अध्याय 20: सात्यकि ने कृतवर्मा को रथहीन किया, दुर्योधन अकेला डटा

तस्मिंस्तु निहते शूरे साल्वे समितिशोभने ।
तवाभज्यद्बलं वेगाद्वातेनेव महाद्रुमः

tasmiṃstu nihate śūre sālve samitiśobhane |
tavābhajyadbalaṃ vegādvāteneva mahādrumaḥ

तत्प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा कृतवर्मा महारथः ।
दधार समरे शूरः शत्रुसैन्यं महाबलः

tatprabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā kṛtavarmā mahārathaḥ |
dadhāra samare śūraḥ śatrusainyaṃ mahābalaḥ

सन्निवृत्तास्तु ते शूरा दृष्ट्वा सात्वतमाहवे ।
शैलोपमं स्थिरं राजन्कीर्यमाणं शरैर्युधि

sannivṛttāstu te śūrā dṛṣṭvā sātvatamāhave |
śailopamaṃ sthiraṃ rājankīryamāṇaṃ śarairyudhi

ततः प्रववृते युद्धं कुरूणां पाण्डवैः सह ।
निवृत्तानां महाराज मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ kurūṇāṃ pāṇḍavaiḥ saha |
nivṛttānāṃ mahārāja mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam

तत्राश्चर्यमभूद्युद्वं सात्वतस्य परैः सह ।
यदेको वारयामास पाण्डुसेनां दुरासदाम्

tatrāścaryamabhūdyudvaṃ sātvatasya paraiḥ saha |
yadeko vārayāmāsa pāṇḍusenāṃ durāsadām

तेषामन्योन्यसुहृदां कृते कर्मणि दुष्करे ।
सिंहनादः प्रहृष्टानां दिविस्पृक्सुमहानभूत्

teṣāmanyonyasuhṛdāṃ kṛte karmaṇi duṣkare |
siṃhanādaḥ prahṛṣṭānāṃ divispṛksumahānabhūt

तेन शब्देन वित्रस्तान्पाञ्चालान्भरतर्षभ ।
शिनेर्नप्ता महाबाहुरन्वपद्यत सात्यकिः

tena śabdena vitrastānpāñcālānbharatarṣabha |
śinernaptā mahābāhuranvapadyata sātyakiḥ

स समासाद्य राजानं क्षेमधूर्तिं महाबलम् ।
सप्तभिर्निशितैर्बाणैरनयद्यमसादनम्

sa samāsādya rājānaṃ kṣemadhūrtiṃ mahābalam |
saptabhirniśitairbāṇairanayadyamasādanam

तमायान्तं महाबाहुं प्रवपन्तं शिताञ्शरान् ।
जवेनाभ्यपतद्वीमान्हार्दिक्यः शिनिपुङ्गवम्

tamāyāntaṃ mahābāhuṃ pravapantaṃ śitāñśarān |
javenābhyapatadvīmānhārdikyaḥ śinipuṅgavam

तौ सिंहाविव नर्दन्तौ धन्विनौ रथिनां वरौ ।
अन्योन्यमभिधावन्तौ शस्त्रप्रवरधारिणौ

tau siṃhāviva nardantau dhanvinau rathināṃ varau |
anyonyamabhidhāvantau śastrapravaradhāriṇau

पाण्डवाः सहपाञ्चाला योधाश्चान्ये नृपोत्तमाः ।
प्रेक्षकाः समपद्यन्त तयोः पुरुषसिंहयोः

pāṇḍavāḥ sahapāñcālā yodhāścānye nṛpottamāḥ |
prekṣakāḥ samapadyanta tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ

नाराचैर्वत्सदन्तैश्च वृष्ण्यन्धकमहारथौ ।
अभिजघ्नतुरन्योन्यं प्रहृष्टाविव कुञ्चरौ

nārācairvatsadantaiśca vṛṣṇyandhakamahārathau |
abhijaghnaturanyonyaṃ prahṛṣṭāviva kuñcarau

चरन्तौ विविधान्मार्गान्हार्दिक्यशिनिपुङ्गवौ ।
मुहुरन्तर्दधाते तौ बाणवृष्ट्या परस्परम्

carantau vividhānmārgānhārdikyaśinipuṅgavau |
muhurantardadhāte tau bāṇavṛṣṭyā parasparam

चापवेगबलोद्वूतान्मार्गणान्वृष्णिसिंहयोः ।
आकाशे समपश्याम पतङ्गानिव शीघ्रगान्

cāpavegabalodvūtānmārgaṇānvṛṣṇisiṃhayoḥ |
ākāśe samapaśyāma pataṅgāniva śīghragān

तमेकं सत्यकर्माणमासाद्य हृदिकात्मजः ।
अविध्यन्निशितैर्बाणैश्चतुर्भिश्चतुरो हयान्

tamekaṃ satyakarmāṇamāsādya hṛdikātmajaḥ |
avidhyanniśitairbāṇaiścaturbhiścaturo hayān

स दीर्घबाहुः सङ्क्रुद्धस्तोत्रार्दित इव द्विपः ।
अष्टभिः कृतवर्माणमविध्यत्परमेषुभिः

sa dīrghabāhuḥ saṅkruddhastotrārdita iva dvipaḥ |
aṣṭabhiḥ kṛtavarmāṇamavidhyatparameṣubhiḥ

ततः पूर्णायतोत्सृष्टैः कृतवर्मा शिलाशितैः ।
सात्यकिं त्रिभिराहत्य धनुरेकेन चिच्छिदे

tataḥ pūrṇāyatotsṛṣṭaiḥ kṛtavarmā śilāśitaiḥ |
sātyakiṃ tribhirāhatya dhanurekena cicchide

निकृत्तं तद्धनुःश्रेष्ठमपास्य शिनिपुङ्गवः ।
अन्यदादत्त वेगेन शैनेयः सशरं धनुः

nikṛttaṃ taddhanuḥśreṣṭhamapāsya śinipuṅgavaḥ |
anyadādatta vegena śaineyaḥ saśaraṃ dhanuḥ

तदादाय धनुःश्रेष्ठं वरिष्ठः सर्वधन्विनाम् ।
आरोप्य च धनुः शीघ्रं महावीर्यो महाबलः

tadādāya dhanuḥśreṣṭhaṃ variṣṭhaḥ sarvadhanvinām |
āropya ca dhanuḥ śīghraṃ mahāvīryo mahābalaḥ

अमृष्यमाणो धनुषश्छेदनं कृतवर्मणा ।
कुपितोऽतिरथः शीघ्रं कृतवर्माणमभ्ययात्

amṛṣyamāṇo dhanuṣaśchedanaṃ kṛtavarmaṇā |
kupito'tirathaḥ śīghraṃ kṛtavarmāṇamabhyayāt

ततः सुनिशितैर्बाणैर्दशभिः शिनिपुङ्गवः ।
जघान सूतं चाश्वांश्च ध्वजं च कृतवर्मणः

tataḥ suniśitairbāṇairdaśabhiḥ śinipuṅgavaḥ |
jaghāna sūtaṃ cāśvāṃśca dhvajaṃ ca kṛtavarmaṇaḥ

ततो राजन्महेष्वासः कृतवर्मा महारथः ।
हताश्वसूतं सम्प्रेक्ष्य रथं हेमपरिष्कृतम्

tato rājanmaheṣvāsaḥ kṛtavarmā mahārathaḥ |
hatāśvasūtaṃ samprekṣya rathaṃ hemapariṣkṛtam

रोषेण महताऽऽविष्टः शूलमुद्यम्य मारिष ।
चिक्षेप भुजवेगेन जिघांसुः शिनि पुङ्गवम्

roṣeṇa mahatā''viṣṭaḥ śūlamudyamya māriṣa |
cikṣepa bhujavegena jighāṃsuḥ śini puṅgavam

तच्छूलं सात्वतो ह्याजौ निर्भिद्य निशितैः शरैः ।
चूर्णितं पातयामास मोहयन्निव माधवम् ।
ततोऽपरेण भल्लेन हृद्येनं समताडयत्

tacchūlaṃ sātvato hyājau nirbhidya niśitaiḥ śaraiḥ |
cūrṇitaṃ pātayāmāsa mohayanniva mādhavam |
tato'pareṇa bhallena hṛdyenaṃ samatāḍayat

सुयुद्वे युयुधानेन हताश्वो हतसारथिः ।
कृतवर्मा कृतास्त्रेण धरमीमन्वपद्यत

suyudve yuyudhānena hatāśvo hatasārathiḥ |
kṛtavarmā kṛtāstreṇa dharamīmanvapadyata

तस्मिन्सात्यकिना वीरे द्वैरथे विरथीकृते ।
समपद्यत सर्वेषां सैन्यानां सुमहद्भयम्

tasminsātyakinā vīre dvairathe virathīkṛte |
samapadyata sarveṣāṃ sainyānāṃ sumahadbhayam

पुत्राणां तव चात्यर्थं विषादः समजायत ।
हतसूते हताश्वे तु विरथे कृतवर्मणि

putrāṇāṃ tava cātyarthaṃ viṣādaḥ samajāyata |
hatasūte hatāśve tu virathe kṛtavarmaṇi

हताश्वं च समालक्ष्य हतसूतमरिन्दम ।
अभ्यधावत्कृपो राजञ्जिघांसुः शिनिपुङ्गवम्

hatāśvaṃ ca samālakṣya hatasūtamarindama |
abhyadhāvatkṛpo rājañjighāṃsuḥ śinipuṅgavam

तमारोप्य रथोपस्थे मिषतां सर्वधन्विनाम् ।
अपोवाह महाबाहुं तूर्णमायोधनादपि

tamāropya rathopasthe miṣatāṃ sarvadhanvinām |
apovāha mahābāhuṃ tūrṇamāyodhanādapi

शैनेयेऽधिष्ठिते राजन्विरथे कृतवर्मणि ।
दुर्योधनबलं सर्वं पुनरासीत्पराङ्मुखम्

śaineye'dhiṣṭhite rājanvirathe kṛtavarmaṇi |
duryodhanabalaṃ sarvaṃ punarāsītparāṅmukham

तत्परे नान्वबुध्यन्त सैन्येन रजसा वृताः ।
तावकाः प्रद्रुता राजन्दुर्योधनमृते नृपम्

tatpare nānvabudhyanta sainyena rajasā vṛtāḥ |
tāvakāḥ pradrutā rājanduryodhanamṛte nṛpam

दुर्योधनस्तु सम्प्रेक्ष्य भग्नं स्वबलमन्तिकात् ।
जवेनाभ्यपतत्तूर्णं सर्वांश्चैको न्यवारयत्

duryodhanastu samprekṣya bhagnaṃ svabalamantikāt |
javenābhyapatattūrṇaṃ sarvāṃścaiko nyavārayat

पाण्डूंश्च सर्वान्सङ्क्रुद्धो धृष्टद्युम्नं च पार्षतम् ।
शिखण्डिनं द्रौपदेयान्पाञ्चालानां च ये गणाः

pāṇḍūṃśca sarvānsaṅkruddho dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam |
śikhaṇḍinaṃ draupadeyānpāñcālānāṃ ca ye gaṇāḥ

केकयान्सोमकांश्चैव सृञ्जयांश्चैव मारिष ।
असम्भ्रमं दुराधर्षः शितैर्बाणैरवाकिरत्

kekayānsomakāṃścaiva sṛñjayāṃścaiva māriṣa |
asambhramaṃ durādharṣaḥ śitairbāṇairavākirat

अतिष्ठदाहवे यत्तः पुत्रस्तव महाबलः ।
यथा यज्ञे महानग्निर्मन्त्रपूतः प्रकाशते ।
तथा दुर्योधनो राजा सङ्ग्रामे सर्वतोऽभवत्

atiṣṭhadāhave yattaḥ putrastava mahābalaḥ |
yathā yajñe mahānagnirmantrapūtaḥ prakāśate |
tathā duryodhano rājā saṅgrāme sarvato'bhavat

तं परे नाभ्यवर्तन्त मर्त्या मृत्युमिवाहवे ।
अथान्यं रथमास्थाय हार्दिक्यः समपद्यत

taṃ pare nābhyavartanta martyā mṛtyumivāhave |
athānyaṃ rathamāsthāya hārdikyaḥ samapadyata