अध्याय 31: युधिष्ठिर दुर्योधन को ललकारते, दान की धरती ठुकराते हैं

ततस्तेष्वपयातेषु रथेषु त्रिषु पाण्डवाः ।
तं हदं प्रत्यपद्यन्त यत्र दुर्योधनोऽभवत्

tatasteṣvapayāteṣu ratheṣu triṣu pāṇḍavāḥ |
taṃ hadaṃ pratyapadyanta yatra duryodhano'bhavat

आसाद्य च कुरुश्रेष्ठ तदा द्वैपायनं हदम् ।
स्तम्भितं धार्तराष्ट्रेण दृष्ट्वा तं सलिलाशयम्

āsādya ca kuruśreṣṭha tadā dvaipāyanaṃ hadam |
stambhitaṃ dhārtarāṣṭreṇa dṛṣṭvā taṃ salilāśayam

वासुदेवमिदं वाक्यमब्रवीत्कुरुनन्दनः ।
पश्येमां धार्तराष्ट्रेण मायामप्सु प्रयोजिताम्

vāsudevamidaṃ vākyamabravītkurunandanaḥ |
paśyemāṃ dhārtarāṣṭreṇa māyāmapsu prayojitām

विष्टभ्य सलिलं शेते नास्य मानुषतो भयम् ।
दैवीं मायामिमां कृत्वा सलिलान्तर्गतो ह्ययम्

viṣṭabhya salilaṃ śete nāsya mānuṣato bhayam |
daivīṃ māyāmimāṃ kṛtvā salilāntargato hyayam

निकृत्या निकृतिप्रज्ञो न मे जीवन्विमोक्ष्यते ।
यद्यस्य समरे साह्यं कुरुते वज्रभृत्स्वयम् ।
तथाप्येनं हतं युद्धे लोका द्रक्ष्यन्ति माधव

nikṛtyā nikṛtiprajño na me jīvanvimokṣyate |
yadyasya samare sāhyaṃ kurute vajrabhṛtsvayam |
tathāpyenaṃ hataṃ yuddhe lokā drakṣyanti mādhava

मायाविन इमां मायां मायया जहि भारत ।
मायावी मायया वध्यः सत्यमेतद्युधिष्ठिर

māyāvina imāṃ māyāṃ māyayā jahi bhārata |
māyāvī māyayā vadhyaḥ satyametadyudhiṣṭhira

क्रियाभ्युपायैर्बहुभिर्भायामप्सु प्रयोज्य च ।
जहि त्वं भरतश्रेष्ठ मायात्मानं सुयोधनम्

kriyābhyupāyairbahubhirbhāyāmapsu prayojya ca |
jahi tvaṃ bharataśreṣṭha māyātmānaṃ suyodhanam

क्रियाभ्युपायैरिन्द्रेण निहता दैत्यदानवाः ।
क्रियाभ्युपायैर्बलिभिर्बलिर्बद्धो महात्मना

kriyābhyupāyairindreṇa nihatā daityadānavāḥ |
kriyābhyupāyairbalibhirbalirbaddho mahātmanā

क्रियाभ्युपायपूर्वं वै हिरण्याक्षो महासुरः ।
हिरण्यकशिपुश्चैव क्रिययैव निषूदितौ

kriyābhyupāyapūrvaṃ vai hiraṇyākṣo mahāsuraḥ |
hiraṇyakaśipuścaiva kriyayaiva niṣūditau

वृत्रश्च निहतो राजन्क्रिययैव महाबलः ।
तथा पौलस्त्यतनयो रावणो नाम राक्षसः ।
रामेण निहतो राजन्सानुबन्धः सहानुगः

vṛtraśca nihato rājankriyayaiva mahābalaḥ |
tathā paulastyatanayo rāvaṇo nāma rākṣasaḥ |
rāmeṇa nihato rājansānubandhaḥ sahānugaḥ

क्रियया योगमास्थाय तथा त्वमपि विक्रम

kriyayā yogamāsthāya tathā tvamapi vikrama

क्रियाभ्युपायैर्निहतौ मया राजन्पुरातनौ ।
तारकश्च महादैत्यो विप्रचित्तिश्च वीर्यवान्

kriyābhyupāyairnihatau mayā rājanpurātanau |
tārakaśca mahādaityo vipracittiśca vīryavān

वातापिरिल्वलश्चैव त्रिशिराश्च तथा विभो ।
सुन्दोपसुन्दावसुरौ क्रिययैव निषूदितौ

vātāpirilvalaścaiva triśirāśca tathā vibho |
sundopasundāvasurau kriyayaiva niṣūditau

क्रियाभ्युपायैरिन्द्रेण त्रिदिवं भुज्यते विभो ।
क्रिया बलवती राजन्नान्यत्किंचिद्युधिष्ठिर

kriyābhyupāyairindreṇa tridivaṃ bhujyate vibho |
kriyā balavatī rājannānyatkiṃcidyudhiṣṭhira

दैत्याश्च दानवाश्चैव राक्षसाः पार्थिवास्तथा ।
क्रियाभ्युपायैर्निहताः क्रियां तस्मात्समाचर

daityāśca dānavāścaiva rākṣasāḥ pārthivāstathā |
kriyābhyupāyairnihatāḥ kriyāṃ tasmātsamācara

इत्युक्तो वासुदेवेन पाण्डवः संशितव्रतः ।
जलस्थं तं महाराज तव पुत्रं महाबलम् ।
अभ्यभाषत कौन्तेयः प्रहसन्निव भारत

ityukto vāsudevena pāṇḍavaḥ saṃśitavrataḥ |
jalasthaṃ taṃ mahārāja tava putraṃ mahābalam |
abhyabhāṣata kaunteyaḥ prahasanniva bhārata

सुयोधन किमर्थोऽयमारम्भोऽप्सु कृतस्त्वया ।
सर्वं क्षत्रं घातयित्वा स्वकुलं च विशाम्पते

suyodhana kimartho'yamārambho'psu kṛtastvayā |
sarvaṃ kṣatraṃ ghātayitvā svakulaṃ ca viśāmpate

जलाशयं प्रविष्टोऽद्य वाञ्छञ्जीवितमात्मनः ।
उत्तिष्ठ राजन्युध्यस्व सहास्माभिः सुयोधन

jalāśayaṃ praviṣṭo'dya vāñchañjīvitamātmanaḥ |
uttiṣṭha rājanyudhyasva sahāsmābhiḥ suyodhana

स ते दर्पो नरश्रेष्ठ स च मानः क्व ते गतः ।
यस्त्वं संस्तभ्य सलिलं भीतो राजन्व्यवस्थितः

sa te darpo naraśreṣṭha sa ca mānaḥ kva te gataḥ |
yastvaṃ saṃstabhya salilaṃ bhīto rājanvyavasthitaḥ

सर्वे त्वां शूर इत्येवं जना जल्पन्ति संसदि ।
व्यर्थं तद्भवतो मन्ये शौर्यं सलिलशायिनः

sarve tvāṃ śūra ityevaṃ janā jalpanti saṃsadi |
vyarthaṃ tadbhavato manye śauryaṃ salilaśāyinaḥ

उत्तिष्ठ राजन्युध्यस्व क्षत्रियोऽसि कुलोद्भवः ।
कौरवेयो विशेषेण कुलं जन्म च संस्मर

uttiṣṭha rājanyudhyasva kṣatriyo'si kulodbhavaḥ |
kauraveyo viśeṣeṇa kulaṃ janma ca saṃsmara

स कथं कौरवे वंशे प्रशंसञ्जन्म चात्मनः ।
युद्वात्त्रस्ततरस्तोयं प्रविश्य प्रतितिष्ठसि

sa kathaṃ kaurave vaṃśe praśaṃsañjanma cātmanaḥ |
yudvāttrastatarastoyaṃ praviśya pratitiṣṭhasi

अयुद्धेन व्यवस्थानं नैष धर्मः सनातनः

ayuddhena vyavasthānaṃ naiṣa dharmaḥ sanātanaḥ

अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यं रणे राजन्पलायनम् ।
कथं पारमगत्वा हि युद्धे त्वं वै जिजीविषुः

anāryajuṣṭamasvargyaṃ raṇe rājanpalāyanam |
kathaṃ pāramagatvā hi yuddhe tvaṃ vai jijīviṣuḥ

इमान्निपतितान्दृष्ट्वा पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄंस्तथा ।
सम्बन्धिनो वयस्यांश्च मातुलान्बान्धवांस्तथा ।
घातयित्वा कथं तात हदे तिष्ठति साम्प्रतम्

imānnipatitāndṛṣṭvā putrānbhrātṝnpitṝṃstathā |
sambandhino vayasyāṃśca mātulānbāndhavāṃstathā |
ghātayitvā kathaṃ tāta hade tiṣṭhati sāmpratam

शूरमानी न शूरस्त्वं मृषा वदसि भारत ।
शूरोऽहमिति दुर्बुद्धे सर्वलोकस्य शृण्वतः

śūramānī na śūrastvaṃ mṛṣā vadasi bhārata |
śūro'hamiti durbuddhe sarvalokasya śṛṇvataḥ

न हि शूराः पलायन्ते शत्रून्दृष्ट्वा कथञ्चन ।
ब्रूहि वा त्वं यया वृत्त्या शूर त्यजसि सङ्गरम्

na hi śūrāḥ palāyante śatrūndṛṣṭvā kathañcana |
brūhi vā tvaṃ yayā vṛttyā śūra tyajasi saṅgaram

स त्वमुत्तिष्ठ युध्यस्व विहाय भयमात्मनः ।
घातयित्वा सर्वसैन्यं भ्रातॄंश्चैव सुयोधन

sa tvamuttiṣṭha yudhyasva vihāya bhayamātmanaḥ |
ghātayitvā sarvasainyaṃ bhrātṝṃścaiva suyodhana

नेदानीं जीविते बुद्धिः कार्या धर्मचिकीर्षया ।
क्षत्रधर्ममुपाश्रित्य त्वद्विधेन सुयोधन

nedānīṃ jīvite buddhiḥ kāryā dharmacikīrṣayā |
kṣatradharmamupāśritya tvadvidhena suyodhana

यत्तु कर्णमुपाश्रित्य शकुनिं चापि सौबलम् ।
दुःशासनं च मोहात्त्वमात्मानं नावबुद्धवान्

yattu karṇamupāśritya śakuniṃ cāpi saubalam |
duḥśāsanaṃ ca mohāttvamātmānaṃ nāvabuddhavān

तत्पापं सुमहत्कृत्वा प्रतियुध्यस्व भारत ।
कथं हि त्वद्विधो मोहाद्रोचयेत पलायनम्

tatpāpaṃ sumahatkṛtvā pratiyudhyasva bhārata |
kathaṃ hi tvadvidho mohādrocayeta palāyanam

क्व ते तत्पौरुषं यातं क्व च मानः सुयोधन ।
क्व च विक्रान्तता याता क्व च विस्फूर्जितं महत्

kva te tatpauruṣaṃ yātaṃ kva ca mānaḥ suyodhana |
kva ca vikrāntatā yātā kva ca visphūrjitaṃ mahat

क्व ते कृतास्त्रता याता किं नु शेषे जलाशये ।
स त्वमुत्तिष्ठ युध्यस्व क्षत्रधर्मेण भारत

kva te kṛtāstratā yātā kiṃ nu śeṣe jalāśaye |
sa tvamuttiṣṭha yudhyasva kṣatradharmeṇa bhārata

अस्मांस्तु वा पराजित्य प्रशाधि पृथिवीमिमाम् ।
अथवा निहतोस्माभिर्भूमौ स्वप्स्यसि भारत

asmāṃstu vā parājitya praśādhi pṛthivīmimām |
athavā nihatosmābhirbhūmau svapsyasi bhārata

एष ते परमो धर्मः सृष्टो धात्रा महात्मना ।
तं कुरुष्व यथातथ्यं पौरुषे स्व व्यवस्थितः

eṣa te paramo dharmaḥ sṛṣṭo dhātrā mahātmanā |
taṃ kuruṣva yathātathyaṃ pauruṣe sva vyavasthitaḥ

एवमुक्तो महाराज धर्मपुत्रेण धीमता ।
सलिलस्थस्तव सुत इदं वचनमब्रवीत्

evamukto mahārāja dharmaputreṇa dhīmatā |
salilasthastava suta idaṃ vacanamabravīt

नैतच्चित्रं महाराज यद्भीः प्राणिनमाविशेत् ।
न च प्राणभयाद्भीतो व्यपयातोऽस्मि भारत

naitaccitraṃ mahārāja yadbhīḥ prāṇinamāviśet |
na ca prāṇabhayādbhīto vyapayāto'smi bhārata

अरथश्चानिषङ्गी च निहतः पार्ष्णिसारथिः ।
एकश्चाप्यगणः सङ्ख्ये प्रत्याश्वासमरोचयम्

arathaścāniṣaṅgī ca nihataḥ pārṣṇisārathiḥ |
ekaścāpyagaṇaḥ saṅkhye pratyāśvāsamarocayam

न प्राणहेतोर्न भयाश्च विषादाद्विशाम्पते ।
इदमम्भः प्रविष्टोऽस्मि श्रमात्त्विदमनुष्ठितम्

na prāṇahetorna bhayāśca viṣādādviśāmpate |
idamambhaḥ praviṣṭo'smi śramāttvidamanuṣṭhitam

त्वं चाश्वसिहि कौन्तेय ये चाप्यनुगतास्तव ।
अहमुत्थाय वः सर्वान्प्रतियोत्स्यामि संयुगे

tvaṃ cāśvasihi kaunteya ye cāpyanugatāstava |
ahamutthāya vaḥ sarvānpratiyotsyāmi saṃyuge

आश्वस्ता एव सर्वे स्म चिरं त्वां मृगयामहे ।
तदिदानीं समुत्तिष्ठ युध्यस्वेह सुयोधन

āśvastā eva sarve sma ciraṃ tvāṃ mṛgayāmahe |
tadidānīṃ samuttiṣṭha yudhyasveha suyodhana

हत्वा वा समरे पार्थान्स्फीतं राज्यमवाप्नुहि ।
निहतो वा रणेऽस्माभिर्वीरलोकमवाप्स्यसि

hatvā vā samare pārthānsphītaṃ rājyamavāpnuhi |
nihato vā raṇe'smābhirvīralokamavāpsyasi

यदर्थं राज्यमिच्छामि कुरूणां कुरुनन्दन ।
त इमे निहताः सर्वे भ्रातरो मे जनेश्वर

yadarthaṃ rājyamicchāmi kurūṇāṃ kurunandana |
ta ime nihatāḥ sarve bhrātaro me janeśvara

क्षीणरत्नां च पृथिवीं हतक्षत्रियपुङ्गवाम् ।
न ह्युत्सहाम्यहं भोक्तुं विधवामिव योषितम्

kṣīṇaratnāṃ ca pṛthivīṃ hatakṣatriyapuṅgavām |
na hyutsahāmyahaṃ bhoktuṃ vidhavāmiva yoṣitam

अद्यापि त्वहमाशंसे त्वां विजेतुं युधिष्ठिर ।
भङ्‌क्त्वा पाञ्चालपाण्डूनामुत्साहं भरतर्षभ

adyāpi tvahamāśaṃse tvāṃ vijetuṃ yudhiṣṭhira |
bhaṅ‌ktvā pāñcālapāṇḍūnāmutsāhaṃ bharatarṣabha

न त्विदानीमहं मन्ये कार्यं युद्धेन कर्हिचित् ।
द्रोणे कर्णे च संशान्ते निहते च पितामहे

na tvidānīmahaṃ manye kāryaṃ yuddhena karhicit |
droṇe karṇe ca saṃśānte nihate ca pitāmahe

अस्त्विदानीमियं राजन्केवला पृथिवी तव ।
असहायो हि को राजा राज्यमिच्छेत्प्रशासितुम्

astvidānīmiyaṃ rājankevalā pṛthivī tava |
asahāyo hi ko rājā rājyamicchetpraśāsitum

सुहृदस्तादृशान्हत्वा पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄनपि ।
भवद्भिश्च हृते राज्ये को नु जीवेत मादृशः

suhṛdastādṛśānhatvā putrānbhrātṝnpitṝnapi |
bhavadbhiśca hṛte rājye ko nu jīveta mādṛśaḥ

अहं वनं गमिष्यामि ह्यजिनैः प्रतिवासितः ।
रतिर्हि नास्ति मे राज्ये हतपक्षस्य भारत

ahaṃ vanaṃ gamiṣyāmi hyajinaiḥ prativāsitaḥ |
ratirhi nāsti me rājye hatapakṣasya bhārata

हतबान्धवभूयिष्ठा हताश्वा हतकुञ्जरा ।
एषा ते पृथिवी राजन्भुङ्क्षैनां विगतज्वरः

hatabāndhavabhūyiṣṭhā hatāśvā hatakuñjarā |
eṣā te pṛthivī rājanbhuṅkṣaināṃ vigatajvaraḥ

वनमेव गमिष्यामि वसानो मृगचर्मणी ।
न हि मे निर्जनस्यास्ति जीवितेऽद्य स्पृहा विभो

vanameva gamiṣyāmi vasāno mṛgacarmaṇī |
na hi me nirjanasyāsti jīvite'dya spṛhā vibho

गच्छ त्वं भुङ्क्ष राजेन्द्र पृथिवीं निहतेश्वराम् ।
हतयोधां नष्टरत्नां शीर्णक्षत्रां यथासुखम्

gaccha tvaṃ bhuṅkṣa rājendra pṛthivīṃ nihateśvarām |
hatayodhāṃ naṣṭaratnāṃ śīrṇakṣatrāṃ yathāsukham

दुर्योधनं तव सुतं सलिलस्थं महायशाः ।
श्रुत्वा तु करुणं वाक्यमभाषत युधिष्ठिरः ॥]

duryodhanaṃ tava sutaṃ salilasthaṃ mahāyaśāḥ |
śrutvā tu karuṇaṃ vākyamabhāṣata yudhiṣṭhiraḥ ||]

आर्तप्रलापान्मा तात सलिलस्थः प्रभाषथाः ।
नैतन्मनसि मे राजन्वाशितं शकुनेरिव

ārtapralāpānmā tāta salilasthaḥ prabhāṣathāḥ |
naitanmanasi me rājanvāśitaṃ śakuneriva

यदि वापि समर्थः स्यास्त्वं दानाय सुयोधन ।
नाहमिच्छेयमवनिं त्वया दत्तां प्रशासितुम्

yadi vāpi samarthaḥ syāstvaṃ dānāya suyodhana |
nāhamiccheyamavaniṃ tvayā dattāṃ praśāsitum

अधर्मेण न गृह्णीयां त्वया दत्तां महीमिमाम् ।
न हि धर्मः स्मृतो राजन्क्षत्रियस्य प्रतिग्रहः

adharmeṇa na gṛhṇīyāṃ tvayā dattāṃ mahīmimām |
na hi dharmaḥ smṛto rājankṣatriyasya pratigrahaḥ

त्वया दत्तां न चेच्छेयं पृथिवीमखिलामहम् ।
त्वां तु युद्धे विनिर्जित्य भोक्ताऽस्मि वसुधामिमाम्

tvayā dattāṃ na ceccheyaṃ pṛthivīmakhilāmaham |
tvāṃ tu yuddhe vinirjitya bhoktā'smi vasudhāmimām

अनीश्वरश्च पृथिवीं कथं त्वं दातुमिच्छसि ।
त्वयेयं पृथिवी राजन्किं न दत्ता तदैव हि

anīśvaraśca pṛthivīṃ kathaṃ tvaṃ dātumicchasi |
tvayeyaṃ pṛthivī rājankiṃ na dattā tadaiva hi

धर्मतो याचमानानां प्रशमार्थं कुलस्य नः ।
वार्ष्णेयं प्रथमं राजन्प्रत्याख्याय महाबालम्

dharmato yācamānānāṃ praśamārthaṃ kulasya naḥ |
vārṣṇeyaṃ prathamaṃ rājanpratyākhyāya mahābālam

किमिदानीं ददासि त्वं को हि ते जित्तविभ्रमः ।
अभियुक्तस्तु को राजा दातुमिच्छेद्धि मेदिनीं

kimidānīṃ dadāsi tvaṃ ko hi te jittavibhramaḥ |
abhiyuktastu ko rājā dātumiccheddhi medinīṃ

न त्वमद्य महीं दातुमीशः कौरवनन्दन ।
आच्छेत्तुं वा बलाद्राजन्स कथं दातुमिच्छसि

na tvamadya mahīṃ dātumīśaḥ kauravanandana |
ācchettuṃ vā balādrājansa kathaṃ dātumicchasi

मां तु निर्जित्य सङ्ग्रामे पालयेमां वसुन्धराम् ।
सूच्यग्रेणापि यद्भूमेरपि भिद्येत भारत

māṃ tu nirjitya saṅgrāme pālayemāṃ vasundharām |
sūcyagreṇāpi yadbhūmerapi bhidyeta bhārata

तन्मात्रमपि तन्मह्यं न ददाति पुरा भवान् ।
स कथं पृथिवीमेतां प्रददासि विशाम्पते

tanmātramapi tanmahyaṃ na dadāti purā bhavān |
sa kathaṃ pṛthivīmetāṃ pradadāsi viśāmpate

सूच्यग्रं नात्यजः पूर्वं स कथं त्यजसि क्षितिम्

sūcyagraṃ nātyajaḥ pūrvaṃ sa kathaṃ tyajasi kṣitim

एवमैश्वर्यमासाद्य प्रशास्य पृथिवीमिमाम् ।
को हि मूढो व्यवस्येत शत्रोर्दातुं वसुन्धराम्

evamaiśvaryamāsādya praśāsya pṛthivīmimām |
ko hi mūḍho vyavasyeta śatrordātuṃ vasundharām

त्वं तु केवलमौर्ख्येण विमूढो नावबुध्यसे ।
पृथिवीं दातुकामोऽपि जीवंस्त्वं नैव मोक्ष्यसे

tvaṃ tu kevalamaurkhyeṇa vimūḍho nāvabudhyase |
pṛthivīṃ dātukāmo'pi jīvaṃstvaṃ naiva mokṣyase

अस्मान्वा त्वं पराजित्य प्रशाधि पृथिवीमिमाम् ।
अथवा निहतोऽस्माभिर्व्रज लोकाननुत्तमान्

asmānvā tvaṃ parājitya praśādhi pṛthivīmimām |
athavā nihato'smābhirvraja lokānanuttamān

आवयोर्जीवतो राजन्मयि च त्वयि च ध्रुवम् ।
संशयः सर्वभूतानां विजये नौ भविष्यति

āvayorjīvato rājanmayi ca tvayi ca dhruvam |
saṃśayaḥ sarvabhūtānāṃ vijaye nau bhaviṣyati

जीवितं त्वयि दुष्प्रापं मयि यत्परिवर्तते ।
जीवयेयमहं कामं न तु त्वं जीवितुं क्षमः

jīvitaṃ tvayi duṣprāpaṃ mayi yatparivartate |
jīvayeyamahaṃ kāmaṃ na tu tvaṃ jīvituṃ kṣamaḥ

दहने हि कृतो यत्नस्त्वयाऽस्मासु विशेषतः ।
आशीविषैर्विषैश्चापि जले जापि प्रवेशनैः ।
त्वया विनिकृता राजन्राज्यस्य हरणेन च

dahane hi kṛto yatnastvayā'smāsu viśeṣataḥ |
āśīviṣairviṣaiścāpi jale jāpi praveśanaiḥ |
tvayā vinikṛtā rājanrājyasya haraṇena ca

अप्रियाणां च वचनैर्द्रौपद्याः कर्षणेन च ।
एतस्मात्कारणात्पाप जीवितं न विद्यते

apriyāṇāṃ ca vacanairdraupadyāḥ karṣaṇena ca |
etasmātkāraṇātpāpa jīvitaṃ na vidyate

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ युध्यस्व युद्धे श्रेयो भविष्यति

uttiṣṭhottiṣṭha yudhyasva yuddhe śreyo bhaviṣyati

एवं तु विविधा वाचो जययुक्ताः पुनःपुनः ।
कीर्तयन्ति स्म ते वीरास्तत्रतत्र जनाधिप

evaṃ tu vividhā vāco jayayuktāḥ punaḥpunaḥ |
kīrtayanti sma te vīrāstatratatra janādhipa