अध्याय 21: दुर्योधन का पराक्रम और मध्याह्न के द्वन्द्वयुद्ध

पुत्रस्तु ते महाराज रथस्थो रथिनां वरः ।
दुरुत्सहो बभौ युद्धे यथा रुद्रः प्रतापवान्

putrastu te mahārāja rathastho rathināṃ varaḥ |
durutsaho babhau yuddhe yathā rudraḥ pratāpavān

तस्य बाणसहस्रैस्तु प्रच्छन्ना ह्यभवन्मही ।
परांश्च सिषिचे बाणैर्धाराभिरिव पर्वतान्

tasya bāṇasahasraistu pracchannā hyabhavanmahī |
parāṃśca siṣice bāṇairdhārābhiriva parvatān

न च सोऽस्ति पुमान्कश्चित्पाण्डवानां बलार्णवे ।
हयो गजो रथो वाऽपि यः स्याद्बाणैरविक्षतः

na ca so'sti pumānkaścitpāṇḍavānāṃ balārṇave |
hayo gajo ratho vā'pi yaḥ syādbāṇairavikṣataḥ

यं यं हि समरे योधं प्रपश्यामि विशाम्पते ।
स स बाणैश्चितोऽभूद्वै पुत्रेण तव भारत

yaṃ yaṃ hi samare yodhaṃ prapaśyāmi viśāmpate |
sa sa bāṇaiścito'bhūdvai putreṇa tava bhārata

यथा सैन्येन रजसा समुद्भूतेन वाहिनी ।
प्रत्यदृश्यत सञ्छन्ना तथा बाणैर्महात्मनः

yathā sainyena rajasā samudbhūtena vāhinī |
pratyadṛśyata sañchannā tathā bāṇairmahātmanaḥ

बाणभूतामपश्याम पृथिवीं पृथिवीपते ।
दुर्योधनेन प्रकृतां क्षिप्रहस्तेन धन्विना

bāṇabhūtāmapaśyāma pṛthivīṃ pṛthivīpate |
duryodhanena prakṛtāṃ kṣiprahastena dhanvinā

तेषु योधसहस्रेषु तावकेषु परेषु च ।
नास्ति दुर्योधनसमः पुमानिति मतिर्मम

teṣu yodhasahasreṣu tāvakeṣu pareṣu ca |
nāsti duryodhanasamaḥ pumāniti matirmama

तत्राद्भुतमपश्याम तव पुत्रस्य विक्रमम् ।
यदेकं सहिताः पार्था नाभ्यवर्तन्त भारत

tatrādbhutamapaśyāma tava putrasya vikramam |
yadekaṃ sahitāḥ pārthā nābhyavartanta bhārata

युधिष्ठिरं शतेनाजौ विव्याध भरतर्षभ ।
भीमसेनं च सप्तत्या सहदेवं च पञ्चभिः

yudhiṣṭhiraṃ śatenājau vivyādha bharatarṣabha |
bhīmasenaṃ ca saptatyā sahadevaṃ ca pañcabhiḥ

नकुलं च चतुःषष्ट्या धृष्टद्युम्नं च पञ्चभिः ।
पञ्चभिर्द्रौपदेयांश्च त्रिभिर्विव्याध सात्यकिम्

nakulaṃ ca catuḥṣaṣṭyā dhṛṣṭadyumnaṃ ca pañcabhiḥ |
pañcabhirdraupadeyāṃśca tribhirvivyādha sātyakim

धनुश्चिच्छेद भल्लेन सहदेवस्य मारिष ।
तदपास्य धनुश्छिन्नं माद्रीपुत्रः प्रतापवान्

dhanuściccheda bhallena sahadevasya māriṣa |
tadapāsya dhanuśchinnaṃ mādrīputraḥ pratāpavān

अभ्यद्रवत राजानं प्रगृह्यान्यन्महद्धनुः ।
ततो दुर्योधनं सङ्ख्ये विव्याध दशभिः शरैः

abhyadravata rājānaṃ pragṛhyānyanmahaddhanuḥ |
tato duryodhanaṃ saṅkhye vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ

नकुलस्तु ततो वीरो राजानं नवभिः शरैः ।
घोररूपैर्महेष्वासो विव्याध च ननाद च

nakulastu tato vīro rājānaṃ navabhiḥ śaraiḥ |
ghorarūpairmaheṣvāso vivyādha ca nanāda ca

सात्यकिश्चैव राजानं शरेणानतपर्वणा ।
द्रौपदेयास्त्रिसप्तत्या धर्मराजश्च पञ्चभिः ।
अशीत्या भीमसेनश्च शरै राजानमार्पयन्

sātyakiścaiva rājānaṃ śareṇānataparvaṇā |
draupadeyāstrisaptatyā dharmarājaśca pañcabhiḥ |
aśītyā bhīmasenaśca śarai rājānamārpayan

समन्तात्कीर्यमाणस्तु बाणसङ्घैर्महात्मभिः ।
न चचाल महाराज सर्वसैन्यस्य पश्यतः

samantātkīryamāṇastu bāṇasaṅghairmahātmabhiḥ |
na cacāla mahārāja sarvasainyasya paśyataḥ

लाघवात्सौष्ठवाच्चापि वीर्याच्चापि महात्मनः ।
अति सर्वाणि भूतानि ददृशुः सर्वपार्थिवाः

lāghavātsauṣṭhavāccāpi vīryāccāpi mahātmanaḥ |
ati sarvāṇi bhūtāni dadṛśuḥ sarvapārthivāḥ

धार्तराष्ट्रा हि राजेन्द्र योधास्तु स्वल्पमन्तरम् ।
अपश्यमाना राजानं पर्यवर्तन्त दंशिताः

dhārtarāṣṭrā hi rājendra yodhāstu svalpamantaram |
apaśyamānā rājānaṃ paryavartanta daṃśitāḥ

तेषामापततां घोरस्तुमुलः समपद्यत ।
क्षुब्धस्य हि समुद्रस्य प्रावृट्‌काले यथा स्वनः

teṣāmāpatatāṃ ghorastumulaḥ samapadyata |
kṣubdhasya hi samudrasya prāvṛṭ‌kāle yathā svanaḥ

समासाद्य रणे ते तु राजानमपराजितम् ।
प्रत्युद्ययुर्महेष्वासाः पाण्डवानाततायिनः

samāsādya raṇe te tu rājānamaparājitam |
pratyudyayurmaheṣvāsāḥ pāṇḍavānātatāyinaḥ

भीमसेनं रणे क्रुद्धो द्रोणपुत्रो न्यवारयत् ।
तयोर्बाणैर्महाराज प्रमुक्तैः सर्वतोदिशम् ।
नाज्ञायन्त रणे वीरा न दिशः प्रदिशस्तथा

bhīmasenaṃ raṇe kruddho droṇaputro nyavārayat |
tayorbāṇairmahārāja pramuktaiḥ sarvatodiśam |
nājñāyanta raṇe vīrā na diśaḥ pradiśastathā

तावुभौ क्रूरकर्माणावुभौ भारतदुःसहौ ।
घोररूपमयुध्येतां कृतप्रतिकृतैषिणौ

tāvubhau krūrakarmāṇāvubhau bhārataduḥsahau |
ghorarūpamayudhyetāṃ kṛtapratikṛtaiṣiṇau

त्रासयन्तौ दिशः सर्वा ज्याक्षेपकठिनत्वचौ ।
शकुनिस्तु रणे वीरो युधिष्ठिरमपीडयत्

trāsayantau diśaḥ sarvā jyākṣepakaṭhinatvacau |
śakunistu raṇe vīro yudhiṣṭhiramapīḍayat

तस्याश्वांश्चतुरो हत्वा सुबलस्य सुतो विभो ।
नादं चकार बलवत्सर्वसैन्यानि कम्पयन्

tasyāśvāṃścaturo hatvā subalasya suto vibho |
nādaṃ cakāra balavatsarvasainyāni kampayan

एतस्मिन्नन्तरे वीरं राजानमपराजितम् ।
अपोवाह रथेनाजौ सहदेवः प्रतापवान्

etasminnantare vīraṃ rājānamaparājitam |
apovāha rathenājau sahadevaḥ pratāpavān

अथान्यं रथमास्थाय धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
शकुनिं नवभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध पञ्चभिः ।
ननाद च महानादं प्रवरः सर्वधन्विनाम्

athānyaṃ rathamāsthāya dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
śakuniṃ navabhirviddhvā punarvivyādha pañcabhiḥ |
nanāda ca mahānādaṃ pravaraḥ sarvadhanvinām

तद्युद्धमभवच्चित्रं घोररूपं च मारिष ।
प्रेक्षतां प्रीतिजननं सिद्धचारणसेवितम्

tadyuddhamabhavaccitraṃ ghorarūpaṃ ca māriṣa |
prekṣatāṃ prītijananaṃ siddhacāraṇasevitam

उलूकस्तु महेष्वासं नकुलं युद्धदुर्मदम् ।
अभ्यवर्षदमेयात्मा शरवर्षैः समन्ततः

ulūkastu maheṣvāsaṃ nakulaṃ yuddhadurmadam |
abhyavarṣadameyātmā śaravarṣaiḥ samantataḥ

तथैव नकुलः शूरः सौबलस्य सुतं रणे ।
शरवर्षेण महता समन्तात्पर्यवारयत्

tathaiva nakulaḥ śūraḥ saubalasya sutaṃ raṇe |
śaravarṣeṇa mahatā samantātparyavārayat

तौ तत्र समरे वीरौ कुलपुत्रौ महारथौ ।
योधयन्तावपश्येतां कृतप्रतिकृतैषिणौ

tau tatra samare vīrau kulaputrau mahārathau |
yodhayantāvapaśyetāṃ kṛtapratikṛtaiṣiṇau

तथैव कृतवर्माणं शैनेयः शत्रुतापनः ।
योधयञ्शुशुभे राजन्बलिं शक्र इवाहवे

tathaiva kṛtavarmāṇaṃ śaineyaḥ śatrutāpanaḥ |
yodhayañśuśubhe rājanbaliṃ śakra ivāhave

दुर्योधनो धनुश्छित्त्वा धृष्टद्युम्नस्य संयुगे ।
अथैनं छिन्नधन्वानं विव्याध निशितैः शरैः

duryodhano dhanuśchittvā dhṛṣṭadyumnasya saṃyuge |
athainaṃ chinnadhanvānaṃ vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ

धृष्टद्युम्नोऽपि समरे प्रगृह्य परमायुधम् ।
राजानं योधयामास पश्यतां सर्वधन्विनाम्

dhṛṣṭadyumno'pi samare pragṛhya paramāyudham |
rājānaṃ yodhayāmāsa paśyatāṃ sarvadhanvinām

तयोर्युद्धं महच्चासीत्सङ्ग्रामे भरतर्षभ ।
प्रभिन्नयोर्यथा सक्तं मत्तयोर्वनहस्तिनोः

tayoryuddhaṃ mahaccāsītsaṅgrāme bharatarṣabha |
prabhinnayoryathā saktaṃ mattayorvanahastinoḥ

गौतमस्तु रणे क्रुद्धो द्रौपदेयान्महाबालान् ।
विव्याध बहुभिः शूरः शरैः सन्नतपर्वभिः

gautamastu raṇe kruddho draupadeyānmahābālān |
vivyādha bahubhiḥ śūraḥ śaraiḥ sannataparvabhiḥ

तस्य तैरभवद्युद्धमिन्द्रियैरिव देहिनः ।
घोररूपमसंवार्यं निर्मर्यादमवर्तत

tasya tairabhavadyuddhamindriyairiva dehinaḥ |
ghorarūpamasaṃvāryaṃ nirmaryādamavartata

ते च सम्पीडयामासुरिन्द्रियाणीव बालिशम् ।
स च तान्प्रतिसंरब्धः प्रत्ययोधयदाहवे

te ca sampīḍayāmāsurindriyāṇīva bāliśam |
sa ca tānpratisaṃrabdhaḥ pratyayodhayadāhave

एवं चित्रमभूद्युद्धं तस्य तैः सह भारत ।
उत्थायोत्थाय हि यथा देहिनामिन्द्रियैर्विभो

evaṃ citramabhūdyuddhaṃ tasya taiḥ saha bhārata |
utthāyotthāya hi yathā dehināmindriyairvibho

नराश्चैव नरैः सार्धं दन्तिनो दन्तिभिस्तथा ।
हया हयैः समासक्ता रथिनो रथिभिः सह

narāścaiva naraiḥ sārdhaṃ dantino dantibhistathā |
hayā hayaiḥ samāsaktā rathino rathibhiḥ saha

सङ्कुलं चाभवद्भूयो घोररूपं विशाम्पते

saṅkulaṃ cābhavadbhūyo ghorarūpaṃ viśāmpate

इदं चित्रमिदं घोरमिदं रौद्रमिति प्रभो ।
युद्धान्यासन्महाराज घोरांणि च बहूनि च

idaṃ citramidaṃ ghoramidaṃ raudramiti prabho |
yuddhānyāsanmahārāja ghorāṃṇi ca bahūni ca

ते समासाद्य समरे परस्परमरिन्दमाः ।
व्यनदंश्चैव जघ्नुश्च समाताद्य महाहवे

te samāsādya samare parasparamarindamāḥ |
vyanadaṃścaiva jaghnuśca samātādya mahāhave

तेषां पत्रसमुद्भूतं रजस्तीव्रमदृश्यत ।
वातेन चोद्धतं राजन्धावद्भिश्चाश्वसादिभिः

teṣāṃ patrasamudbhūtaṃ rajastīvramadṛśyata |
vātena coddhataṃ rājandhāvadbhiścāśvasādibhiḥ

रथनेमिसमुद्भूतं निःश्वासैश्चापि दन्तिनाम् ।
रजः सन्ध्याभ्रकलिलं दिवाकरपथं ययौ

rathanemisamudbhūtaṃ niḥśvāsaiścāpi dantinām |
rajaḥ sandhyābhrakalilaṃ divākarapathaṃ yayau

रजसा तेन सम्पृक्तो भास्करो निष्प्रभः कृतः ।
सञ्छादिताऽभवद्भूमिस्ते च शूरा महारथाः

rajasā tena sampṛkto bhāskaro niṣprabhaḥ kṛtaḥ |
sañchāditā'bhavadbhūmiste ca śūrā mahārathāḥ

मुहूर्तादिव संवृत्तं नीरजस्कं समन्ततः ।
वीरशोणितसिक्तायां भूमौ भरतसत्तम

muhūrtādiva saṃvṛttaṃ nīrajaskaṃ samantataḥ |
vīraśoṇitasiktāyāṃ bhūmau bharatasattama

उपाशाम्यत्ततस्तीव्रं तद्रजो घोरदर्शनम्

upāśāmyattatastīvraṃ tadrajo ghoradarśanam

ततोऽपश्यमहं भूयो द्वन्द्वयुद्धानि भारत ।
यथाप्राणं यथाश्रेष्ठं मध्याह्ने वै सुदारुणम्

tato'paśyamahaṃ bhūyo dvandvayuddhāni bhārata |
yathāprāṇaṃ yathāśreṣṭhaṃ madhyāhne vai sudāruṇam

वर्मणां तत्र राजेन्द्र व्यदृश्यन्तोज्ज्वलाः प्रभाः ।
शब्दश्च तुमुलः सङ्ख्ये शराणां पततामभूत्
महावेणुवनस्येव दह्यमानस्य पर्वते

varmaṇāṃ tatra rājendra vyadṛśyantojjvalāḥ prabhāḥ |
śabdaśca tumulaḥ saṅkhye śarāṇāṃ patatāmabhūt
mahāveṇuvanasyeva dahyamānasya parvate