अध्याय 32: दुर्योधन गदा लेकर जल से निकलता है

एवं सन्तर्ज्यमानस्तु मम पुत्रो महीपतिः ।
प्रकृत्या मन्युमान्वीरः कथमासीत्परन्तपः

evaṃ santarjyamānastu mama putro mahīpatiḥ |
prakṛtyā manyumānvīraḥ kathamāsītparantapaḥ

न हि सन्तर्जना तेन श्रुतपूर्वा कथञ्चन ।
राजभावेन मान्यश्च सर्वलोकस्य सोऽभवत्

na hi santarjanā tena śrutapūrvā kathañcana |
rājabhāvena mānyaśca sarvalokasya so'bhavat

[यस्यातपत्रच्छायापि स्वका भानोस्तथा प्रभा ।
खेदायैवाभिमानित्वात्सहेत्सैवं कथं गरिः ॥]

[yasyātapatracchāyāpi svakā bhānostathā prabhā |
khedāyaivābhimānitvātsahetsaivaṃ kathaṃ gariḥ ||]

इयं च पृथिवी सर्वा सम्लेच्छाटविका भृशम् ।
प्रसादाद्भ्रियते यस्य प्रत्यक्षं तव सञ्जय

iyaṃ ca pṛthivī sarvā samlecchāṭavikā bhṛśam |
prasādādbhriyate yasya pratyakṣaṃ tava sañjaya

स तथा तर्ज्यमानस्तु पाण्डुपुत्रैर्विशेषतः ।
विहीनश्च स्वकैर्भृत्यैर्निर्जिते चावृतो भृशम्

sa tathā tarjyamānastu pāṇḍuputrairviśeṣataḥ |
vihīnaśca svakairbhṛtyairnirjite cāvṛto bhṛśam

स श्रुत्वा कटुका वाचो जययुक्ताः पुनःपुनः ।
किमब्रवीत्पाण्डवेयांस्तन्ममाचक्ष्व सञ्जय

sa śrutvā kaṭukā vāco jayayuktāḥ punaḥpunaḥ |
kimabravītpāṇḍaveyāṃstanmamācakṣva sañjaya

तर्ज्यमानस्तदा राजन्नुदकस्थस्तवात्मजः ।
युधिष्ठिरेण राजेन्द्र भ्रातृभिः सहितेन ह

tarjyamānastadā rājannudakasthastavātmajaḥ |
yudhiṣṭhireṇa rājendra bhrātṛbhiḥ sahitena ha

श्रुत्वा स कटुका वाचो विषमस्थो नराधिपः ।
दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य सलिलस्थः पुनःपुनः

śrutvā sa kaṭukā vāco viṣamastho narādhipaḥ |
dīrghamuṣṇaṃ ca niḥśvasya salilasthaḥ punaḥpunaḥ

सलिलान्तर्गतो राजा धुन्वन्हस्तौ पुनःपुनः ।
मनश्चकार युद्धाय राजानं चाभ्यभाषत

salilāntargato rājā dhunvanhastau punaḥpunaḥ |
manaścakāra yuddhāya rājānaṃ cābhyabhāṣata

यूयं ससुहृदः पार्थाः सर्वे सरथवाहनाः ।
अहमेकः परिद्यूनो विरथो हतवाहनः

yūyaṃ sasuhṛdaḥ pārthāḥ sarve sarathavāhanāḥ |
ahamekaḥ paridyūno viratho hatavāhanaḥ

आत्तशस्त्रै रथोपेतैर्बहुभिः परिवास्तिः ।
कथमेकः पदातिः सन्नशस्त्रो योद्धुमुत्सह

āttaśastrai rathopetairbahubhiḥ parivāstiḥ |
kathamekaḥ padātiḥ sannaśastro yoddhumutsaha

एकैकशश्च मां यूयं योधयध्वं युधिष्ठिर ।
न ह्येको बहुभिर्वीरैर्न्याय्यो योधयितुं युधि

ekaikaśaśca māṃ yūyaṃ yodhayadhvaṃ yudhiṣṭhira |
na hyeko bahubhirvīrairnyāyyo yodhayituṃ yudhi

विशेषतो विकवचः श्रान्तश्चापत्समाश्रितः ।
भृशं विक्षतगात्रश्च श्रान्तवाहनसैनिकः

viśeṣato vikavacaḥ śrāntaścāpatsamāśritaḥ |
bhṛśaṃ vikṣatagātraśca śrāntavāhanasainikaḥ

न मे त्वत्तो भयं राजन्न च पार्थाद्वृकोदरात् ।
फल्गुनाद्वासुदेवाद्वा पाञ्चालेभ्योऽथवा पुनः

na me tvatto bhayaṃ rājanna ca pārthādvṛkodarāt |
phalgunādvāsudevādvā pāñcālebhyo'thavā punaḥ

यमाभ्यां युयुधानाद्वा ये चान्ये तव सैनिकाः ।
एकः सर्वानहं क्रुद्धो वारयिष्ये युधि स्थितः

yamābhyāṃ yuyudhānādvā ye cānye tava sainikāḥ |
ekaḥ sarvānahaṃ kruddho vārayiṣye yudhi sthitaḥ

धर्ममूला सतां कीर्तिर्मनुष्याणां जनाधिप ।
धर्मं चैवेह कीर्तिं च पालयन्प्रब्रवीम्यहम्

dharmamūlā satāṃ kīrtirmanuṣyāṇāṃ janādhipa |
dharmaṃ caiveha kīrtiṃ ca pālayanprabravīmyaham

अहमुत्थाय सर्वान्वै प्रतियोत्स्यामि संयुगे ।
अन्वभ्याशं गतान्सर्वान्निहनिष्यामि भारत

ahamutthāya sarvānvai pratiyotsyāmi saṃyuge |
anvabhyāśaṃ gatānsarvānnihaniṣyāmi bhārata

अद्य वः सरथान्साश्वानशस्त्रो विरथोऽपि सन् ।
नक्षत्राणीव सर्वाणि सविता रात्रिसंक्षये

adya vaḥ sarathānsāśvānaśastro viratho'pi san |
nakṣatrāṇīva sarvāṇi savitā rātrisaṃkṣaye

तेजसा नाशयिष्यामि स्थिरीभवत पाण्‍डवाः ।
अद्यानृण्यं गमिष्यामि क्षत्रियाणां यशस्विनां

tejasā nāśayiṣyāmi sthirībhavata pāṇ‍ḍavāḥ |
adyānṛṇyaṃ gamiṣyāmi kṣatriyāṇāṃ yaśasvināṃ

बाह्लीकद्रोणभीष्माणां कर्णस्य च महात्मनः ।
जयद्रथस्य शूरस्य भगदत्तस्य चोभयोः

bāhlīkadroṇabhīṣmāṇāṃ karṇasya ca mahātmanaḥ |
jayadrathasya śūrasya bhagadattasya cobhayoḥ

मद्रराजस्य शल्यस्य भूरिश्रवस एव च ।
पुत्राणां भरतश्रेष्ठ शकुनेः सौबलस्य च

madrarājasya śalyasya bhūriśravasa eva ca |
putrāṇāṃ bharataśreṣṭha śakuneḥ saubalasya ca

मेत्राणां सुहृदां चैव बान्धवानां तथैव च ।
प्रानृण्यमद्य गच्छामि हत्वा त्वां भ्रातृभिः सह

metrāṇāṃ suhṛdāṃ caiva bāndhavānāṃ tathaiva ca |
prānṛṇyamadya gacchāmi hatvā tvāṃ bhrātṛbhiḥ saha

एतावदुक्त्वा वचनं विरराम जनाधिपः ।
सलिलान्तर्गतः श्रीमान्पुत्रो दुर्योधनस्तव

etāvaduktvā vacanaṃ virarāma janādhipaḥ |
salilāntargataḥ śrīmānputro duryodhanastava

दिष्ट्या त्वमपि जानीषे क्षत्रधर्मं सुयोधन ।
दिष्ट्या ते वर्तते बुद्धिर्युद्धायैव महाभुज

diṣṭyā tvamapi jānīṣe kṣatradharmaṃ suyodhana |
diṣṭyā te vartate buddhiryuddhāyaiva mahābhuja

दिष्ट्या शूरोऽसि गान्धारे दिष्ट्या जानासि सङ्गरम् ।
यस्त्वमेको हि नः सर्वान्सङ्गरे योद्भुमिच्छसि

diṣṭyā śūro'si gāndhāre diṣṭyā jānāsi saṅgaram |
yastvameko hi naḥ sarvānsaṅgare yodbhumicchasi

एक एकेन सङ्गम्य यत्ते सम्मतमायुधम् ।
तत्त्वमादाय युध्यस्व प्रेक्षकास्ते वयं स्थिताः

eka ekena saṅgamya yatte sammatamāyudham |
tattvamādāya yudhyasva prekṣakāste vayaṃ sthitāḥ

अयमिष्टं च ते कामं वीर भूयो ददाम्यहम् ।
हत्वैकं भव नो राजा हतो वा स्वर्गमाप्नुहि

ayamiṣṭaṃ ca te kāmaṃ vīra bhūyo dadāmyaham |
hatvaikaṃ bhava no rājā hato vā svargamāpnuhi

एकश्चेद्योद्भुमाक्रन्दे वरोऽद्य मम दीयताम् ।
आयुधानामियं चापि मता मे सतं गदा

ekaścedyodbhumākrande varo'dya mama dīyatām |
āyudhānāmiyaṃ cāpi matā me sataṃ gadā

भ्रातणां भवतामेकः शक्यं मां योऽभिमन्यते ।
पदातिर्गदया सङ्ख्ये स युध्यतु मया सह

bhrātaṇāṃ bhavatāmekaḥ śakyaṃ māṃ yo'bhimanyate |
padātirgadayā saṅkhye sa yudhyatu mayā saha

वृत्तानि रथयुद्धानि विचित्रामि पदेपदे ।
इदमेकं गदायुद्धं भवत्वद्याद्भुतं महत्

vṛttāni rathayuddhāni vicitrāmi padepade |
idamekaṃ gadāyuddhaṃ bhavatvadyādbhutaṃ mahat

अन्नानामपि पर्यायं कर्तुमिच्छन्ति मानवाः ।
युद्धानामपि पर्यायो भवत्वनुमते तव

annānāmapi paryāyaṃ kartumicchanti mānavāḥ |
yuddhānāmapi paryāyo bhavatvanumate tava

गदया त्वां महाबाहो विजेष्यामि सहानुजम् ।
पाञ्चालान्सृञ्जयांश्चैव ये चान्ये तव सैनिकाः ।
न हि मे सम्भ्रामो जातु शक्रादपि युधिष्ठिर

gadayā tvāṃ mahābāho vijeṣyāmi sahānujam |
pāñcālānsṛñjayāṃścaiva ye cānye tava sainikāḥ |
na hi me sambhrāmo jātu śakrādapi yudhiṣṭhira

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गान्धारे मां योधय सुयोधन ।
एक एकेन सङ्गम्य संयुगे गदया बली

uttiṣṭhottiṣṭha gāndhāre māṃ yodhaya suyodhana |
eka ekena saṅgamya saṃyuge gadayā balī

पुरुषो भव गान्धारे युध्यस्व सुसमाहितः ।
अद्य ते जीवितं नास्ति यदीन्द्रोपि तवाश्रयः

puruṣo bhava gāndhāre yudhyasva susamāhitaḥ |
adya te jīvitaṃ nāsti yadīndropi tavāśrayaḥ

एतत्स नरशार्दूलो नामृष्यत तवात्मजः ।
सलिलान्तर्गतः श्वभ्रे महानाग इव श्वसन्

etatsa naraśārdūlo nāmṛṣyata tavātmajaḥ |
salilāntargataḥ śvabhre mahānāga iva śvasan

तथाऽसौ वाक्प्रतोदेन तुद्यमानः पुनःपुनः ।
वचो न ममृषे राजन्नुत्तमाश्वः कशामिव

tathā'sau vākpratodena tudyamānaḥ punaḥpunaḥ |
vaco na mamṛṣe rājannuttamāśvaḥ kaśāmiva

सङ्क्षोभ्य सलिलं वेगाद्गदामादाय वीर्यवान् ।
अद्रिसारमयीं गुर्वीं काञ्चनाङ्गदभूषणाम् ।
अन्तर्जलात्समुत्तस्थौ नागेन्द्र इव निःश्वसन्

saṅkṣobhya salilaṃ vegādgadāmādāya vīryavān |
adrisāramayīṃ gurvīṃ kāñcanāṅgadabhūṣaṇām |
antarjalātsamuttasthau nāgendra iva niḥśvasan

स भित्त्वा स्तम्भितं तोयं स्कन्धे कृत्वायसीं गदाम् ।
उदतिष्ठत पुत्रस्ते प्रतपन्रश्मिवानिव

sa bhittvā stambhitaṃ toyaṃ skandhe kṛtvāyasīṃ gadām |
udatiṣṭhata putraste pratapanraśmivāniva

ततः शैक्यायसीं गुर्वी जातरूपपरिष्कृताम् ।
गदां परामृशद्धीमान्धार्तराष्ट्रो महाबलः

tataḥ śaikyāyasīṃ gurvī jātarūpapariṣkṛtām |
gadāṃ parāmṛśaddhīmāndhārtarāṣṭro mahābalaḥ

गदाहस्तं तु तं दृष्ट्वा सशृङ्गमिव पर्वतम् ।
प्रजानामिव सङ्क्रुद्धं शूलपाणिमिव स्थितम्

gadāhastaṃ tu taṃ dṛṣṭvā saśṛṅgamiva parvatam |
prajānāmiva saṅkruddhaṃ śūlapāṇimiva sthitam

*सगदो भारतो भाति प्रतपन्भास्करो यथा*

*sagado bhārato bhāti pratapanbhāskaro yathā*

तमुत्तीर्णं महाबाहुं गदाहस्तमरिन्दमम् ।
मेनिरे सर्वभूतानि दण्डपाणिमिवान्तकम्

tamuttīrṇaṃ mahābāhuṃ gadāhastamarindamam |
menire sarvabhūtāni daṇḍapāṇimivāntakam

वज्रहस्तं यथा शक्रं शूलहस्तं यथा हरम् ।
ददृशुः शर्वपाञ्चालाः पुत्रं तव जनाधिप

vajrahastaṃ yathā śakraṃ śūlahastaṃ yathā haram |
dadṛśuḥ śarvapāñcālāḥ putraṃ tava janādhipa

तमुत्तीर्णं तु सम्प्रेक्ष्य समहृष्यन्त सर्वशः ।
पाञ्चालाः पाण्डवेयाश्च तेऽन्योन्यस्य तलान्ददुः

tamuttīrṇaṃ tu samprekṣya samahṛṣyanta sarvaśaḥ |
pāñcālāḥ pāṇḍaveyāśca te'nyonyasya talāndaduḥ

अवहासं तु तं मत्वा पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
उद्वृत्य नयने क्रुद्धो दिधक्षुरिव पाण्डवान्

avahāsaṃ tu taṃ matvā putro duryodhanastava |
udvṛtya nayane kruddho didhakṣuriva pāṇḍavān

त्रिशिखां भ्रुकुटीं कृत्वा सन्दष्टदशनच्छदः ।
प्रत्युवाच ततस्तान्वै पाण्डवान्सह केशवान्

triśikhāṃ bhrukuṭīṃ kṛtvā sandaṣṭadaśanacchadaḥ |
pratyuvāca tatastānvai pāṇḍavānsaha keśavān

अस्यावहासस्य फलं प्रतिमोक्ष्यथ पाण्डवाः ।
गमिष्यथ हताः सद्यः सपाञ्चाला यमक्षयम्

asyāvahāsasya phalaṃ pratimokṣyatha pāṇḍavāḥ |
gamiṣyatha hatāḥ sadyaḥ sapāñcālā yamakṣayam

उत्थिन्तश्च जलात्तस्मात्पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
अतिष्ठत गदापाणी रुधिरेण समुक्षितः

utthintaśca jalāttasmātputro duryodhanastava |
atiṣṭhata gadāpāṇī rudhireṇa samukṣitaḥ

तस्य शोणितदिग्धस्य सलिलेन समुक्षितम् ।
शरीरं स्म तदा भाति स्रवन्निव महीधारः

tasya śoṇitadigdhasya salilena samukṣitam |
śarīraṃ sma tadā bhāti sravanniva mahīdhāraḥ

तमुद्यतगदं वीरं मेनिरे तत्र पाण्डवाः ।
वैवस्वतमिव क्रुद्धं शूलपाणिमिव स्थितम्

tamudyatagadaṃ vīraṃ menire tatra pāṇḍavāḥ |
vaivasvatamiva kruddhaṃ śūlapāṇimiva sthitam

स मेघनिनदो हर्षान्नर्दन्निव च गोवृषः ।
आजुहाव ततः पार्थान्गदया युधि वीर्यवान्

sa meghaninado harṣānnardanniva ca govṛṣaḥ |
ājuhāva tataḥ pārthāngadayā yudhi vīryavān

एकैकेन च मां यूयमासीदत युधिष्ठिर ।
न ह्येको बहुभिर्न्याय्यो वीरो योधयितुं युधि

ekaikena ca māṃ yūyamāsīdata yudhiṣṭhira |
na hyeko bahubhirnyāyyo vīro yodhayituṃ yudhi

न्यस्तवर्मा विशेषेण श्रान्तश्चाप्सु परिप्लुतः ।
भृशं विक्षतगात्रश्च हतवाहनसैनिकः

nyastavarmā viśeṣeṇa śrāntaścāpsu pariplutaḥ |
bhṛśaṃ vikṣatagātraśca hatavāhanasainikaḥ

[अवश्यमेव योद्वव्यं सर्वैरेव मया सह ।
युक्तं त्वयुक्तमित्येतद्वेत्सि त्वं चैव सर्वदा]

[avaśyameva yodvavyaṃ sarvaireva mayā saha |
yuktaṃ tvayuktamityetadvetsi tvaṃ caiva sarvadā]

मा भूदियं तव प्रज्ञा कथमेकं सुयोधन ।
यदाऽभिमन्युं बहवो जघ्नुर्युधि महारथाः

mā bhūdiyaṃ tava prajñā kathamekaṃ suyodhana |
yadā'bhimanyuṃ bahavo jaghnuryudhi mahārathāḥ

[क्षत्रधर्मं भृशं क्रूरं निरपेक्षं सुनिर्घृणम् ।
अन्यथा तु कथं हन्युरभिमन्युं तथागतम्

[kṣatradharmaṃ bhṛśaṃ krūraṃ nirapekṣaṃ sunirghṛṇam |
anyathā tu kathaṃ hanyurabhimanyuṃ tathāgatam

सर्वे भवन्तो धर्मज्ञाः सर्वे शूरास्तनुत्यजः ।
न्यायेन युध्यतां प्रोक्ता शक्रलोकगतिः परा

sarve bhavanto dharmajñāḥ sarve śūrāstanutyajaḥ |
nyāyena yudhyatāṃ proktā śakralokagatiḥ parā

यद्येकस्तु न हन्तव्यो बहुभिर्धर्म एव तु ।
तदाऽभिमन्युं बहवो निजघ्नुस्त्वन्मते कथम्

yadyekastu na hantavyo bahubhirdharma eva tu |
tadā'bhimanyuṃ bahavo nijaghnustvanmate katham

सर्वो विमृशते जन्तुः कृच्छ्रस्थो धर्मदर्शनम् ।
पदस्थः पिहितं द्वारं परलोकस्य पश्यति ॥]

sarvo vimṛśate jantuḥ kṛcchrastho dharmadarśanam |
padasthaḥ pihitaṃ dvāraṃ paralokasya paśyati ||]

आमुञ्च कवचं वीर मूर्धजान्यमयस्व च ।
यच्चान्यदपि ते नास्ति तदप्यादत्स्व भारत

āmuñca kavacaṃ vīra mūrdhajānyamayasva ca |
yaccānyadapi te nāsti tadapyādatsva bhārata

इममेकं च ते कामं वीर भूयो ददाम्यहम् ।
पञ्चानां पाण्‍डवेयानां येन त्वं योद्धुमिच्छसि

imamekaṃ ca te kāmaṃ vīra bhūyo dadāmyaham |
pañcānāṃ pāṇ‍ḍaveyānāṃ yena tvaṃ yoddhumicchasi

तं हत्वा वै भवाराजा हतो वा स्वर्गमाप्नुहि ।
ऋते च जीविताद्वीर युद्धे किं कुर्म ते प्रियम्

taṃ hatvā vai bhavārājā hato vā svargamāpnuhi |
ṛte ca jīvitādvīra yuddhe kiṃ kurma te priyam

ततस्तव सुतो राजन्वर्म जग्राह काञ्चनम् ।
विचित्रं च शिरस्त्राणं जाम्बूनदपरिष्कृतम्

tatastava suto rājanvarma jagrāha kāñcanam |
vicitraṃ ca śirastrāṇaṃ jāmbūnadapariṣkṛtam

सोऽवबद्वशिरस्त्राणः शुभकाञ्चनवर्मभृत् ।
रराज राजन्पुत्रस्ते काञ्चनः शैलराडिव

so'vabadvaśirastrāṇaḥ śubhakāñcanavarmabhṛt |
rarāja rājanputraste kāñcanaḥ śailarāḍiva

सन्नद्धः सगतो राजन्सज्जः सङ्ग्राममूर्धनि ।
अब्रवीत्पाण्‍डवान्सर्वान्पुत्रो दुर्योधनस्तव

sannaddhaḥ sagato rājansajjaḥ saṅgrāmamūrdhani |
abravītpāṇ‍ḍavānsarvānputro duryodhanastava

भ्रातॄणां भवतामेको युध्यतां गदया मया ।
सहदेवेन वा योत्स्ये भीमेन नकुलेन वा

bhrātṝṇāṃ bhavatāmeko yudhyatāṃ gadayā mayā |
sahadevena vā yotsye bhīmena nakulena vā

अथवा फल्गुनेनाद्य त्वया वा भरतर्षभ ।
योत्स्येऽहं सङ्गरं प्राप्य विजेष्ये च रणाजिरे

athavā phalgunenādya tvayā vā bharatarṣabha |
yotsye'haṃ saṅgaraṃ prāpya vijeṣye ca raṇājire

अहमद्य गमिष्यामि वैरस्यान्तं सुदुर्गमम् ।
गदया पुरुषव्याघ्र हेमपट्टनिबद्धया

ahamadya gamiṣyāmi vairasyāntaṃ sudurgamam |
gadayā puruṣavyāghra hemapaṭṭanibaddhayā

गदायुद्धे न मे कश्चित्सदृशोऽस्तीति चिन्तये ।
गदया वो हनिष्यामि सर्वानेव समागतान्

gadāyuddhe na me kaścitsadṛśo'stīti cintaye |
gadayā vo haniṣyāmi sarvāneva samāgatān

न मे समर्थाः सर्वे वै योद्धुं न्यायेन केचन ।
न युक्तमात्मना वक्तुमेवं गर्वोद्धतं वचः ।
अथवा सफलं ह्येतत्करिष्ये भवतां पुरः

na me samarthāḥ sarve vai yoddhuṃ nyāyena kecana |
na yuktamātmanā vaktumevaṃ garvoddhataṃ vacaḥ |
athavā saphalaṃ hyetatkariṣye bhavatāṃ puraḥ

अस्मिन्महूर्ते सत्यं वा मिथ्या वै तद्भविष्यति ।]
गृह्णातु च गदां यो वै योत्स्यतेऽद्य मया सह

asminmahūrte satyaṃ vā mithyā vai tadbhaviṣyati |]
gṛhṇātu ca gadāṃ yo vai yotsyate'dya mayā saha