महाबाहो हितार्थं सर्वदेहिनाम् ॥
स गत्वा हास्तिनपुरं धृतराष्ट्रं समेत्य च ।

śamaṃ prati mahābāho hitārthaṃ sarvadehinām ||
sa gatvā hāstinapuraṃ dhṛtarāṣṭraṃ sametya ca |

उक्तवान्वचनं पथ्यं हितं चैव विशेषतः

uktavānvacanaṃ pathyaṃ hitaṃ caiva viśeṣataḥ

न च तत्कृतवान्राजा यथाऽख्यातं हि तत्पुरा

na ca tatkṛtavānrājā yathā'khyātaṃ hi tatpurā

अनवाप्य शमं तत्र कृष्णः पुरुषसत्तमः ।
आगच्छत महाबाहुरुपप्लाव्यं जनाधिप

anavāpya śamaṃ tatra kṛṣṇaḥ puruṣasattamaḥ |
āgacchata mahābāhurupaplāvyaṃ janādhipa

ततः प्रत्यागतः कृष्णो धार्तराष्ट्रविसर्जितः ।
आजगाम नरव्याघ्रः पाण्डवानामनीकिनीम् ।
यथोक्तं च यथावृत्तं गत्वा पाण्डवमब्रवीत्

tataḥ pratyāgataḥ kṛṣṇo dhārtarāṣṭravisarjitaḥ |
ājagāma naravyāghraḥ pāṇḍavānāmanīkinīm |
yathoktaṃ ca yathāvṛttaṃ gatvā pāṇḍavamabravīt

न कुर्वन्ति वचो मह्यं कुरवः कालनोदिताः ।
निर्गच्छध्व पाण्डवेयाः पुष्येण सहिता मया

na kurvanti vaco mahyaṃ kuravaḥ kālanoditāḥ |
nirgacchadhva pāṇḍaveyāḥ puṣyeṇa sahitā mayā

ततो विभज्यमानेषु बलेषु बलिनां वरः ।
प्रोवाच भ्रातरं कृष्णं रौहिणेयो महामनाः

tato vibhajyamāneṣu baleṣu balināṃ varaḥ |
provāca bhrātaraṃ kṛṣṇaṃ rauhiṇeyo mahāmanāḥ

तेषामपि महाबाहो साहाय्यं मधुसूदन ।
क्रियतामिति तत्कृष्णो नास्य चक्रे वचस्तदा

teṣāmapi mahābāho sāhāyyaṃ madhusūdana |
kriyatāmiti tatkṛṣṇo nāsya cakre vacastadā

ततो मन्युपरीतात्मा जगाम यदुनन्दनः ।
तीर्थयात्रां हलधरः सरस्वत्यां महायशाः ।
मैत्रनक्षत्रयोगे स्म सहितः सर्वयादवैः

tato manyuparītātmā jagāma yadunandanaḥ |
tīrthayātrāṃ haladharaḥ sarasvatyāṃ mahāyaśāḥ |
maitranakṣatrayoge sma sahitaḥ sarvayādavaiḥ

आश्रयामास भोजस्तु दुर्योधनमरिन्दमः ।
युयुधानेन सहितो वासुदेवस्तु पाण्डवान्

āśrayāmāsa bhojastu duryodhanamarindamaḥ |
yuyudhānena sahito vāsudevastu pāṇḍavān

रौहिणेये गते शूरे पुष्येण मधुसूदनः ।
पाण्डवेयान्पुरस्कृत्य ययावभिमुखः कूरून्

rauhiṇeye gate śūre puṣyeṇa madhusūdanaḥ |
pāṇḍaveyānpuraskṛtya yayāvabhimukhaḥ kūrūn

गच्छन्नेव पथिस्थस्तु रामः प्रेष्यानुवाच ह ।
सम्भारांस्तीर्थयात्रायां सर्वोपकरणानि च

gacchanneva pathisthastu rāmaḥ preṣyānuvāca ha |
sambhārāṃstīrthayātrāyāṃ sarvopakaraṇāni ca

आनयध्वं द्वारकाया अग्नीन्वै याजकांस्तथा ।
सुवर्णरजनं चैव धैनूर्वासांसि वाजिनः

ānayadhvaṃ dvārakāyā agnīnvai yājakāṃstathā |
suvarṇarajanaṃ caiva dhainūrvāsāṃsi vājinaḥ

कुञ्जरांश्च रथांश्चैव खरोष्ट्रं वाहनानि च ।
क्षिप्रमानीयतां सर्वं तीर्थहेतोः परिच्छदम्

kuñjarāṃśca rathāṃścaiva kharoṣṭraṃ vāhanāni ca |
kṣipramānīyatāṃ sarvaṃ tīrthahetoḥ paricchadam

प्रतिस्रोतः सरस्वत्या गच्छध्वं शीघ्रगामिनः ।
ऋत्विजश्चानयध्वं वै शतशश्च द्विजर्षभान्

pratisrotaḥ sarasvatyā gacchadhvaṃ śīghragāminaḥ |
ṛtvijaścānayadhvaṃ vai śataśaśca dvijarṣabhān

एवं सन्दिश्य तु प्रेष्यान्बलदेवो महाबलः ।
तीर्थयात्रां ययौ राजन्कुरूणां वैशसे तदा

evaṃ sandiśya tu preṣyānbaladevo mahābalaḥ |
tīrthayātrāṃ yayau rājankurūṇāṃ vaiśase tadā

सरस्वत्याः प्रतिस्रोतः समुद्रादभिजग्मिवान ।
रामो यदूत्तमः श्रीमांस्तीर्थयात्रामनुस्मरन्

sarasvatyāḥ pratisrotaḥ samudrādabhijagmivāna |
rāmo yadūttamaḥ śrīmāṃstīrthayātrāmanusmaran

ऋत्विग्भिश्च सुहृद्भिश्च यथाऽन्यैर्द्विजसत्तमैः ।
रथैर्गजैस्तथाऽश्वैश्च प्रेष्यैश्च भरतर्षभ ।
गोखरोष्ट्रप्रयुक्तैश्च यानैश्च बहुभिर्वृतः

ṛtvigbhiśca suhṛdbhiśca yathā'nyairdvijasattamaiḥ |
rathairgajaistathā'śvaiśca preṣyaiśca bharatarṣabha |
gokharoṣṭraprayuktaiśca yānaiśca bahubhirvṛtaḥ

श्रान्तानां क्लान्तबपुषां शिशूनां विपुलायुषाम् ।
देशेदेशे तु देयानि दानानि विविधानि च

śrāntānāṃ klāntabapuṣāṃ śiśūnāṃ vipulāyuṣām |
deśedeśe tu deyāni dānāni vividhāni ca

अर्चायै चार्थिनां राजन्क्लृप्तानि बहुशस्तथा ।
तानि यानीह देशेषु प्रतीक्षन्ति स्म भारत

arcāyai cārthināṃ rājanklṛptāni bahuśastathā |
tāni yānīha deśeṣu pratīkṣanti sma bhārata

बुभुक्षितानामर्थाय क्लृप्तमन्नं समन्ततः

bubhukṣitānāmarthāya klṛptamannaṃ samantataḥ

योयो यत्र द्विजो भोज्यं भोक्तुं कामयते तदा ।
तस्यतस्य तु तत्रैवमुपजह्रुस्तदा नृष

yoyo yatra dvijo bhojyaṃ bhoktuṃ kāmayate tadā |
tasyatasya tu tatraivamupajahrustadā nṛṣa

तत्रतत्र स्थिता राजन्रौहिणेयस्य शासनात् ।
भक्ष्यपेयस्य कुर्वन्ति राशींस्तत्र समन्ततः

tatratatra sthitā rājanrauhiṇeyasya śāsanāt |
bhakṣyapeyasya kurvanti rāśīṃstatra samantataḥ

वासांसि च महार्हाणि पर्यङ्कास्तरणानि च ।
पूजार्थं तत्र क्लृप्तानि विप्राणां सुखमिच्छताम्

vāsāṃsi ca mahārhāṇi paryaṅkāstaraṇāni ca |
pūjārthaṃ tatra klṛptāni viprāṇāṃ sukhamicchatām

यत्र यः स्वपते विप्रो यो वा जागर्ति भारत ।
तत्रतत्रैव सर्वस्य क्लृप्तं सर्वमपश्यत

yatra yaḥ svapate vipro yo vā jāgarti bhārata |
tatratatraiva sarvasya klṛptaṃ sarvamapaśyata

यथासुखं जनः सर्वो याति तिष्ठति वै तदा ।
यातुकामस्य यानानि पानानि तृषितस्य च

yathāsukhaṃ janaḥ sarvo yāti tiṣṭhati vai tadā |
yātukāmasya yānāni pānāni tṛṣitasya ca

बुभुक्षितस्य चान्नानि स्वादूनि भरतर्षभ ।
उपजह्रुर्नरास्तत्र वस्त्राण्याभरणानि च

bubhukṣitasya cānnāni svādūni bharatarṣabha |
upajahrurnarāstatra vastrāṇyābharaṇāni ca

स पन्थाः प्रबभौ राजन्सर्वस्यैव सुखावहः ।
स्वर्गोपमस्तदा वीर नराणां तत्र गच्छताम्

sa panthāḥ prababhau rājansarvasyaiva sukhāvahaḥ |
svargopamastadā vīra narāṇāṃ tatra gacchatām

नित्यप्रमुदितोपेतः स्वादुभक्ष्यो जलान्वितः ।
विपण्यापणपण्यानं नानाजनशतैर्वृतः ।
नानाद्रुमलतोपेतो नानारत्नविभूषितः

nityapramuditopetaḥ svādubhakṣyo jalānvitaḥ |
vipaṇyāpaṇapaṇyānaṃ nānājanaśatairvṛtaḥ |
nānādrumalatopeto nānāratnavibhūṣitaḥ

ततो महात्मा नियतो मनस्विनां
पुण्येषु तीर्थेषु वसूनि राजन् ।
ददौ द्विजेभ्यः क्रतुदक्षिणाश्च
यदुप्रवीरो हलभृत्प्रतीतः

tato mahātmā niyato manasvināṃ
puṇyeṣu tīrtheṣu vasūni rājan |
dadau dvijebhyaḥ kratudakṣiṇāśca
yadupravīro halabhṛtpratītaḥ

दोग्ध्रीश्च धेनूश्च सहस्रशो वै
सुवाससः काञ्चनबद्धशृङ्गीः ।
हयांश्च नानाविधदेशजातान्
यानानि दासांश्च शुभान्द्विजेभ्यः

dogdhrīśca dhenūśca sahasraśo vai
suvāsasaḥ kāñcanabaddhaśṛṅgīḥ |
hayāṃśca nānāvidhadeśajātān
yānāni dāsāṃśca śubhāndvijebhyaḥ

रत्नानि मुक्तामणिविद्रुमं चा--
प्यग्र्यं सुवर्णं रजतं सुशुन्द्वम् ।
अयस्मयं ताम्रमयं च भाण्डं
ददौ द्विजातिप्रवरेषु रामः

ratnāni muktāmaṇividrumaṃ cā--
pyagryaṃ suvarṇaṃ rajataṃ suśundvam |
ayasmayaṃ tāmramayaṃ ca bhāṇḍaṃ
dadau dvijātipravareṣu rāmaḥ

एवं स वित्तं प्रददौ महात्मा
सरस्वतीतीर्थगतेषु भूरि ।
ययौ क्रमेणाप्रतिमप्रभाव--
स्ततः कुरुक्षेत्रमुदारवृत्तः

evaṃ sa vittaṃ pradadau mahātmā
sarasvatītīrthagateṣu bhūri |
yayau krameṇāpratimaprabhāva--
stataḥ kurukṣetramudāravṛttaḥ

सारस्वतानां तीर्थानां गुणोत्पत्तिं वदस्व मे ।
फलं च द्विपदां श्रेष्ठ कर्म निर्वृत्तिमेव च

sārasvatānāṃ tīrthānāṃ guṇotpattiṃ vadasva me |
phalaṃ ca dvipadāṃ śreṣṭha karma nirvṛttimeva ca

यथाक्रमेण भगवंस्तीर्थानामनुपूर्वशः ।
ब्रूहि ब्रह्मविदां श्रेष्ठ परं कौतूहलं हि मे

yathākrameṇa bhagavaṃstīrthānāmanupūrvaśaḥ |
brūhi brahmavidāṃ śreṣṭha paraṃ kautūhalaṃ hi me

तीर्थानां च फलं राजन्गुणोत्पत्तिं चं सर्वशः ।
मयोच्यमानं वै पुण्यं शृणु राजेन्द्र कृत्स्नशः

tīrthānāṃ ca phalaṃ rājanguṇotpattiṃ caṃ sarvaśaḥ |
mayocyamānaṃ vai puṇyaṃ śṛṇu rājendra kṛtsnaśaḥ

पूर्वं महाराज यदुप्रवीर
ऋत्विक्सुहृद्विप्रगणैश्च सार्धम् ।
पुण्यं प्रभासं समुपाजगाम
यत्रोडुराढ्यक्ष्मणा क्षीयमाणः

pūrvaṃ mahārāja yadupravīra
ṛtviksuhṛdvipragaṇaiśca sārdham |
puṇyaṃ prabhāsaṃ samupājagāma
yatroḍurāḍhyakṣmaṇā kṣīyamāṇaḥ

विमुक्तशापः पुनराप्य तेजः
सर्वं जगद्भासयते नरेन्द्र ।
एतत्तु तीर्थप्रवरं पृथिव्यां
प्रभासनात्तस्य ततः प्रभासः

vimuktaśāpaḥ punarāpya tejaḥ
sarvaṃ jagadbhāsayate narendra |
etattu tīrthapravaraṃ pṛthivyāṃ
prabhāsanāttasya tataḥ prabhāsaḥ