अध्याय 23: अर्जुन श्रीकृष्ण से संहार का कारण कहते हैं

अल्पावशिष्टे सैन्ये तु पाण्डवैर्निहते बले ।
अश्वैः सप्तसहस्रैस्तु उपावर्तत सौबलः

alpāvaśiṣṭe sainye tu pāṇḍavairnihate bale |
aśvaiḥ saptasahasraistu upāvartata saubalaḥ

स यात्वा वाहिनीं तूर्णं चोदयानः स्वकान्युधि ।
युध्यध्वमिति संहृष्टाः पुनःपुनररिन्दमाः

sa yātvā vāhinīṃ tūrṇaṃ codayānaḥ svakānyudhi |
yudhyadhvamiti saṃhṛṣṭāḥ punaḥpunararindamāḥ

अपृच्छत्क्षत्रियांस्तत्र क्व नु राजा महाबलः ।
शकुनेस्तद्वचः श्रुत्वा तमूचुर्भरतर्षभ

apṛcchatkṣatriyāṃstatra kva nu rājā mahābalaḥ |
śakunestadvacaḥ śrutvā tamūcurbharatarṣabha

असौ तिष्ठति कौरव्यो रणमध्ये महाबलः ।
यत्रैतत्सुमहच्छत्रं पूर्णचन्द्रसमप्रभम्

asau tiṣṭhati kauravyo raṇamadhye mahābalaḥ |
yatraitatsumahacchatraṃ pūrṇacandrasamaprabham

यत्र ते सतनुत्राणा रथास्तिष्ठन्ति दंशिताः ।
यत्रैष तुमुलः शब्दः पर्जन्यनिनदोपमः

yatra te satanutrāṇā rathāstiṣṭhanti daṃśitāḥ |
yatraiṣa tumulaḥ śabdaḥ parjanyaninadopamaḥ

तत्र गच्छ द्रुतं राजंस्ततो द्रक्ष्यसि कौरवम् ।
एवमुक्तस्तु तैर्योधैः शकुनिः सौबलस्तदा

tatra gaccha drutaṃ rājaṃstato drakṣyasi kauravam |
evamuktastu tairyodhaiḥ śakuniḥ saubalastadā

प्रययौ तत्र यत्रास्ते पुत्रस्तव नराधिप ।
सर्वतः संवृतो वीरैः समरे चित्रयोधिभिः

prayayau tatra yatrāste putrastava narādhipa |
sarvataḥ saṃvṛto vīraiḥ samare citrayodhibhiḥ

ततो दुर्योधनं दृष्ट्वा रथानीके व्यवस्थितम् ।
स रथांस्तावकान्सर्वान्हर्षयञ्शकुनिस्ततः

tato duryodhanaṃ dṛṣṭvā rathānīke vyavasthitam |
sa rathāṃstāvakānsarvānharṣayañśakunistataḥ

दुर्योधनमिदं वाक्यं हृष्टरूपो विशाम्पते ।
कृतकार्यमिवात्मानं मन्यमानोऽब्रवीन्नृपम्

duryodhanamidaṃ vākyaṃ hṛṣṭarūpo viśāmpate |
kṛtakāryamivātmānaṃ manyamāno'bravīnnṛpam

जहि राजन्रथानीकमश्वाः सर्वे जिता मया ।
नात्यक्त्वा जीवितं सङ्ख्ये शक्यो जेतुं युधिष्ठिरः

jahi rājanrathānīkamaśvāḥ sarve jitā mayā |
nātyaktvā jīvitaṃ saṅkhye śakyo jetuṃ yudhiṣṭhiraḥ

हते तस्मिन्रथानीके पाण्डवेनाभिपालिते ।
गजानेतान्हनिष्यामः पदातींश्चेतरांस्तथा

hate tasminrathānīke pāṇḍavenābhipālite |
gajānetānhaniṣyāmaḥ padātīṃścetarāṃstathā

श्रुत्वा तु वचनं तस्य तावका जयगृद्विनः ।
जवेनाभ्यपतन्हृष्टाः पाण्डवानामनीकिनीम्

śrutvā tu vacanaṃ tasya tāvakā jayagṛdvinaḥ |
javenābhyapatanhṛṣṭāḥ pāṇḍavānāmanīkinīm

बद्वनिस्त्रिंशहस्ताश्च प्रगृहीतशरासनाः ।
शरासनानि धून्वानाः सिंहनादान्प्रचक्रिरे

badvanistriṃśahastāśca pragṛhītaśarāsanāḥ |
śarāsanāni dhūnvānāḥ siṃhanādānpracakrire

ततो ज्यातलनिर्धोषः पुनरासीद्विशाम्पते ।
प्रादुरासीच्छराणां च सुमुक्तानां सुदारुणः

tato jyātalanirdhoṣaḥ punarāsīdviśāmpate |
prādurāsīccharāṇāṃ ca sumuktānāṃ sudāruṇaḥ

तान्समीपगतान्दृष्ट्वा जनानुद्यतकार्मुकान् ।
उवाच देवकीपुत्रं कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः

tānsamīpagatāndṛṣṭvā janānudyatakārmukān |
uvāca devakīputraṃ kuntīputro dhanañjayaḥ

चोदयाश्वानसम्भ्रान्तः प्रविशैतद्बलार्णवम् ।
अन्तमद्य गमिष्यामि शत्रूणां निशितैः शरैः

codayāśvānasambhrāntaḥ praviśaitadbalārṇavam |
antamadya gamiṣyāmi śatrūṇāṃ niśitaiḥ śaraiḥ

अष्टादश दिनान्यद्य युद्धस्यास्य जनार्दन ।
वर्तमानस्य महतः समासाद्य परस्परम्

aṣṭādaśa dinānyadya yuddhasyāsya janārdana |
vartamānasya mahataḥ samāsādya parasparam

अनन्तकल्पा ध्वजिनी भूत्वा ह्येषां महात्मनाम् ।
क्षयमद्य गता युद्धे पश्य दैवं यथाविधम्

anantakalpā dhvajinī bhūtvā hyeṣāṃ mahātmanām |
kṣayamadya gatā yuddhe paśya daivaṃ yathāvidham

समुद्रकल्पं च बलं धार्तराष्ट्रस्य माधव ।
अस्मनासाद्य सञ्जातं गोष्पदोपममच्युत

samudrakalpaṃ ca balaṃ dhārtarāṣṭrasya mādhava |
asmanāsādya sañjātaṃ goṣpadopamamacyuta

हते भीष्मे धीर्ममासीच्छमः स्यादिति माधव ।
न च तत्कृतवान्मूढो धार्तराष्ट्रः सुबालिशः

hate bhīṣme dhīrmamāsīcchamaḥ syāditi mādhava |
na ca tatkṛtavānmūḍho dhārtarāṣṭraḥ subāliśaḥ

उक्तं भीष्मेण यद्वाक्यं हितं तथ्यं च माधव ।
तच्चापि नासौ कृतवान्वीतबुद्धिः सुयोधनः

uktaṃ bhīṣmeṇa yadvākyaṃ hitaṃ tathyaṃ ca mādhava |
taccāpi nāsau kṛtavānvītabuddhiḥ suyodhanaḥ

तस्मिंस्तु निहते भीष्मे प्रच्युते पृथिवीपतौ ।
न जाने कारणं किन्तु येन युद्धमवर्तत

tasmiṃstu nihate bhīṣme pracyute pṛthivīpatau |
na jāne kāraṇaṃ kintu yena yuddhamavartata

मूढांस्तु सर्वथा मन्ये धार्तराष्ट्रान्सुबालिशान् ।
पतिते शन्तनोः पुत्रे येऽकार्युः संयुगं पुनः

mūḍhāṃstu sarvathā manye dhārtarāṣṭrānsubāliśān |
patite śantanoḥ putre ye'kāryuḥ saṃyugaṃ punaḥ

अनन्तरं च निहते द्रोणे ब्रह्मविदां वरे ।
राधेये च विकर्णे च नैव शाम्यति वैशसम्

anantaraṃ ca nihate droṇe brahmavidāṃ vare |
rādheye ca vikarṇe ca naiva śāmyati vaiśasam

अल्पावशिष्टे सैन्येऽस्मिन्सूतपुत्रे च पातिते ।
सपुत्रे वै नरव्याघ्रे नैव शाम्यति वैशसम्

alpāvaśiṣṭe sainye'sminsūtaputre ca pātite |
saputre vai naravyāghre naiva śāmyati vaiśasam

श्रुतायुषि हते वीरे जलसन्धे च मागधे ।
श्रुतायुधे च नृपतौ नैव शाम्यति वैशसम्

śrutāyuṣi hate vīre jalasandhe ca māgadhe |
śrutāyudhe ca nṛpatau naiva śāmyati vaiśasam

भूरिश्रवसि शल्ये च साल्ये चैव जनार्दन ।
आवन्त्येषु च वीरेषु नैव शाम्यति वैशसम्

bhūriśravasi śalye ca sālye caiva janārdana |
āvantyeṣu ca vīreṣu naiva śāmyati vaiśasam

जयद्रथे च निहते राक्षसे चाप्यलायुधे ।
बाह्लिके सोमदत्ते च नैव शाम्यति वैशसम्

jayadrathe ca nihate rākṣase cāpyalāyudhe |
bāhlike somadatte ca naiva śāmyati vaiśasam

भगदत्ते हते शूरे काम्भोजे च सुदारुणे ।
दुःशासने च निहते नैव शाम्यति वैशसम्

bhagadatte hate śūre kāmbhoje ca sudāruṇe |
duḥśāsane ca nihate naiva śāmyati vaiśasam

दृष्ट्वा विनिहताञ्शूरान्पृथङ्माण्‍डलिकान्नृपान् ।
बलिनश्च रणे कृष्ण नैव शाम्यति वैशसम्

dṛṣṭvā vinihatāñśūrānpṛthaṅmāṇ‍ḍalikānnṛpān |
balinaśca raṇe kṛṣṇa naiva śāmyati vaiśasam

अक्षौहिणीपतीन्दृष्ट्वा भीमसेननिपातितान् ।
मोहाद्वा यदि वा लोभान्नैव शाम्यति वैशसम्

akṣauhiṇīpatīndṛṣṭvā bhīmasenanipātitān |
mohādvā yadi vā lobhānnaiva śāmyati vaiśasam

हतप्रवीरां विध्वस्तां दृष्ट्वा चेमां चमूं रणे ।
अलम्बले च निहते नैव शाम्यति वैशसम्

hatapravīrāṃ vidhvastāṃ dṛṣṭvā cemāṃ camūṃ raṇe |
alambale ca nihate naiva śāmyati vaiśasam

भ्रातॄन्विनिहतान्दृष्ट्वा वयस्यान्मातुलानपि ।
पुत्रान्विनिहतान्दृष्ट्वा नैव शाम्यति वैशसम्

bhrātṝnvinihatāndṛṣṭvā vayasyānmātulānapi |
putrānvinihatāndṛṣṭvā naiva śāmyati vaiśasam

को नु राजकुले जातः कौरवेषु विशेषतः ।
निरर्थकं महद्वैरं कुर्यादन्यः सुयोधनात्

ko nu rājakule jātaḥ kauraveṣu viśeṣataḥ |
nirarthakaṃ mahadvairaṃ kuryādanyaḥ suyodhanāt

गुणतोऽभ्यधिकाञ्ज्ञात्वा बलतः शौर्यतोपि वा ।
अमूढः को नु युध्येत जानन्प्राज्ञो हिताहितम्

guṇato'bhyadhikāñjñātvā balataḥ śauryatopi vā |
amūḍhaḥ ko nu yudhyeta jānanprājño hitāhitam

किन्नु तस्य मनो ह्यासीत्त्वयोक्तस्य हितं वचः ।
प्रशमे पाण्डवैः सार्धं सोन्यस्य शृणुयात्कथम्

kinnu tasya mano hyāsīttvayoktasya hitaṃ vacaḥ |
praśame pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ sonyasya śṛṇuyātkatham

येन शान्तनवो भीष्मो द्रोणो विदुर एव च ।
प्रत्याख्याताः शंमस्यार्थे किन्नु तस्याद्य भेषजम्

yena śāntanavo bhīṣmo droṇo vidura eva ca |
pratyākhyātāḥ śaṃmasyārthe kinnu tasyādya bheṣajam

मौर्ख्याद्येन पिता वृद्वः प्रत्याख्यातो जनार्दन ।
तथा माता हितं वाक्यं भाषमाणा हितैषिणी

maurkhyādyena pitā vṛdvaḥ pratyākhyāto janārdana |
tathā mātā hitaṃ vākyaṃ bhāṣamāṇā hitaiṣiṇī

प्रत्याख्याता ह्यसत्कृत्य स कस्मै रोचयेद्वचः ।
कुलान्तकरणो व्यक्तं जात एष जनार्दन

pratyākhyātā hyasatkṛtya sa kasmai rocayedvacaḥ |
kulāntakaraṇo vyaktaṃ jāta eṣa janārdana

तथास्य दृश्यते चेष्टा नीतिश्चैव विशाम्पते ।
नैष दास्यति नो राज्यमिति मे मतिरच्युत

tathāsya dṛśyate ceṣṭā nītiścaiva viśāmpate |
naiṣa dāsyati no rājyamiti me matiracyuta

उक्तोऽहं बहुशस्तात विदुरेण महात्मना ।
न जीवन्दास्यते भागं धार्तराष्ट्रः सुयोधनः

ukto'haṃ bahuśastāta vidureṇa mahātmanā |
na jīvandāsyate bhāgaṃ dhārtarāṣṭraḥ suyodhanaḥ

यावत्प्राणा धरिष्यन्ति धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः ।
तावद्युष्मास्वपापेषु प्रचरिष्यति पापकम्

yāvatprāṇā dhariṣyanti dhārtarāṣṭrasya durmateḥ |
tāvadyuṣmāsvapāpeṣu pracariṣyati pāpakam

न च युक्तोऽन्यथा जेतुमृते युद्धेन माधव ।
इत्यब्रवीत्सदा मां हि विदुरः सत्यदर्शनः

na ca yukto'nyathā jetumṛte yuddhena mādhava |
ityabravītsadā māṃ hi viduraḥ satyadarśanaḥ

तत्सर्वमद्य जानामि व्यवसायं दुरात्मनः ।
यदुक्तं वचनं तेन विदुरेण महात्मना

tatsarvamadya jānāmi vyavasāyaṃ durātmanaḥ |
yaduktaṃ vacanaṃ tena vidureṇa mahātmanā

यो हि श्रुत्वा वचः पथ्यं जामदग्न्याद्यथातथम् ।
अवामन्यत दुर्बुद्धिर्ध्रुवं नाशमुखे स्थितः

yo hi śrutvā vacaḥ pathyaṃ jāmadagnyādyathātatham |
avāmanyata durbuddhirdhruvaṃ nāśamukhe sthitaḥ

उक्तं हि बहुभिः सिद्धैर्जातमात्रे सुयोधने ।
एनं प्राप्य दुरात्मानं क्षयं क्षत्रं गमिष्यति

uktaṃ hi bahubhiḥ siddhairjātamātre suyodhane |
enaṃ prāpya durātmānaṃ kṣayaṃ kṣatraṃ gamiṣyati

तदिदं वचनं तेषां निरुक्तं वै जनार्दन ।
क्षयं याता हि राजानो दुर्योधनकृते भृशम्

tadidaṃ vacanaṃ teṣāṃ niruktaṃ vai janārdana |
kṣayaṃ yātā hi rājāno duryodhanakṛte bhṛśam

सोऽद्य सर्वान्रणे योधान्निहनिष्यामि माधव

so'dya sarvānraṇe yodhānnihaniṣyāmi mādhava

क्षत्रियेषु हतेष्वाशु शून्ये च शिबिरे कृते ।
वधाय चात्मनोऽस्माभिः संयुगं रोचयिष्यति

kṣatriyeṣu hateṣvāśu śūnye ca śibire kṛte |
vadhāya cātmano'smābhiḥ saṃyugaṃ rocayiṣyati

तदन्तं हि भवेद्वैरमनुमानेन माधव ।
एवं पश्यामि वार्ष्णेय चिन्तयन्प्रज्ञया स्वया ।
विदुरस्य च वाक्येन चेष्टया च दुरात्मनः

tadantaṃ hi bhavedvairamanumānena mādhava |
evaṃ paśyāmi vārṣṇeya cintayanprajñayā svayā |
vidurasya ca vākyena ceṣṭayā ca durātmanaḥ

तस्माद्याहि चमूं वीर यावद्वन्मि शितैः शरैः ।
दुर्योधनं महाबाहो वाहिनीं चास्य संयुगे

tasmādyāhi camūṃ vīra yāvadvanmi śitaiḥ śaraiḥ |
duryodhanaṃ mahābāho vāhinīṃ cāsya saṃyuge

क्षेममद्य करिष्यामि धर्मराजस्य माधव ।
हत्वैतद्दुर्बलं सैन्यं धार्तराष्ट्रस्य पश्यतः

kṣemamadya kariṣyāmi dharmarājasya mādhava |
hatvaitaddurbalaṃ sainyaṃ dhārtarāṣṭrasya paśyataḥ

अभीशुहस्तो दाशार्हस्तथोक्तः सव्यसाचिना ।
तद्बलौघममित्राणामभीतः प्राविशद्बलात्

abhīśuhasto dāśārhastathoktaḥ savyasācinā |
tadbalaughamamitrāṇāmabhītaḥ prāviśadbalāt

शरासनवनं घोरं शक्तिकण्टकसङ्कुलम् ।
गदापरिघपाषाणं रथनागमहाद्रुमम्

śarāsanavanaṃ ghoraṃ śaktikaṇṭakasaṅkulam |
gadāparighapāṣāṇaṃ rathanāgamahādrumam

हयपत्तिलताकीर्णं गाहमानो महायशाः ।
व्यचरत्तत्र गोविन्दो रथेनातिपताकिना

hayapattilatākīrṇaṃ gāhamāno mahāyaśāḥ |
vyacarattatra govindo rathenātipatākinā

ते हयाः पाण्डुरा राजन्वहन्तोऽर्जुनमाहवे ।
दिक्षु सर्वास्वदृश्यन्त दाशार्हेण प्रचोदिताः

te hayāḥ pāṇḍurā rājanvahanto'rjunamāhave |
dikṣu sarvāsvadṛśyanta dāśārheṇa pracoditāḥ

ततः प्रायाद्रथेनाजौ सव्यसाची परन्तपः ।
किरञ्शरशतांस्तीक्ष्णान्वारिधारा घनो यथा

tataḥ prāyādrathenājau savyasācī parantapaḥ |
kirañśaraśatāṃstīkṣṇānvāridhārā ghano yathā

प्रादुरासीन्महाञ्शब्दः शराणां नतपर्वणाम् ।
इषुभिश्छाद्यमानानां समरे सव्यसाचिना

prādurāsīnmahāñśabdaḥ śarāṇāṃ nataparvaṇām |
iṣubhiśchādyamānānāṃ samare savyasācinā

असज्जन्तस्तनुत्रेषु शरौघाः प्रापतन्भुवि ।
इन्द्राशनिसमस्पर्शा गाण्डीवप्रेषिताः शराः

asajjantastanutreṣu śaraughāḥ prāpatanbhuvi |
indrāśanisamasparśā gāṇḍīvapreṣitāḥ śarāḥ

नरान्नागान्समाहत्य हयांश्चापि विशाम्पते ।
अपतन्त रणे बाणाः पतङ्गा इव घोषिणः

narānnāgānsamāhatya hayāṃścāpi viśāmpate |
apatanta raṇe bāṇāḥ pataṅgā iva ghoṣiṇaḥ

आसीत्सर्वमवच्छन्नं गाण्डीवप्रेषितैः शरैः ।
न प्राज्ञायन्त समरे दिशो वा प्रदिशोपि वा

āsītsarvamavacchannaṃ gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ |
na prājñāyanta samare diśo vā pradiśopi vā

सर्वमासीज्जगत्पूर्णं पार्थनामाङ्कितैः शरैः ।
रुक्मपुङ्खैस्तैलधौतैः कर्मारपरिमार्जितैः

sarvamāsījjagatpūrṇaṃ pārthanāmāṅkitaiḥ śaraiḥ |
rukmapuṅkhaistailadhautaiḥ karmāraparimārjitaiḥ

ते दह्यमानाः पार्थेन पावकेनेव कुञ्जराः ।
पार्थं न प्राजहुर्घारा वध्यमानाः शितैः शरैः

te dahyamānāḥ pārthena pāvakeneva kuñjarāḥ |
pārthaṃ na prājahurghārā vadhyamānāḥ śitaiḥ śaraiḥ

शरचापधरः पार्थः प्रज्वलन्निव भास्करः ।
ददाह समरे योधान्कक्षमग्निरिव ज्वलन्

śaracāpadharaḥ pārthaḥ prajvalanniva bhāskaraḥ |
dadāha samare yodhānkakṣamagniriva jvalan

यथा वनान्ते वनपैर्विसृष्टः
कक्षं दहेत्कृष्णगतिः सुघोषः ।
भूरिद्रुमं शुष्कलतावितानं
भृशं समृद्धो ज्वलनः प्रतापी

yathā vanānte vanapairvisṛṣṭaḥ
kakṣaṃ dahetkṛṣṇagatiḥ sughoṣaḥ |
bhūridrumaṃ śuṣkalatāvitānaṃ
bhṛśaṃ samṛddho jvalanaḥ pratāpī

एवं स नाराचगणम्प्रतापी
शरार्चिरुच्चावचतिग्मतेजाः ।
ददाह सर्वां तव पुत्रसेना--
ममृष्यमाणस्तरसा तरस्वी

evaṃ sa nārācagaṇampratāpī
śarārciruccāvacatigmatejāḥ |
dadāha sarvāṃ tava putrasenā--
mamṛṣyamāṇastarasā tarasvī

तस्येषवः प्राणहराः सुमुक्ता
नासज्जन्वै वर्मसु रुक्मपुङ्खाः ।
न च द्वितीयं प्रमुमोच बाणं
नरे हये वा परमद्विपे वा

tasyeṣavaḥ prāṇaharāḥ sumuktā
nāsajjanvai varmasu rukmapuṅkhāḥ |
na ca dvitīyaṃ pramumoca bāṇaṃ
nare haye vā paramadvipe vā

अनेकरूपाकृतिभिर्हि बाणै--
र्महारथानीकमनुप्रविश्य ।
स एव एकस्तव पुत्रस्य सेनां
जघान दैत्यानिव वज्रपाणिः

anekarūpākṛtibhirhi bāṇai--
rmahārathānīkamanupraviśya |
sa eva ekastava putrasya senāṃ
jaghāna daityāniva vajrapāṇiḥ