अध्याय 25: भीम धृतराष्ट्र के ग्यारह पुत्रों का वध करते हैं

गजानीके हते तस्मिन्पाण्डुपुत्रेण भारत ।
वध्यमाने बले चैव भीमसेनेन संयुगे

gajānīke hate tasminpāṇḍuputreṇa bhārata |
vadhyamāne bale caiva bhīmasenena saṃyuge

चरन्तं च प्रपश्यामो भीमसेनमरिन्दमम् ।
दण्डहस्तं यथा क्रुद्वमन्तकं प्राणहारिणम्

carantaṃ ca prapaśyāmo bhīmasenamarindamam |
daṇḍahastaṃ yathā krudvamantakaṃ prāṇahāriṇam

समेत्य समरे राजन्हतशेषाः सुतास्तव ।
अदृश्यमाने कौरव्ये पुत्रे दुर्योधने तव ।
सोदर्याः सहिता भूत्वा भीमसेनमुपाद्रवन्

sametya samare rājanhataśeṣāḥ sutāstava |
adṛśyamāne kauravye putre duryodhane tava |
sodaryāḥ sahitā bhūtvā bhīmasenamupādravan

श्रुतर्वा सञ्जयश्चैव जयत्सेनः श्रुतान्तकः ।
दुर्विमोचनकश्चैव तथा दुर्विषहो बली

śrutarvā sañjayaścaiva jayatsenaḥ śrutāntakaḥ |
durvimocanakaścaiva tathā durviṣaho balī

दुर्मर्षणः सुजातश्च जैत्रो भूरिबलो रविः ।
इत्येते सहिता भूत्वा तव पुत्राः समन्ततः ।
भीमसेनमभिद्रुत्य रुरुधुः सर्वतो दिशम्

durmarṣaṇaḥ sujātaśca jaitro bhūribalo raviḥ |
ityete sahitā bhūtvā tava putrāḥ samantataḥ |
bhīmasenamabhidrutya rurudhuḥ sarvato diśam

ततो भीमो महाराज स्वरथं पुनरास्थितः ।
मुमोच निशितान्बाणान्पुत्राणां तव मर्मसु

tato bhīmo mahārāja svarathaṃ punarāsthitaḥ |
mumoca niśitānbāṇānputrāṇāṃ tava marmasu

ते कीर्यमाणा भीमेन पुत्रास्तव महारणे ।
भीमसेनमुपासेदुः प्रवाता इव कुञ्जरम्

te kīryamāṇā bhīmena putrāstava mahāraṇe |
bhīmasenamupāseduḥ pravātā iva kuñjaram

ततः क्रुद्धो रणे भीमः शिरो दुर्मर्षणस्य ह ।
क्षुरप्रेण प्रमथ्याशु पातयामास भूतले

tataḥ kruddho raṇe bhīmaḥ śiro durmarṣaṇasya ha |
kṣurapreṇa pramathyāśu pātayāmāsa bhūtale

ततोऽपरेण भल्लेन सर्वावरणभेदिना ।
श्रुतान्तमवधीद्बीमस्तव पुत्रं महारथः

tato'pareṇa bhallena sarvāvaraṇabhedinā |
śrutāntamavadhīdbīmastava putraṃ mahārathaḥ

जयत्सेनं ततो विद्वा नाराचेन हसन्निव ।
पातयामास कौरव्यं रथोपस्थादरिन्दमः ।
स पपात रथाद्राजन्भूमौ तूर्णं ममार च

jayatsenaṃ tato vidvā nārācena hasanniva |
pātayāmāsa kauravyaṃ rathopasthādarindamaḥ |
sa papāta rathādrājanbhūmau tūrṇaṃ mamāra ca

श्रुतर्वा तु ततो भीमं क्रुद्धो विव्याध मारिष ।
शतेन गृघ्रवाजानां शराणां नतपर्वणाम्

śrutarvā tu tato bhīmaṃ kruddho vivyādha māriṣa |
śatena gṛghravājānāṃ śarāṇāṃ nataparvaṇām

ततः क्रुद्धो रणे भीमो जैत्रं भूरिबलं रविम् ।
त्रीनेतांस्त्रिभिरानर्च्छद्विषाग्निप्रतिमैः शरैः

tataḥ kruddho raṇe bhīmo jaitraṃ bhūribalaṃ ravim |
trīnetāṃstribhirānarcchadviṣāgnipratimaiḥ śaraiḥ

ते हता न्यपतन्भूमौ स्यन्दनेभ्यो महारथाः ।
वसन्ते पुष्पशबला निकृत्ता इव किंशुकाः

te hatā nyapatanbhūmau syandanebhyo mahārathāḥ |
vasante puṣpaśabalā nikṛttā iva kiṃśukāḥ

ततोऽपरेण भल्लेन तीक्ष्णेन च परन्तपः ।
दुर्विमोचनमाहत्य प्रेषयामास मृत्यवे

tato'pareṇa bhallena tīkṣṇena ca parantapaḥ |
durvimocanamāhatya preṣayāmāsa mṛtyave

स हतः प्रापतद्भूमौ स्वरथाद्रथिनां वरः ।
गिरेस्तु कूटजो भग्नो मारुतेनेव पादपः

sa hataḥ prāpatadbhūmau svarathādrathināṃ varaḥ |
girestu kūṭajo bhagno māruteneva pādapaḥ

दुष्प्रधर्षं ततश्चैव सुजातं च सुतं तव ।
एकैकं न्यहनत्सङ्ख्ये द्वाभ्यांद्वाभ्यां चमूमुखे ।
तौ शिलीमुखविद्धाङ्गौ पेततू रथसत्तमौ

duṣpradharṣaṃ tataścaiva sujātaṃ ca sutaṃ tava |
ekaikaṃ nyahanatsaṅkhye dvābhyāṃdvābhyāṃ camūmukhe |
tau śilīmukhaviddhāṅgau petatū rathasattamau

ततः पतन्तं समरे अभिवीक्ष्य सुतं तव ।
भल्लेन पातयामास भीमो दुर्विपहं रणे

tataḥ patantaṃ samare abhivīkṣya sutaṃ tava |
bhallena pātayāmāsa bhīmo durvipahaṃ raṇe

स पपात हतो बाहात्पश्यतां सर्वधन्विनाम्

sa papāta hato bāhātpaśyatāṃ sarvadhanvinām

दृष्ट्वा तु निहतान्भ्रातॄन्वहूनेकेन संयुगे ।
अमर्षधशमापसः श्रुतर्वा भीममभ्ययात्

dṛṣṭvā tu nihatānbhrātṝnvahūnekena saṃyuge |
amarṣadhaśamāpasaḥ śrutarvā bhīmamabhyayāt

विक्षिपन्सुमहच्चापं कार्तखरविभूषितम् ।
विमृजन्सायकांश्चैव विषाग्निप्रतिमान्वहून्

vikṣipansumahaccāpaṃ kārtakharavibhūṣitam |
vimṛjansāyakāṃścaiva viṣāgnipratimānvahūn

स तु राजन्धनुश्छित्त्वा पाण्डवस्य महामृधे ।
अथैनं छिन्नधन्वानं विंशत्या समवाकिरत्

sa tu rājandhanuśchittvā pāṇḍavasya mahāmṛdhe |
athainaṃ chinnadhanvānaṃ viṃśatyā samavākirat

ततोऽन्यद्धनुरादाय भीमसेनो महाबलः ।
अवाकिरत्तव सुतं तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्

tato'nyaddhanurādāya bhīmaseno mahābalaḥ |
avākirattava sutaṃ tiṣṭhatiṣṭheti cābravīt

महदासीत्तयोर्युद्धं चित्ररूपं भयानकम् ।
बादृशं समरे पूर्वं तम्भवासवयोर्युधि

mahadāsīttayoryuddhaṃ citrarūpaṃ bhayānakam |
bādṛśaṃ samare pūrvaṃ tambhavāsavayoryudhi

तयोस्तत्र शितैर्गुक्तैर्यमदण्डनिभैः शरैः ।
समाच्छकाधारा सर्वा त्वं दिशो विदिशस्तथा

tayostatra śitairguktairyamadaṇḍanibhaiḥ śaraiḥ |
samācchakādhārā sarvā tvaṃ diśo vidiśastathā

अतः श्रुतर्वा सङ्क्रुद्धो धनुरादाय सायकैः ।
भीमसेनं रणे राजन्बाह्वोरुरसि चार्पयत्

ataḥ śrutarvā saṅkruddho dhanurādāya sāyakaiḥ |
bhīmasenaṃ raṇe rājanbāhvorurasi cārpayat

सोऽतिविद्धो महाराज तव पुत्रेण धन्विना ।
भीमः सञ्चुक्षुभे क्रुद्धः पर्वणीव महोदधिः

so'tividdho mahārāja tava putreṇa dhanvinā |
bhīmaḥ sañcukṣubhe kruddhaḥ parvaṇīva mahodadhiḥ

ततो भीमो रुषाविष्टः पुत्रस्य तव मारिष ।
सारथिं चतुरश्चाश्वाञ्शरैर्निन्ये यमक्षयम्

tato bhīmo ruṣāviṣṭaḥ putrasya tava māriṣa |
sārathiṃ caturaścāśvāñśarairninye yamakṣayam

विरथं तं समालक्ष्य विशिखैर्लोमवाहिभिः ।
अवाकिरदमेयात्मा दर्शयन्पाणिलाघवम्

virathaṃ taṃ samālakṣya viśikhairlomavāhibhiḥ |
avākiradameyātmā darśayanpāṇilāghavam

श्रुतर्वा विरथो राजन्नाददे खङ्गचर्मणी ।
अथास्याददतः खह्गं शतचन्द्रं च भानुमत् ।
क्षुरप्रेणं शिरः कायात्पातयामास पाण्डवः

śrutarvā viratho rājannādade khaṅgacarmaṇī |
athāsyādadataḥ khahgaṃ śatacandraṃ ca bhānumat |
kṣurapreṇaṃ śiraḥ kāyātpātayāmāsa pāṇḍavaḥ

छिन्नोत्तमाङ्गस्य ततः क्षुरप्रेण महात्मना ।
पपात कायः स्वरथाद्वसुधामनुनादयन्

chinnottamāṅgasya tataḥ kṣurapreṇa mahātmanā |
papāta kāyaḥ svarathādvasudhāmanunādayan

तस्मिन्निपतिते वीरे तावका भयमोहिताः ।
अभ्यद्रवन्त सङ्ग्रामे भीमसेनं युयुत्सवः

tasminnipatite vīre tāvakā bhayamohitāḥ |
abhyadravanta saṅgrāme bhīmasenaṃ yuyutsavaḥ

तानापतत एवाशु हतशेषाद्बलार्णवात् ।
दंशितान्प्रतिजग्राह भीमसेनः प्रतापवान्

tānāpatata evāśu hataśeṣādbalārṇavāt |
daṃśitānpratijagrāha bhīmasenaḥ pratāpavān

ते तु तं वै समासाद्य परिवव्रुः समन्ततः

te tu taṃ vai samāsādya parivavruḥ samantataḥ

ततस्तु संवृतो भीमस्तावकान्निशितैः शरैः ।
पीडयामास तान्सर्वान्सहस्राक्ष इवासुरान्

tatastu saṃvṛto bhīmastāvakānniśitaiḥ śaraiḥ |
pīḍayāmāsa tānsarvānsahasrākṣa ivāsurān

ततः पञ्चशतान्हत्वा सवरूथान्महारथान् ।
जघान कुञ्जरानीकं पुनः सप्तशतं युधि

tataḥ pañcaśatānhatvā savarūthānmahārathān |
jaghāna kuñjarānīkaṃ punaḥ saptaśataṃ yudhi

हत्वा शतसहस्राणि पत्तीनां परमेषुभिः ।
वाजिनां च शतान्यष्टौ पाण्डवः स्म विराजते

hatvā śatasahasrāṇi pattīnāṃ parameṣubhiḥ |
vājināṃ ca śatānyaṣṭau pāṇḍavaḥ sma virājate

भीमसेनस्तु कौन्तेयो हत्वा युद्धे सुतांस्तव ।
मेने कृतार्थमात्मानं सफलं जन्म च प्रभो

bhīmasenastu kaunteyo hatvā yuddhe sutāṃstava |
mene kṛtārthamātmānaṃ saphalaṃ janma ca prabho

तं तथा युध्यमानं च विनिघ्नन्तं च तावकान् ।
ईक्षितुं नोत्सहन्ते स्म तव सैन्या नराधिप

taṃ tathā yudhyamānaṃ ca vinighnantaṃ ca tāvakān |
īkṣituṃ notsahante sma tava sainyā narādhipa

विद्राव्य च कुरून्सर्वांस्तांश्च हत्वा पदानुगान् ।
दोर्भ्यां शब्दं ततश्चक्रे त्रासयानो महाद्विपान्

vidrāvya ca kurūnsarvāṃstāṃśca hatvā padānugān |
dorbhyāṃ śabdaṃ tataścakre trāsayāno mahādvipān

हतभूयिष्ठयोधा तु तव सेना विशामम्पते ।
किञ्चिच्छेषा महाराज कृपणं समपद्यत

hatabhūyiṣṭhayodhā tu tava senā viśāmampate |
kiñciccheṣā mahārāja kṛpaṇaṃ samapadyata