अध्याय 24: गजसेना का नाश और सञ्जय का बन्दी होना

युध्यतां यतमानानां शूराणामनिवर्तनाम् ।
सङ्कल्पमकरोन्मोघं गाण्डीवेन धनञ्जयः

yudhyatāṃ yatamānānāṃ śūrāṇāmanivartanām |
saṅkalpamakaronmoghaṃ gāṇḍīvena dhanañjayaḥ

इन्द्राशनिसमस्पर्शानविषह्यान्महौजसः ।
विसृजन्दृश्यते बाणान्धारा मुञ्चन्निवाम्बुदः

indrāśanisamasparśānaviṣahyānmahaujasaḥ |
visṛjandṛśyate bāṇāndhārā muñcannivāmbudaḥ

तत्सैन्यं भरतश्रेष्ठ वध्यमानं किरीटिना ।
सम्प्रदुद्राव सङ्ग्रामात्तव पुत्रस्य पश्यतः

tatsainyaṃ bharataśreṣṭha vadhyamānaṃ kirīṭinā |
sampradudrāva saṅgrāmāttava putrasya paśyataḥ

पितॄन्भ्रातॄन्परित्यज्य वयस्यानपि चापरे

pitṝnbhrātṝnparityajya vayasyānapi cāpare

हतधुर्या रथाः केचिद्धतसूतास्तथा परे ।
भग्नाक्षयुगचक्रेषाः केचिदासन्विशाम्पते

hatadhuryā rathāḥ keciddhatasūtāstathā pare |
bhagnākṣayugacakreṣāḥ kecidāsanviśāmpate

अन्येषां सायकाः क्षीणास्तथाऽन्ये बाणपीडिताः ।
अक्षता युगपत्केचित्प्राद्रवन्भयपीडिताः

anyeṣāṃ sāyakāḥ kṣīṇāstathā'nye bāṇapīḍitāḥ |
akṣatā yugapatkecitprādravanbhayapīḍitāḥ

केचित्पुत्रानुपादाय हतभूयिष्ठबान्धवाः ।
विचुक्रुशुः पितॄंस्त्वन्ये सहायानपरे पुनः

kecitputrānupādāya hatabhūyiṣṭhabāndhavāḥ |
vicukruśuḥ pitṝṃstvanye sahāyānapare punaḥ

बान्धवांश्च नरव्याघ्र भ्रातॄन्सम्बन्धिनस्तथा ।
दुद्रुवुः केचिदुत्सृज्य तत्रतत्र विशाम्पते

bāndhavāṃśca naravyāghra bhrātṝnsambandhinastathā |
dudruvuḥ kecidutsṛjya tatratatra viśāmpate

बहवोऽत्र भृशं विद्धा मुह्यमाना महारथाः ।
निःश्वसन्ति स्म दृश्यन्ते पार्थबाणहता नराः

bahavo'tra bhṛśaṃ viddhā muhyamānā mahārathāḥ |
niḥśvasanti sma dṛśyante pārthabāṇahatā narāḥ

तानन्ये रथमारोप्य ह्याश्वास्य च मुहूर्तकम् ।
विश्रान्ताश्च वितृष्णाश्च पुनर्युद्धाय जग्मिरे

tānanye rathamāropya hyāśvāsya ca muhūrtakam |
viśrāntāśca vitṛṣṇāśca punaryuddhāya jagmire

तानपास्य गताः केचित्पुनरेव युयुत्सवः ।
कुर्वन्तस्तव पुत्रस्य शासनं युद्धदुर्मदाः

tānapāsya gatāḥ kecitpunareva yuyutsavaḥ |
kurvantastava putrasya śāsanaṃ yuddhadurmadāḥ

पानीयमपरे पीत्वा पर्याश्वास्य च वाहनम् ।
वर्माणि च समारोप्य केचिद्भरतसत्तम

pānīyamapare pītvā paryāśvāsya ca vāhanam |
varmāṇi ca samāropya kecidbharatasattama

समाश्वास्यापरे भ्रातॄन्निक्षिप्य शिबिरेऽपि च ।
पुत्रानन्ये पितॄनन्ये पुनर्युद्धमरोचयन्

samāśvāsyāpare bhrātṝnnikṣipya śibire'pi ca |
putrānanye pitṝnanye punaryuddhamarocayan

सज्जयित्वा रथान्केचिद्यथामुख्यं विशाम्पते ।
आवृत्य पाण्डवानीकं पुनर्युद्धमरोचयन्

sajjayitvā rathānkecidyathāmukhyaṃ viśāmpate |
āvṛtya pāṇḍavānīkaṃ punaryuddhamarocayan

ते शूराः किङ्किणीजालैः समाच्छन्ना बभासिरे ।
त्रैलोक्यविजये युक्ता यथा दैतेयदानवाः

te śūrāḥ kiṅkiṇījālaiḥ samācchannā babhāsire |
trailokyavijaye yuktā yathā daiteyadānavāḥ

आगम्य सहसा केचिद्रथैः स्वर्णविभूषितैः ।
पाण्डवानामनीकेषु धृष्टद्युम्नमयोधयन्

āgamya sahasā kecidrathaiḥ svarṇavibhūṣitaiḥ |
pāṇḍavānāmanīkeṣu dhṛṣṭadyumnamayodhayan

धृष्टद्युम्नोऽपि पाञ्चाल्यः शिखण्डी च महारथः ।
नाकुलिस्तु शतानीको रथानीकमयोधयन्

dhṛṣṭadyumno'pi pāñcālyaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ |
nākulistu śatānīko rathānīkamayodhayan

पाञ्चाल्यस्तु ततः क्रुद्धः सैन्येन महता वृतः ।
अभ्यद्रवत्सुसङ्क्रुद्धस्तावकान्हन्तुमुद्यतः

pāñcālyastu tataḥ kruddhaḥ sainyena mahatā vṛtaḥ |
abhyadravatsusaṅkruddhastāvakānhantumudyataḥ

ततस्त्वापततस्तस्य तव पुत्रो जनाधिप ।
बाणसङ्घाननेकान्वै प्रेषयामास भारत

tatastvāpatatastasya tava putro janādhipa |
bāṇasaṅghānanekānvai preṣayāmāsa bhārata

धृष्टद्युम्नस्ततो राजंस्तव पुत्रेण धन्विना ।
नाराचैरर्धनाराचैर्बहुभिः क्षिप्रकारिभिः

dhṛṣṭadyumnastato rājaṃstava putreṇa dhanvinā |
nārācairardhanārācairbahubhiḥ kṣiprakāribhiḥ

वत्सदन्तैश्च बाणैश्च कर्मारपरिमार्जितैः ।
अश्वांश्च चतुरो हत्वा बाह्वोरुरसि चार्पितः

vatsadantaiśca bāṇaiśca karmāraparimārjitaiḥ |
aśvāṃśca caturo hatvā bāhvorurasi cārpitaḥ

सोऽतिविद्धो महेष्वासस्तोत्रार्दित इव द्विपः ।
तस्याश्वांश्चतुरो बाणैः प्रेषयामास मृत्यवे ।
सारथेश्चास्य भल्लेन शिरः कायादपाहरत्

so'tividdho maheṣvāsastotrārdita iva dvipaḥ |
tasyāśvāṃścaturo bāṇaiḥ preṣayāmāsa mṛtyave |
sāratheścāsya bhallena śiraḥ kāyādapāharat

ततो दुर्योधनो राजा पृष्ठमारुह्य वाजिनः ।
अपाक्रामद्वतरथो नातिदूरमरिन्दमः

tato duryodhano rājā pṛṣṭhamāruhya vājinaḥ |
apākrāmadvataratho nātidūramarindamaḥ

दृष्टा तु हतविक्रान्तं स्वमनीकं महाबलः ।
तव पुत्रो महाराज प्रययौ यत्र सौबलः

dṛṣṭā tu hatavikrāntaṃ svamanīkaṃ mahābalaḥ |
tava putro mahārāja prayayau yatra saubalaḥ

ततो रथेषु भग्नेषु त्रिसाहस्रा महाद्विपाः ।
पाण्डवान्रथिनः सर्वान्समन्तात्पर्यवारयन्

tato ratheṣu bhagneṣu trisāhasrā mahādvipāḥ |
pāṇḍavānrathinaḥ sarvānsamantātparyavārayan

ते वृताः समरे पञ्च गजानीकेन भारत ।
अशोभन्त महाराज ग्रहास्तारागणैरिव

te vṛtāḥ samare pañca gajānīkena bhārata |
aśobhanta mahārāja grahāstārāgaṇairiva

ततोऽर्जुनो महाराज लब्धलक्षौ महाभुजः ।
विनिर्ययौ रथेनैव श्वेताश्वः कृष्णसारथिः

tato'rjuno mahārāja labdhalakṣau mahābhujaḥ |
viniryayau rathenaiva śvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ

तैः समन्तात्परिवृतः कुञ्जरैः पर्वतोपमैः ।
नाराचैर्विमलैस्तीक्ष्णैर्गजानीकमयोधयत्

taiḥ samantātparivṛtaḥ kuñjaraiḥ parvatopamaiḥ |
nārācairvimalaistīkṣṇairgajānīkamayodhayat

तत्रैकबाणनिहतानपश्याम महागजान् ।
पतितान्पात्यमानांश्च निर्भिन्नान्सव्यसाचिना

tatraikabāṇanihatānapaśyāma mahāgajān |
patitānpātyamānāṃśca nirbhinnānsavyasācinā

भीमसेनस्तु तान्दृष्ट्वा नागान्मत्तगजोपमः ।
करेणादाय महतीं गदामभ्यपतद्बली ।
अथाप्लुत्य रथात्तूर्णं दण्डपाणिरिवान्तकः

bhīmasenastu tāndṛṣṭvā nāgānmattagajopamaḥ |
kareṇādāya mahatīṃ gadāmabhyapatadbalī |
athāplutya rathāttūrṇaṃ daṇḍapāṇirivāntakaḥ

तमुद्यतगदं दृष्ट्वा पाण्डवानां महारथम् ।
वित्रेसुस्तावकाः सैन्याः शकृन्मूत्रं च सुस्रुवुः

tamudyatagadaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ mahāratham |
vitresustāvakāḥ sainyāḥ śakṛnmūtraṃ ca susruvuḥ

आविग्नं च बलं सर्वं गदाहस्ते वृकोदरे

āvignaṃ ca balaṃ sarvaṃ gadāhaste vṛkodare

गदया भीमसेनेन भिन्नकुम्भान्निपातितान् ।
धावमानानपश्याम कुञ्जरान्पर्वतोपमान्

gadayā bhīmasenena bhinnakumbhānnipātitān |
dhāvamānānapaśyāma kuñjarānparvatopamān

प्राद्रवन्कुञ्जरास्ते तु भीमसेनगदाहताः ।
पेतुरार्तस्वरं कृत्वा छिन्नपक्षा इवाद्रयः

prādravankuñjarāste tu bhīmasenagadāhatāḥ |
peturārtasvaraṃ kṛtvā chinnapakṣā ivādrayaḥ

प्रभिन्नकुम्भांस्तु बहून्द्रवमाणानितस्ततः ।
पतमानांश्च सम्प्रेक्ष्य वित्रेसुस्तव सैनिकाः

prabhinnakumbhāṃstu bahūndravamāṇānitastataḥ |
patamānāṃśca samprekṣya vitresustava sainikāḥ

युधिष्ठिरोऽपि सङ्क्रुद्धो माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ।
गार्ध्रपत्रैः शितैर्बाणैर्जघ्नुर्वै गजयोधिनः

yudhiṣṭhiro'pi saṅkruddho mādrīputrau ca pāṇḍavau |
gārdhrapatraiḥ śitairbāṇairjaghnurvai gajayodhinaḥ

धृष्टद्युम्नस्तु समरे पारजित्य नराधिपम् ।
अपक्रान्ते तव सुते हयपृष्ठे समाश्रिते

dhṛṣṭadyumnastu samare pārajitya narādhipam |
apakrānte tava sute hayapṛṣṭhe samāśrite

दृष्ट्वा च पाण्डवान्सर्वान्कुञ्चरैः परिवारितान् ।
धृष्टद्युम्नो महाराज सहसा समुपाद्रवत्

dṛṣṭvā ca pāṇḍavānsarvānkuñcaraiḥ parivāritān |
dhṛṣṭadyumno mahārāja sahasā samupādravat

पुत्रः पाञ्चालराजस्य जिघांसुः कुञ्जरान्ययौ ।
अदृष्ट्वा तु रथानीके दुर्योधनमरिन्दमम्

putraḥ pāñcālarājasya jighāṃsuḥ kuñjarānyayau |
adṛṣṭvā tu rathānīke duryodhanamarindamam

अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः ।
अपृच्छन्क्षत्रियांस्तत्र क्व नु दुर्योधनो गतः

aśvatthāmā kṛpaścaiva kṛtavarmā ca sātvataḥ |
apṛcchankṣatriyāṃstatra kva nu duryodhano gataḥ

तेऽपश्यमाना राजानं वर्तमाने जनक्षये ।
मन्वाना निहतं तत्र तव पुत्रं महारथाः ।
विवर्णवदना भूत्वा पर्यपृच्छन्त ते सुतम्

te'paśyamānā rājānaṃ vartamāne janakṣaye |
manvānā nihataṃ tatra tava putraṃ mahārathāḥ |
vivarṇavadanā bhūtvā paryapṛcchanta te sutam

आहुः केचिद्वते सूते प्रयातो यत्र सौबलः ।
हित्वा पाञ्चालराजस्य तदनीकं दुरुत्सहम्

āhuḥ kecidvate sūte prayāto yatra saubalaḥ |
hitvā pāñcālarājasya tadanīkaṃ durutsaham

अपरे त्वब्रुवंस्तत्र क्षत्रिया भृशविक्षताः ।
दुर्योधनेन किं कार्यं द्रक्ष्यध्वं यदि जीवति ।
युध्यध्वं सहिताः सर्वे किं वो राजा करिष्यति

apare tvabruvaṃstatra kṣatriyā bhṛśavikṣatāḥ |
duryodhanena kiṃ kāryaṃ drakṣyadhvaṃ yadi jīvati |
yudhyadhvaṃ sahitāḥ sarve kiṃ vo rājā kariṣyati

ते क्षत्रियाः क्षतैर्गात्रैर्हतभूयिष्ठवाहनाः ।
शरैः सम्पीड्यमानास्तु नातिव्यक्तमथाब्रुवन्

te kṣatriyāḥ kṣatairgātrairhatabhūyiṣṭhavāhanāḥ |
śaraiḥ sampīḍyamānāstu nātivyaktamathābruvan

इदं सर्वं बलं हन्मो येन स्म परिवारिताः ।
एते सर्वे गजान्हत्वा उपयान्ति स्म पाण्डवाः

idaṃ sarvaṃ balaṃ hanmo yena sma parivāritāḥ |
ete sarve gajānhatvā upayānti sma pāṇḍavāḥ

श्रुत्वा तु वचनं तेषामश्वत्थामा महाबलः ।
भित्त्वा पाञ्चालराजस्य तदनीकं दुरुत्सहम्

śrutvā tu vacanaṃ teṣāmaśvatthāmā mahābalaḥ |
bhittvā pāñcālarājasya tadanīkaṃ durutsaham

कृपश्च कृतवर्मा च प्रययौ यत्र सौबलः ।
रथानीकं परित्यज्य शूराः सुदृढधन्विनः

kṛpaśca kṛtavarmā ca prayayau yatra saubalaḥ |
rathānīkaṃ parityajya śūrāḥ sudṛḍhadhanvinaḥ

ततस्तेषु प्रयातेषु धृष्टद्युम्नपुरस्कृताः ।
आययुः पाण्डवा राजन्विनिघ्नन्तः स्म तावकान्

tatasteṣu prayāteṣu dhṛṣṭadyumnapuraskṛtāḥ |
āyayuḥ pāṇḍavā rājanvinighnantaḥ sma tāvakān

दृष्ट्वा तु तानापततः सम्प्रहृष्टान्महारथान् ।
पराक्रान्तास्ततो वीरा निराशा जीविते तदा

dṛṣṭvā tu tānāpatataḥ samprahṛṣṭānmahārathān |
parākrāntāstato vīrā nirāśā jīvite tadā

विवर्णमुखभूयिष्ठमभवत्तावकं बलम् ।
परिक्षीणायुधान्दृष्ट्वा तानहं परिवारितान्

vivarṇamukhabhūyiṣṭhamabhavattāvakaṃ balam |
parikṣīṇāyudhāndṛṣṭvā tānahaṃ parivāritān

राजन्बलेन त्र्यङ्गेन त्यक्त्वा जीवितमात्मनः ।
आत्मना पञ्चमोऽयुध्यं पाञ्चालस्य बलेन ह

rājanbalena tryaṅgena tyaktvā jīvitamātmanaḥ |
ātmanā pañcamo'yudhyaṃ pāñcālasya balena ha

तस्मिन्देशे व्यवस्थाय यत्र शारद्वतः स्थितः ।
सम्प्रद्रुता वयं पञ्च किरीटिशरपीडिताः

tasmindeśe vyavasthāya yatra śāradvataḥ sthitaḥ |
sampradrutā vayaṃ pañca kirīṭiśarapīḍitāḥ

धृष्टद्युम्नं महारौद्रं तत्र नाभूद्रणो महान् ।
जितास्तेन वयं सर्वे व्यपयाम रणात्ततः

dhṛṣṭadyumnaṃ mahāraudraṃ tatra nābhūdraṇo mahān |
jitāstena vayaṃ sarve vyapayāma raṇāttataḥ

अथापश्यं सात्यकिं तमुपायातं महारथम् ।
रथैश्चतुः शतैर्वीरो मामभ्यद्रवदाहवे

athāpaśyaṃ sātyakiṃ tamupāyātaṃ mahāratham |
rathaiścatuḥ śatairvīro māmabhyadravadāhave

धृष्टद्युम्नादहं मुक्तः कञ्छिछ्रान्तवाहनात् ।
पतितो माधवानीकं दुष्कृती नरकं यथा

dhṛṣṭadyumnādahaṃ muktaḥ kañchichrāntavāhanāt |
patito mādhavānīkaṃ duṣkṛtī narakaṃ yathā

तत्र युद्धमभूद्धोरं मुहूर्तमतिदारुणम्

tatra yuddhamabhūddhoraṃ muhūrtamatidāruṇam

सात्यकिस्तु महाबाहुर्मम हत्वा परिच्छदम् ।
जीवग्राहमगृह्णान्मां मूर्च्छितं पतितं भुवि

sātyakistu mahābāhurmama hatvā paricchadam |
jīvagrāhamagṛhṇānmāṃ mūrcchitaṃ patitaṃ bhuvi

ततो मुहूर्तादिव तद्गजानीकमविध्यत ।
गदया भीमसेनेन नाराचैरर्जुनेन च

tato muhūrtādiva tadgajānīkamavidhyata |
gadayā bhīmasenena nārācairarjunena ca

अभिपिष्टैर्महानागैः समन्तात्पर्वतोपमैः ।
नातिप्रसिद्धैव गतिः पाण्डवानामजायत

abhipiṣṭairmahānāgaiḥ samantātparvatopamaiḥ |
nātiprasiddhaiva gatiḥ pāṇḍavānāmajāyata

रथमार्गं ततश्चक्रे भीमसेनो महाबलः ।
पाण्डवानां महाराज व्यपाकर्षन्महागजान्

rathamārgaṃ tataścakre bhīmaseno mahābalaḥ |
pāṇḍavānāṃ mahārāja vyapākarṣanmahāgajān

अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः ।
अपश्यन्तो रथानीके दुर्योधनसमरिन्दमम् ।
राजानं मृगयामासुस्तव पुत्रं महारथम्

aśvatthāmā kṛpaścaiva kṛtavarmā ca sātvataḥ |
apaśyanto rathānīke duryodhanasamarindamam |
rājānaṃ mṛgayāmāsustava putraṃ mahāratham

परित्यज्य च पाञ्चाल्यं प्रयाता यत्र सौबलः ।
राज्ञोऽदर्शनसंविग्ना वर्तमानो जनक्षये

parityajya ca pāñcālyaṃ prayātā yatra saubalaḥ |
rājño'darśanasaṃvignā vartamāno janakṣaye