अध्याय 33: श्रीकृष्ण युधिष्ठिर को टोकते हैं, भीम चुनौती स्वीकारते हैं

एवं दुर्योधने राजन्गर्जमाने मुहुर्मुहुः ।
युधिष्ठिरस्य सङ्क्रुद्धो वासुदेवोऽब्रवीदिदम्

evaṃ duryodhane rājangarjamāne muhurmuhuḥ |
yudhiṣṭhirasya saṅkruddho vāsudevo'bravīdidam

यदी नाम ह्ययं यूद्धे वरयेत्त्वां युधिष्ठिर ।
अर्जुनं नकुलं चैव सहदेवमथापि वा

yadī nāma hyayaṃ yūddhe varayettvāṃ yudhiṣṭhira |
arjunaṃ nakulaṃ caiva sahadevamathāpi vā

किमिदं साहसं राजंस्त्वया व्याहृतमीदृशम् ।
एकमेव निहत्याजौ भव राजा कुरुष्विति

kimidaṃ sāhasaṃ rājaṃstvayā vyāhṛtamīdṛśam |
ekameva nihatyājau bhava rājā kuruṣviti

एतेन हि कृता योग्या वर्षाणीह त्रयोदश ।
आयसे पुरुषे राजन्भीमसेनजिघांसया

etena hi kṛtā yogyā varṣāṇīha trayodaśa |
āyase puruṣe rājanbhīmasenajighāṃsayā

कथं नाम भवेत्कार्यमस्माद्वि भरतर्षभ ।
साहसं कृतवांस्त्वं तु ह्यनुक्रोशान्नृपोत्तम

kathaṃ nāma bhavetkāryamasmādvi bharatarṣabha |
sāhasaṃ kṛtavāṃstvaṃ tu hyanukrośānnṛpottama

नान्यमस्यानुपश्यामि प्रतियोद्धारमाहवे ।
ऋते वृकोदरात्पार्थात्स च नातिकृतश्रमः

nānyamasyānupaśyāmi pratiyoddhāramāhave |
ṛte vṛkodarātpārthātsa ca nātikṛtaśramaḥ

तदिदं द्यूतमारब्धं पुनरेव यथा पुरा ।
विषमं शकुनेश्चैव तव चैव विशेषतः

tadidaṃ dyūtamārabdhaṃ punareva yathā purā |
viṣamaṃ śakuneścaiva tava caiva viśeṣataḥ

बली भीमः समर्थश्च कृती राजा सुयोधनः ।
बलवान्वा कृती वेति कृती राजन्विशिष्यते

balī bhīmaḥ samarthaśca kṛtī rājā suyodhanaḥ |
balavānvā kṛtī veti kṛtī rājanviśiṣyate

सोऽयं राजंस्त्वया शत्रुः समे पथि निवेशितः ।
न्यस्तश्चात्मा सुविषमे कृच्छ्रमापादिता वयम्

so'yaṃ rājaṃstvayā śatruḥ same pathi niveśitaḥ |
nyastaścātmā suviṣame kṛcchramāpāditā vayam

कोऽनु सर्वान्विनिर्जित्य शत्रूनेकेन वैरिणा ।
[कृच्छ्रप्राप्तेन च तथा हारयेद्राज्यमागतम् ।]
पातितश्चैकबाणेन शोचयेदेवमाहवे

ko'nu sarvānvinirjitya śatrūnekena vairiṇā |
[kṛcchraprāptena ca tathā hārayedrājyamāgatam |]
pātitaścaikabāṇena śocayedevamāhave

न हि पश्यामि तं लोके योऽद्य दुर्योधनं रणे ।
गदाहस्तं विजेतुं वै शक्तः स्यादमरोपि हि

na hi paśyāmi taṃ loke yo'dya duryodhanaṃ raṇe |
gadāhastaṃ vijetuṃ vai śaktaḥ syādamaropi hi

फल्गुनो वा भवान्वाथ माद्रीपुत्रावथापि वा ।
न समर्थानहं मन्ये गदाहस्तस्य संयुगे

phalguno vā bhavānvātha mādrīputrāvathāpi vā |
na samarthānahaṃ manye gadāhastasya saṃyuge

न त्वं भीमो न नकुलः सहदेवोऽथ फल्गुनः ।
जेतुं न्यायेन शक्तो वै कृती राजा सुयोधनः

na tvaṃ bhīmo na nakulaḥ sahadevo'tha phalgunaḥ |
jetuṃ nyāyena śakto vai kṛtī rājā suyodhanaḥ

स कथं वदसे शत्रुं युध्यस्व गदयेति हि ।
एकं च नो निहत्याजौ भव राजेति भारत

sa kathaṃ vadase śatruṃ yudhyasva gadayeti hi |
ekaṃ ca no nihatyājau bhava rājeti bhārata

वृकोदरं समासाद्य संशयो वै जये हि नः ।
न्यायतो युध्यमानानां कृती ह्येष महाबलः

vṛkodaraṃ samāsādya saṃśayo vai jaye hi naḥ |
nyāyato yudhyamānānāṃ kṛtī hyeṣa mahābalaḥ

[नूनं न राज्यभागेषा पाण्डोः कुन्त्याश्च सन्ततिः ।
अत्यन्तवनवासाय सृष्टा भैक्ष्याय वा पुनः ॥]

[nūnaṃ na rājyabhāgeṣā pāṇḍoḥ kuntyāśca santatiḥ |
atyantavanavāsāya sṛṣṭā bhaikṣyāya vā punaḥ ||]

मधुसूदन माकार्षीविषादं यदुनन्दन ।
अद्य पारं गमिष्यामि वैरस्य भृशदुर्गमम्

madhusūdana mākārṣīviṣādaṃ yadunandana |
adya pāraṃ gamiṣyāmi vairasya bhṛśadurgamam

अहं सुयोधनं सङ्ख्ये हनिष्यामि न संशयः ।
विजयो वै ध्रुवः कृष्ण धर्मराजस्य दृश्यते

ahaṃ suyodhanaṃ saṅkhye haniṣyāmi na saṃśayaḥ |
vijayo vai dhruvaḥ kṛṣṇa dharmarājasya dṛśyate

अध्यर्धेन गुणेनेयं गदा गुरुतरी मम ।
न तथा धार्तराष्ट्रस्य माकार्षीर्माधव व्यथाम्

adhyardhena guṇeneyaṃ gadā gurutarī mama |
na tathā dhārtarāṣṭrasya mākārṣīrmādhava vyathām

अनया गदयानाहं संयुगे योद्धुमुत्सहे ।
भवन्तः प्रेक्षकाः सर्वे मम सन्तु जनार्दन

anayā gadayānāhaṃ saṃyuge yoddhumutsahe |
bhavantaḥ prekṣakāḥ sarve mama santu janārdana

सामरानपि लोकांस्त्रीन्नानाशस्त्रधरान्युधि ।
योधयेयं रणे कृष्ण किमुताद्य सुयोधनम्

sāmarānapi lokāṃstrīnnānāśastradharānyudhi |
yodhayeyaṃ raṇe kṛṣṇa kimutādya suyodhanam

तथा सम्भाषमाणं तु वासुदेवो वृकोदरम् ।
हृष्टः सम्पूजयामास वचनं चेदमब्रवीत्

tathā sambhāṣamāṇaṃ tu vāsudevo vṛkodaram |
hṛṣṭaḥ sampūjayāmāsa vacanaṃ cedamabravīt

त्वामाश्रित्य महाबाहो धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
निहतारिः स्वकां दीप्तां श्रियं प्राप्नोत्यसंशयम्

tvāmāśritya mahābāho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
nihatāriḥ svakāṃ dīptāṃ śriyaṃ prāpnotyasaṃśayam

त्वया विनिहताः सर्वे धृतराष्ट्रसुता रणे ।
राजानो राजपुत्राश्च नागाश्च विनिपातिताः

tvayā vinihatāḥ sarve dhṛtarāṣṭrasutā raṇe |
rājāno rājaputrāśca nāgāśca vinipātitāḥ

कलिङ्गा मागधाः प्राच्या गान्धाराः कुरवस्तथा ।
त्वामासाद्य महायुद्धे निहताः पाण्डुनन्दन

kaliṅgā māgadhāḥ prācyā gāndhārāḥ kuravastathā |
tvāmāsādya mahāyuddhe nihatāḥ pāṇḍunandana

हत्वा दुर्योधनं चापि प्रयच्छोर्वीं ससागराम् ।
धर्मराजाय कौन्तेय यथा विष्णुः शचीपतेः

hatvā duryodhanaṃ cāpi prayacchorvīṃ sasāgarām |
dharmarājāya kaunteya yathā viṣṇuḥ śacīpateḥ

त्वां च प्राप्य रणे पापो धार्तराष्ट्रो विनङ्क्ष्यति ।
त्वमस्य सक्थिनी भंक्त्वा प्रतिज्ञां पालयिष्यसि

tvāṃ ca prāpya raṇe pāpo dhārtarāṣṭro vinaṅkṣyati |
tvamasya sakthinī bhaṃktvā pratijñāṃ pālayiṣyasi

यत्नेन ह त्वया पापो योद्धव्यो धृतराष्ट्रजः ।
कृती च बलवांश्चैव युद्धशौण्डश्च नित्यदा

yatnena ha tvayā pāpo yoddhavyo dhṛtarāṣṭrajaḥ |
kṛtī ca balavāṃścaiva yuddhaśauṇḍaśca nityadā

ततस्तु सात्यकी राजन्पूजयामास पाण्डवम् ।
विविधाभिश्च तं वाग्भिर्भिमसेनं जनेश्वर

tatastu sātyakī rājanpūjayāmāsa pāṇḍavam |
vividhābhiśca taṃ vāgbhirbhimasenaṃ janeśvara

पाञ्चालाः पाण्डवेयाश्च धर्मराजपुरोगमाः ।
तद्वचो भीमसेनस्य सर्व एवाभ्यपूजयन्

pāñcālāḥ pāṇḍaveyāśca dharmarājapurogamāḥ |
tadvaco bhīmasenasya sarva evābhyapūjayan

ततो भीमबलो भीमो युधिष्ठिरमथाब्रवीत् ।
सृञ्जयैः सह तिष्ठन्तं तपन्तमिव भास्करम्

tato bhīmabalo bhīmo yudhiṣṭhiramathābravīt |
sṛñjayaiḥ saha tiṣṭhantaṃ tapantamiva bhāskaram

अहमेतेन सङ्गम्य संयुगे योद्धुमुत्सहे ।
न हि शक्तो रणे जेतुं मामेष पुरुषाधमः

ahametena saṅgamya saṃyuge yoddhumutsahe |
na hi śakto raṇe jetuṃ māmeṣa puruṣādhamaḥ

अद्य क्रोधं विमोक्ष्यामि निहितं हृदये भृशम् ।
सुयोधने धार्तराष्ट्रे खाण्डवेऽग्निमिवार्जुनः

adya krodhaṃ vimokṣyāmi nihitaṃ hṛdaye bhṛśam |
suyodhane dhārtarāṣṭre khāṇḍave'gnimivārjunaḥ

शल्यमद्योद्धरिष्यामि तव पाण्डव हृच्छयम् ।
निहते गदया पापे अद्य राजन्सुखी भव

śalyamadyoddhariṣyāmi tava pāṇḍava hṛcchayam |
nihate gadayā pāpe adya rājansukhī bhava

अद्य कीर्तिमयीं मालां प्रितमोक्ष्ये तवानघ ।
प्राणाञ्श्रियं च राज्यं च मोक्ष्यतेऽद्य सुयोधनः

adya kīrtimayīṃ mālāṃ pritamokṣye tavānagha |
prāṇāñśriyaṃ ca rājyaṃ ca mokṣyate'dya suyodhanaḥ

राजा च धृतराष्ट्रोऽद्य श्रुत्वा पुत्रं मया हतम् ।
स्मरिष्यत्यशुभं कर्म यत्तच्छकुनिबुद्धिजम्

rājā ca dhṛtarāṣṭro'dya śrutvā putraṃ mayā hatam |
smariṣyatyaśubhaṃ karma yattacchakunibuddhijam

इत्युक्त्वा भरतश्रेष्ठो गदामुद्यम्य वीर्यवान् ।
उदतिष्ठत युद्धाय शक्रो वृत्रमिवाह्वयन्

ityuktvā bharataśreṣṭho gadāmudyamya vīryavān |
udatiṣṭhata yuddhāya śakro vṛtramivāhvayan

[तदाह्वानममृष्यन्वै तव पुत्रोऽतिवीर्यवान् ।
प्रत्युपस्थित एवाशु मत्तो मत्तमिव द्विपम्

[tadāhvānamamṛṣyanvai tava putro'tivīryavān |
pratyupasthita evāśu matto mattamiva dvipam

गदाहस्तं तव सुतं युद्धाय समुपस्थितम् ।
ददृशुः पाण्डवाः सर्वे कैलासमिव शृङ्गिणम्]

gadāhastaṃ tava sutaṃ yuddhāya samupasthitam |
dadṛśuḥ pāṇḍavāḥ sarve kailāsamiva śṛṅgiṇam]

तमेकाकिनमासाद्य धार्तराष्ट्रं महाबलम् ।
वियूथमिव मातङ्गं समहृष्यन्त पाण्डवाः

tamekākinamāsādya dhārtarāṣṭraṃ mahābalam |
viyūthamiva mātaṅgaṃ samahṛṣyanta pāṇḍavāḥ

[न सम्भ्रमो न च भयं न च ग्लानिर्न च व्यथा ।
आसीद्दुर्योधनस्यापि स्थितः सिंह इवाहवे]

[na sambhramo na ca bhayaṃ na ca glānirna ca vyathā |
āsīdduryodhanasyāpi sthitaḥ siṃha ivāhave]

समुद्यतगदं दृष्ट्वा कैलासमिव शृङ्गियाम् ।
भीमसेनस्तदा राजन्दुर्योधनमथाब्रवीत्

samudyatagadaṃ dṛṣṭvā kailāsamiva śṛṅgiyām |
bhīmasenastadā rājanduryodhanamathābravīt

राज्ञापि धृतराष्ट्रेण त्वया चास्मासु यत्कृतम् ।
स्मर तद्दुष्कृतं कर्मं यद्भूतं वारणावते ।

rājñāpi dhṛtarāṣṭreṇa tvayā cāsmāsu yatkṛtam |
smara tadduṣkṛtaṃ karmaṃ yadbhūtaṃ vāraṇāvate |

द्रौपदी च परामृष्टा समामध्ये रजस्वला ।
द्यूते च वञ्चितो राजा शकूनेर्बुद्धिलाघवात्

draupadī ca parāmṛṣṭā samāmadhye rajasvalā |
dyūte ca vañcito rājā śakūnerbuddhilāghavāt

यानि चान्यानि दुष्टात्मन्पापानि कृतवानसि ।
अनागासु च पार्थेषु तस्य पश्य महत्फलम्

yāni cānyāni duṣṭātmanpāpāni kṛtavānasi |
anāgāsu ca pārtheṣu tasya paśya mahatphalam

त्वत्कृते निहतः शेते शरतल्पे महायशाः ।
याङ्गेयो भरतश्रेष्ठः सर्वेषां नः पितामहः

tvatkṛte nihataḥ śete śaratalpe mahāyaśāḥ |
yāṅgeyo bharataśreṣṭhaḥ sarveṣāṃ naḥ pitāmahaḥ

हतो द्रोणश्च कर्णश्च इतः शल्यः प्रतापवान् ।
वैराग्नेरादिकर्ता च शकुनिर्निहतो रणे

hato droṇaśca karṇaśca itaḥ śalyaḥ pratāpavān |
vairāgnerādikartā ca śakunirnihato raṇe

भ्रातरस्ते हताः शूराः पुत्राश्च सहसैनिकाः ।
राजानश्च हताः शूराः समरेष्वनिवर्तिनः

bhrātaraste hatāḥ śūrāḥ putrāśca sahasainikāḥ |
rājānaśca hatāḥ śūrāḥ samareṣvanivartinaḥ

एते चान्ये च निहता बहवः क्षत्रियर्षभाः ।
प्रातिकामी तथा पापो द्रौपद्याः क्लेशकृद्धतः

ete cānye ca nihatā bahavaḥ kṣatriyarṣabhāḥ |
prātikāmī tathā pāpo draupadyāḥ kleśakṛddhataḥ

अवशिष्टस्त्वमेवैकः कुलघ्नोऽधमपूरुषः ।
त्वामप्यद्य हनिष्यामि गदया नात्र संशयः

avaśiṣṭastvamevaikaḥ kulaghno'dhamapūruṣaḥ |
tvāmapyadya haniṣyāmi gadayā nātra saṃśayaḥ

अद्य तेऽहं रणे दर्पं सर्वं नाशयिता नृप ।
राज्याशां विपुलां चापि पाण्डवेषु च दुष्कृतम्

adya te'haṃ raṇe darpaṃ sarvaṃ nāśayitā nṛpa |
rājyāśāṃ vipulāṃ cāpi pāṇḍaveṣu ca duṣkṛtam

किं कत्थितेन बहुना युध्यस्वाद्य मया सह ।
अद्य तेऽहं विनेष्यामि युद्धश्रद्धां वृकोदर

kiṃ katthitena bahunā yudhyasvādya mayā saha |
adya te'haṃ vineṣyāmi yuddhaśraddhāṃ vṛkodara

किं न पश्यसि मां पाप गदायुद्धे व्यवस्थितम् ।
हिमवच्छिखराकारां प्रगृह्य महतीं गदाम्

kiṃ na paśyasi māṃ pāpa gadāyuddhe vyavasthitam |
himavacchikharākārāṃ pragṛhya mahatīṃ gadām

गदिनं कोऽद्य मां पाप हन्तुमुत्सहते रिपुः ।
न्यायतो युध्यमानश्च देवेष्वपि पुरन्दरः

gadinaṃ ko'dya māṃ pāpa hantumutsahate ripuḥ |
nyāyato yudhyamānaśca deveṣvapi purandaraḥ

मा वृथा गर्ज कौन्तेय शारदाभ्रमिवाजलम् ।
दर्शयस्व बलं युद्धे यावन्नासून्निहन्मि ते

mā vṛthā garja kaunteya śāradābhramivājalam |
darśayasva balaṃ yuddhe yāvannāsūnnihanmi te

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा पाण्डवाः सहसृञ्जयाः ।
सर्वे सम्पूजयामासुस्तद्वचो विजिगीषवः

tasya tadvacanaṃ śrutvā pāṇḍavāḥ sahasṛñjayāḥ |
sarve sampūjayāmāsustadvaco vijigīṣavaḥ

उन्मत्तमिव मातङ्गं तलशब्देन मानवाः ।
भूयः संहर्षयामासू राजन्दुर्योधनं द्विषः

unmattamiva mātaṅgaṃ talaśabdena mānavāḥ |
bhūyaḥ saṃharṣayāmāsū rājanduryodhanaṃ dviṣaḥ

बृंहन्ति कुञ्जरास्तत्र हया हेषन्ति चासकृत् ।
शस्त्राणि सम्प्रदीप्यन्ते पाण्डवानां जयैषिणाम्

bṛṃhanti kuñjarāstatra hayā heṣanti cāsakṛt |
śastrāṇi sampradīpyante pāṇḍavānāṃ jayaiṣiṇām