अध्याय 26: अर्जुन सुशर्मा को, भीम सुदर्शन को मारते हैं

दुर्योधनो महाराज सुदर्शश्चापि ते सुतः ।
हतशेषौ तदा सङ्ख्ये वाजिमध्ये व्यवस्थितौ

duryodhano mahārāja sudarśaścāpi te sutaḥ |
hataśeṣau tadā saṅkhye vājimadhye vyavasthitau

ततो दुर्योधनं दृष्ट्वा वाजिमध्ये व्यवस्थितम् ।
उवाच देवकीपुत्रः कुन्तीपुत्रं धनञ्जयम्

tato duryodhanaṃ dṛṣṭvā vājimadhye vyavasthitam |
uvāca devakīputraḥ kuntīputraṃ dhanañjayam

शत्रवो हतभूयिष्ठा ज्ञातयः परिपालिताः ।
गृहीत्वा सञ्जयं चासौ निवृत्तः शिनिपुङ्गवः

śatravo hatabhūyiṣṭhā jñātayaḥ paripālitāḥ |
gṛhītvā sañjayaṃ cāsau nivṛttaḥ śinipuṅgavaḥ

परिश्रान्तश्च नकुलः सहदेवश्च भारत ।
योधयित्वा रणे पापान्धार्तराष्ट्रान्सहानुगान्

pariśrāntaśca nakulaḥ sahadevaśca bhārata |
yodhayitvā raṇe pāpāndhārtarāṣṭrānsahānugān

दुर्योधनमतिक्रम्य त्रय एते व्यवस्थिन्ताः ।
कृपश्च कृतवर्मा च द्रौणिश्चैव महारथः

duryodhanamatikramya traya ete vyavasthintāḥ |
kṛpaśca kṛtavarmā ca drauṇiścaiva mahārathaḥ

असौ तिष्ठति पाञ्चाल्यः श्रिया परमया युतः ।
दुर्योधनबलं हत्वा सह सर्वैः प्रभद्रकैः

asau tiṣṭhati pāñcālyaḥ śriyā paramayā yutaḥ |
duryodhanabalaṃ hatvā saha sarvaiḥ prabhadrakaiḥ

असौ दुर्योधनः पार्थ वाजिमध्ये व्यवस्थितः ।
छत्रेण ध्रियामणेन प्रेक्षमाणो मुहुर्मुहुः

asau duryodhanaḥ pārtha vājimadhye vyavasthitaḥ |
chatreṇa dhriyāmaṇena prekṣamāṇo muhurmuhuḥ

प्रतिव्यूह्य बलं सर्वं रणमध्ये व्यवस्थितः ।
एनं हत्वा शितैर्बाणैः कृतकृत्यो भविष्यसि

prativyūhya balaṃ sarvaṃ raṇamadhye vyavasthitaḥ |
enaṃ hatvā śitairbāṇaiḥ kṛtakṛtyo bhaviṣyasi

गजानीकं हतं दृष्ट्वा त्वां च प्राप्तमरिन्दम ।
यावन्न विद्रवन्त्येते तावज्जहि सुयोधन्सम्

gajānīkaṃ hataṃ dṛṣṭvā tvāṃ ca prāptamarindama |
yāvanna vidravantyete tāvajjahi suyodhansam

यातु कश्चित्तुं पाञ्चाल्यं क्षिप्रमागम्यतामिति ।
परिश्रान्तबलस्तात नैष मुच्येत किल्बिषी

yātu kaścittuṃ pāñcālyaṃ kṣipramāgamyatāmiti |
pariśrāntabalastāta naiṣa mucyeta kilbiṣī

हत्वा तव बलं सर्वं सङ्ग्रमे धृतराष्ट्रजः ।
जितान्पाण्डुसुतान्प्रत्वा रूपं धारयते महत्

hatvā tava balaṃ sarvaṃ saṅgrame dhṛtarāṣṭrajaḥ |
jitānpāṇḍusutānpratvā rūpaṃ dhārayate mahat

निहतं स्वबलं दृष्ट्वा पीडितं चापि पाण्डवैः ।
ध्रुवमेष्यति सङ्ग्रमे वधायैवात्मनो नृपः

nihataṃ svabalaṃ dṛṣṭvā pīḍitaṃ cāpi pāṇḍavaiḥ |
dhruvameṣyati saṅgrame vadhāyaivātmano nṛpaḥ

एवमुक्तः फल्गुनस्तु कृष्णं वचनमब्रवीत् ।
धृतराष्ट्रसुताः सर्वे हता भीमेन माधव ।
यावेतावास्थितौ कृष्ण तावद्य नभविष्यतः

evamuktaḥ phalgunastu kṛṣṇaṃ vacanamabravīt |
dhṛtarāṣṭrasutāḥ sarve hatā bhīmena mādhava |
yāvetāvāsthitau kṛṣṇa tāvadya nabhaviṣyataḥ

हतो भीष्मो हतो द्रोणः कर्णो वैकर्तनो हतः ।
मद्रराजो हतः शल्यो हतः कृष्ण जयद्रथः

hato bhīṣmo hato droṇaḥ karṇo vaikartano hataḥ |
madrarājo hataḥ śalyo hataḥ kṛṣṇa jayadrathaḥ

हयाः पञ्चशताः शिष्टाः शकुनेः सौबलस्य च ।
रथानां तु शते शिष्टे द्वे एव तु जनार्दन ।
दन्तिनां च शतं साग्रं त्रिसाहस्राः पदातयः

hayāḥ pañcaśatāḥ śiṣṭāḥ śakuneḥ saubalasya ca |
rathānāṃ tu śate śiṣṭe dve eva tu janārdana |
dantināṃ ca śataṃ sāgraṃ trisāhasrāḥ padātayaḥ

अश्वत्थामा कृपश्चैव त्रिगर्ताधिपतिस्तथा ।
उलूकः शकुनिश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः

aśvatthāmā kṛpaścaiva trigartādhipatistathā |
ulūkaḥ śakuniścaiva kṛtavarmā ca sātvataḥ

एतद्बलमभूच्छेषं धार्तराष्ट्रस्य माधव ।
मोक्षो न नूनं कालात्तु विद्यते भुवि कस्यचित्

etadbalamabhūccheṣaṃ dhārtarāṣṭrasya mādhava |
mokṣo na nūnaṃ kālāttu vidyate bhuvi kasyacit

तथा विनिहते सैन्ये पश्य दुर्योधनं स्थितम् ।
अद्याह्ना हि महाराजो हतामित्रो भविष्यति ।
न हि मे मोक्ष्यते कश्चित्परेषामिह चिन्तये

tathā vinihate sainye paśya duryodhanaṃ sthitam |
adyāhnā hi mahārājo hatāmitro bhaviṣyati |
na hi me mokṣyate kaścitpareṣāmiha cintaye

ये त्वद्य समरं कृष्ण न हास्यन्ति मदोत्कटाः ।
तान्वै सर्वान्हनिष्यामि यद्यपि स्युरमानुषाः

ye tvadya samaraṃ kṛṣṇa na hāsyanti madotkaṭāḥ |
tānvai sarvānhaniṣyāmi yadyapi syuramānuṣāḥ

अद्य युद्धे समुत्पन्नं दीर्घं राज्ञः प्रजागरम् ।
अपनेष्यामि गान्धारिं घातयित्वा शितैः शरैः

adya yuddhe samutpannaṃ dīrghaṃ rājñaḥ prajāgaram |
apaneṣyāmi gāndhāriṃ ghātayitvā śitaiḥ śaraiḥ

निकृत्या वै दुराचारो यानि रत्नानि सौबलः ।
सभायामहरद्द्यूते पुनस्तान्याहराम्यहम्

nikṛtyā vai durācāro yāni ratnāni saubalaḥ |
sabhāyāmaharaddyūte punastānyāharāmyaham

अद्य वेत्स्यन्ति मच्छक्तिं सर्वा नागपुरे स्त्रियः ।
श्रुत्वा पतींश्च पुत्रांश्च पाण्डवैर्निहतान्युधि

adya vetsyanti macchaktiṃ sarvā nāgapure striyaḥ |
śrutvā patīṃśca putrāṃśca pāṇḍavairnihatānyudhi

समाप्तमद्य वै कर्म सर्वं कृष्ण भविष्यति ।
अद्य दुर्योधनो दीप्तां श्रियं प्राणांश्च मोक्ष्यति

samāptamadya vai karma sarvaṃ kṛṣṇa bhaviṣyati |
adya duryodhano dīptāṃ śriyaṃ prāṇāṃśca mokṣyati

नापयाति भयात्कृष्ण सङ्ग्रामाद्यदि चेन्मम ।
निहतं विद्धि वार्ष्णेय धार्तराष्ट्रं सुबालिशम्

nāpayāti bhayātkṛṣṇa saṅgrāmādyadi cenmama |
nihataṃ viddhi vārṣṇeya dhārtarāṣṭraṃ subāliśam

मम ह्येतदपर्याप्तं वाजिबृन्दमरिन्दम ।
सोढुं ज्यातलनिर्घोषं याहि यावन्निहन्म्यहम्

mama hyetadaparyāptaṃ vājibṛndamarindama |
soḍhuṃ jyātalanirghoṣaṃ yāhi yāvannihanmyaham

एवमुक्तस्तु दाशार्हः पाण्डवेन यशस्विना ।
अचोदयद्धायन्राजन्दुर्योधनबलं प्रति

evamuktastu dāśārhaḥ pāṇḍavena yaśasvinā |
acodayaddhāyanrājanduryodhanabalaṃ prati

तदनीकमभिप्रेक्ष्य त्रयः सज्जा महारथाः ।
भीमसेनोऽकर्जुनश्चैव सहदेवश्च मारिष ।
प्रययुः सिंहनादेन दुर्योधनजिघांसया

tadanīkamabhiprekṣya trayaḥ sajjā mahārathāḥ |
bhīmaseno'karjunaścaiva sahadevaśca māriṣa |
prayayuḥ siṃhanādena duryodhanajighāṃsayā

तान्प्रेक्ष्य सहितान्सर्वाञ्जवेनोद्यतकार्मुकान् ।
सौबलोऽभ्यद्रवद्युद्धे पाण्डवानाततायिनः

tānprekṣya sahitānsarvāñjavenodyatakārmukān |
saubalo'bhyadravadyuddhe pāṇḍavānātatāyinaḥ

सुदर्शनस्त्व मतो भीमसेनं समभ्ययात् ।
सुशर्मा शकुनिश्चैव युयुधाते किरीटिना

sudarśanastva mato bhīmasenaṃ samabhyayāt |
suśarmā śakuniścaiva yuyudhāte kirīṭinā

सहदेवं तव सुतो हयपृष्ठगतोऽभ्ययात्

sahadevaṃ tava suto hayapṛṣṭhagato'bhyayāt

ततो हि यत्नतः क्षिप्रं तवं पुत्रो जनाधिप ।
प्रासेन सहदेवस्य शिरसि प्राहरद्भृशम्

tato hi yatnataḥ kṣipraṃ tavaṃ putro janādhipa |
prāsena sahadevasya śirasi prāharadbhṛśam

सोपाविशद्रथोपस्थे तव सुत्रेण ताडितः ।
रुधिराप्लुतसर्वाङ्ग आशीविष इव श्वसन्

sopāviśadrathopasthe tava sutreṇa tāḍitaḥ |
rudhirāplutasarvāṅga āśīviṣa iva śvasan

प्रतिलभ्य ततः सञ्ज्ञां सहदेवो विशाम्पते ।
दुर्योधनं शरैस्तीक्ष्णैः सङ्क्रुद्धः समवाकिरत्

pratilabhya tataḥ sañjñāṃ sahadevo viśāmpate |
duryodhanaṃ śaraistīkṣṇaiḥ saṅkruddhaḥ samavākirat

पार्थोऽपि युधि विक्रम्य कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः ।
शूराणामश्वपृष्ठेभ्यः शिरांसि निचकर्त ह

pārtho'pi yudhi vikramya kuntīputro dhanañjayaḥ |
śūrāṇāmaśvapṛṣṭhebhyaḥ śirāṃsi nicakarta ha

तदनीकं तदा पार्थो व्यधमद्बहुभिः शरैः ।
पातयित्वा हयान्सर्वांस्त्रिगर्तानां रथान्ययौ

tadanīkaṃ tadā pārtho vyadhamadbahubhiḥ śaraiḥ |
pātayitvā hayānsarvāṃstrigartānāṃ rathānyayau

ततस्ते सहिता भूत्वा त्रिगर्तानां महारथाः ।
अर्जुनं वासुदेवं च शरवर्षैरवाकिरन्

tataste sahitā bhūtvā trigartānāṃ mahārathāḥ |
arjunaṃ vāsudevaṃ ca śaravarṣairavākiran

सत्यकर्माणमाक्षिप्य क्षुरप्रेण महायशाः ।
ततोऽस्य स्यन्दनस्येषां चिच्छिदे पाण्डुनन्दनः

satyakarmāṇamākṣipya kṣurapreṇa mahāyaśāḥ |
tato'sya syandanasyeṣāṃ cicchide pāṇḍunandanaḥ

शिलाशितेन च विभो क्षुरप्रेण महायशाः ।
शिरश्चिच्छेद सहसा तप्तकुण्डलभूषणम्

śilāśitena ca vibho kṣurapreṇa mahāyaśāḥ |
śiraściccheda sahasā taptakuṇḍalabhūṣaṇam

सत्येषुमथ चादत्त योधानां मिषतां ततः ।
यथा सिंहो वने राजन्मृगं परि बुभुक्षितः

satyeṣumatha cādatta yodhānāṃ miṣatāṃ tataḥ |
yathā siṃho vane rājanmṛgaṃ pari bubhukṣitaḥ

तं निहत्य ततः पार्थः सुशर्माणं त्रिभिः शरैः ।
विद्ध्वा तानहनत्सर्वान्रथान्रुक्मविभूओषितान्

taṃ nihatya tataḥ pārthaḥ suśarmāṇaṃ tribhiḥ śaraiḥ |
viddhvā tānahanatsarvānrathānrukmavibhūoṣitān

ततः प्रायात्त्वरन्पार्थो दीर्घकालं सुसंवृतम् ।
मुञ्जन्क्रोधविषं तीक्ष्णं प्रस्थलाधिपतिं प्रति

tataḥ prāyāttvaranpārtho dīrghakālaṃ susaṃvṛtam |
muñjankrodhaviṣaṃ tīkṣṇaṃ prasthalādhipatiṃ prati

तमर्जुनः पृषत्कानां शतेन भरतर्षभ ।
पूरयित्वा ततो वाहान्प्राहरत्तस्य धन्विनः

tamarjunaḥ pṛṣatkānāṃ śatena bharatarṣabha |
pūrayitvā tato vāhānprāharattasya dhanvinaḥ

ततः शरं समादाय यमदण्डोपमं तदा ।
सुशर्माणं समुद्दिश्य चिक्षेपाशु हसन्निव

tataḥ śaraṃ samādāya yamadaṇḍopamaṃ tadā |
suśarmāṇaṃ samuddiśya cikṣepāśu hasanniva

स शरः प्रेषितस्तेन क्रोधदीप्तेन धन्विना ।
सुशर्माणं समासाद्य बिभेद हृदयं रणे

sa śaraḥ preṣitastena krodhadīptena dhanvinā |
suśarmāṇaṃ samāsādya bibheda hṛdayaṃ raṇe

स गतासुर्महाराज पपात धरणीतले ।
नन्दयन्पाण्डवान्सर्वान्व्यथयंश्चापि तावकान्

sa gatāsurmahārāja papāta dharaṇītale |
nandayanpāṇḍavānsarvānvyathayaṃścāpi tāvakān

सुशर्माणं रणे हत्वा पुत्रानस्य महारथान् ।
सप्त चाष्टौ च त्रिंशच्च सायकैरनयत्क्षयम्

suśarmāṇaṃ raṇe hatvā putrānasya mahārathān |
sapta cāṣṭau ca triṃśacca sāyakairanayatkṣayam

ततोऽस्य निशितैर्बाणैः सर्वान्हत्वा पदानुगान् ।
अभ्यगाद्भारतीं सेनां हतशेषां महारथः

tato'sya niśitairbāṇaiḥ sarvānhatvā padānugān |
abhyagādbhāratīṃ senāṃ hataśeṣāṃ mahārathaḥ

भीमस्तु समरे क्रुद्धः पुत्रं तव जनाधिप ।
सुदर्शनमदृश्यन्तं शरैश्चक्रे हसन्निव

bhīmastu samare kruddhaḥ putraṃ tava janādhipa |
sudarśanamadṛśyantaṃ śaraiścakre hasanniva

ततोऽस्य प्रहसन्क्रुद्धः शिरः कायादपाहरत् ।
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन स हतः प्रापतद्भुवि

tato'sya prahasankruddhaḥ śiraḥ kāyādapāharat |
kṣurapreṇa sutīkṣṇena sa hataḥ prāpatadbhuvi

तस्मिंस्तु निहते वीरे ततस्तस्य पदानुगाः ।
परिवव्रू रमे भीमं किरन्तो विविधाञ्शरान्

tasmiṃstu nihate vīre tatastasya padānugāḥ |
parivavrū rame bhīmaṃ kiranto vividhāñśarān

ततस्तु निशितैर्बाणैस्तवानीकं वृकोदरः ।
इन्द्राशनिसमस्पर्शैः समन्तात्पर्यवाकिरत्

tatastu niśitairbāṇaistavānīkaṃ vṛkodaraḥ |
indrāśanisamasparśaiḥ samantātparyavākirat

ततः क्षणेन तद्भीमो न्यहनद्भरतर्षभ

tataḥ kṣaṇena tadbhīmo nyahanadbharatarṣabha

तेषु तूत्साद्यमानेषु सेनाध्यक्षा महारथाः ।
भीमसेनं समासाद्य ततोऽयुध्यन्त भारत

teṣu tūtsādyamāneṣu senādhyakṣā mahārathāḥ |
bhīmasenaṃ samāsādya tato'yudhyanta bhārata

स तान्सर्वाञ्शरैर्घोरैरवाकिरत पाण्डवः ।
तथैव तावका राजन्पाण्डवेयान्महारथान् ।
शरवर्षेण महता समन्तात्पर्यवारयन्

sa tānsarvāñśarairghorairavākirata pāṇḍavaḥ |
tathaiva tāvakā rājanpāṇḍaveyānmahārathān |
śaravarṣeṇa mahatā samantātparyavārayan

व्याकुलं तदभूत्सर्वं पाण्डवानां परैः सह ।
तावकानां च समरे पाण्डवेंयैर्युयुत्सताम्

vyākulaṃ tadabhūtsarvaṃ pāṇḍavānāṃ paraiḥ saha |
tāvakānāṃ ca samare pāṇḍaveṃyairyuyutsatām

तत्र योधास्तदा पेतुः परस्परसमाहताः ।
उभयोः सेनयो राजन्संशोचन्तः स्म बान्धवान्

tatra yodhāstadā petuḥ parasparasamāhatāḥ |
ubhayoḥ senayo rājansaṃśocantaḥ sma bāndhavān