अध्याय 19: साल्व का हाथी गिरा, सात्यकि ने साल्व मारा

सन्निवृत्तेषु सैन्येषु साल्वो म्लेच्छगणाधिपः ।
अभ्यद्रवत्सुसङ्क्रुद्धः पाण्डवानां महद्बलम्

sannivṛtteṣu sainyeṣu sālvo mlecchagaṇādhipaḥ |
abhyadravatsusaṅkruddhaḥ pāṇḍavānāṃ mahadbalam

आस्थाय सुमहानागं प्रभिन्नं पर्वतोपमम् ।
सप्तमैरावतप्रख्यममित्रगणमर्दनम्

āsthāya sumahānāgaṃ prabhinnaṃ parvatopamam |
saptamairāvataprakhyamamitragaṇamardanam

योऽसौ महान्भद्रकुलप्रसूतः
सुपूजितो धार्तराष्ट्रेण नित्यम् ।
सुकल्पितः शास्त्रविनिश्चयज्ञैः
सदौपवाह्यः समरेषु राजन्

yo'sau mahānbhadrakulaprasūtaḥ
supūjito dhārtarāṣṭreṇa nityam |
sukalpitaḥ śāstraviniścayajñaiḥ
sadaupavāhyaḥ samareṣu rājan

ऐरावतं दैत्यगणान्विमृद्र--
ञ्शक्रो यथा सञ्जनयन्भयानि ।
तमास्थितो राजवरो बभूव
यथोदयस्थः सविता क्षपान्ते

airāvataṃ daityagaṇānvimṛdra--
ñśakro yathā sañjanayanbhayāni |
tamāsthito rājavaro babhūva
yathodayasthaḥ savitā kṣapānte

स तेन नागप्रवरेण राज--
न्नभ्युद्ययौ पाण्डुसुतान्समेतान् ।
शितैः पृषत्कैर्विददार वेगै--
र्महेन्द्रवज्रप्रतिमैः सुघोरैः

sa tena nāgapravareṇa rāja--
nnabhyudyayau pāṇḍusutānsametān |
śitaiḥ pṛṣatkairvidadāra vegai--
rmahendravajrapratimaiḥ sughoraiḥ

ततः शरान्वै सृजतो महारणे
योधांश्च राजन्नयतो यमालयम् ।
नास्यानत्रं ददृशुः स्वे परे वा
यथा पुरा वज्रधरस्य दैत्याः

tataḥ śarānvai sṛjato mahāraṇe
yodhāṃśca rājannayato yamālayam |
nāsyānatraṃ dadṛśuḥ sve pare vā
yathā purā vajradharasya daityāḥ

ते पाण्डवाः सोमकाः सृञ्जयाश्च
तमेकनागं ददृशुः समन्तात् ।
सहस्रशो वै विचरन्तमेकं
यथा महेन्द्रस्य गजं समीपे

te pāṇḍavāḥ somakāḥ sṛñjayāśca
tamekanāgaṃ dadṛśuḥ samantāt |
sahasraśo vai vicarantamekaṃ
yathā mahendrasya gajaṃ samīpe

सन्द्राव्यमाणं तु बलं परेषां
परेतकल्पं विबभौ समन्ततः ।
नैवावतस्थे समरे भृशं भया--
द्विमृद्यमानं तु परस्परं तदा

sandrāvyamāṇaṃ tu balaṃ pareṣāṃ
paretakalpaṃ vibabhau samantataḥ |
naivāvatasthe samare bhṛśaṃ bhayā--
dvimṛdyamānaṃ tu parasparaṃ tadā

ततः प्रभग्ना सहसा महाचमूः
सा पाण्डवी तेन नराधिपेन ।
दिशश्चतस्रः सहसा विधाविता
गजेन्द्रवेगं तमपारयन्ती

tataḥ prabhagnā sahasā mahācamūḥ
sā pāṇḍavī tena narādhipena |
diśaścatasraḥ sahasā vidhāvitā
gajendravegaṃ tamapārayantī

दृष्ट्वा च तां वेगवता प्रभग्नां
सर्वे त्वदीया युधि योधमुख्याः ।
अपूजयंस्ते तु नराधिपं तं
दध्मुश्च शङ्खाञ्शशिसन्निकाशान्

dṛṣṭvā ca tāṃ vegavatā prabhagnāṃ
sarve tvadīyā yudhi yodhamukhyāḥ |
apūjayaṃste tu narādhipaṃ taṃ
dadhmuśca śaṅkhāñśaśisannikāśān

श्रुत्वा निनादं त्वथ कौरवाणां
हर्षाद्विमुक्तं सह शङ्खशब्दैः ।
सेनापतिः पाण्डवसृञ्जयानां
पाञ्चालपुत्रो ममृषे न कोपात्

śrutvā ninādaṃ tvatha kauravāṇāṃ
harṣādvimuktaṃ saha śaṅkhaśabdaiḥ |
senāpatiḥ pāṇḍavasṛñjayānāṃ
pāñcālaputro mamṛṣe na kopāt

ततस्तु तं वै द्विरदं महात्मा
प्रत्युद्ययौ त्वरमाणो जयाय ।
जम्भो यथा शक्रसमागमे वै
नागेन्द्रमैरावणमिन्द्रवाह्यम्

tatastu taṃ vai dviradaṃ mahātmā
pratyudyayau tvaramāṇo jayāya |
jambho yathā śakrasamāgame vai
nāgendramairāvaṇamindravāhyam

तमापतन्तं सहसा तु दृष्ट्वा
पाञ्चालपुत्रं युधि राजसिंहः ।
तं वै द्विपं प्रेषयामास तूर्णं
वधाय राजन्द्रुपदात्मजस्य

tamāpatantaṃ sahasā tu dṛṣṭvā
pāñcālaputraṃ yudhi rājasiṃhaḥ |
taṃ vai dvipaṃ preṣayāmāsa tūrṇaṃ
vadhāya rājandrupadātmajasya

स तं द्विपेन्द्रं सहसापतन्त--
मविध्यदग्निप्रतिमैः पृषत्कैः ।
कर्मारधौतैर्निशितैर्ज्वलद्भि--
र्नाराचमुख्यैस्त्रिभिरुग्रवेगैः

sa taṃ dvipendraṃ sahasāpatanta--
mavidhyadagnipratimaiḥ pṛṣatkaiḥ |
karmāradhautairniśitairjvaladbhi--
rnārācamukhyaistribhirugravegaiḥ

ततोऽपरान्पञ्चशतान्महात्मा
नाराचमुख्यान्विससर्ज कुम्भे ।
स तैस्तु विद्धः परमद्विपो रणे
तदा परावृत्य भृशं प्रदुद्रुवे

tato'parānpañcaśatānmahātmā
nārācamukhyānvisasarja kumbhe |
sa taistu viddhaḥ paramadvipo raṇe
tadā parāvṛtya bhṛśaṃ pradudruve

तं नागराजं सहसा प्रणुन्नं
विद्राव्यमाणं विनिवर्त्य साल्वः ।
तोत्राङ्कुशैः प्रेषयामास तूर्णं
पाञ्चालराजस्य सुतं प्रदिश्य

taṃ nāgarājaṃ sahasā praṇunnaṃ
vidrāvyamāṇaṃ vinivartya sālvaḥ |
totrāṅkuśaiḥ preṣayāmāsa tūrṇaṃ
pāñcālarājasya sutaṃ pradiśya

दृष्ट्वा पतन्तं सहसा तु नागं
धृष्टद्युम्नः स्वरथाच्छीघ्रमेव ।
गदां प्रगृह्योग्रजवेन वीरो
भूमिं प्रपन्नो भयविह्वलाङ्गः

dṛṣṭvā patantaṃ sahasā tu nāgaṃ
dhṛṣṭadyumnaḥ svarathācchīghrameva |
gadāṃ pragṛhyograjavena vīro
bhūmiṃ prapanno bhayavihvalāṅgaḥ

स तं रथं हेमविभूषिताङ्गं
साश्वं ससूतं सहसा विमृद्य ।
उत्क्षिप्य हस्तेन नदन्महाद्विपो
विपोथयामास वसुन्धरातले

sa taṃ rathaṃ hemavibhūṣitāṅgaṃ
sāśvaṃ sasūtaṃ sahasā vimṛdya |
utkṣipya hastena nadanmahādvipo
vipothayāmāsa vasundharātale

पाञ्चालराजस्य सुतं च दृष्ट्वा
तदार्दितं नागवरेण तेन ।
तमभ्यधावत्सहसा जवेन
भीमः शिखण्डी च शिनेश्च नप्ता

pāñcālarājasya sutaṃ ca dṛṣṭvā
tadārditaṃ nāgavareṇa tena |
tamabhyadhāvatsahasā javena
bhīmaḥ śikhaṇḍī ca śineśca naptā

शरैश्च वेगं सहसा निगृह्य
तस्याभितो व्यापततो गजस्य ।
स सङ्गृहीतो रथिभिर्गजो वै
चचाल तैर्वार्यमाणश्च सङ्ख्ये

śaraiśca vegaṃ sahasā nigṛhya
tasyābhito vyāpatato gajasya |
sa saṅgṛhīto rathibhirgajo vai
cacāla tairvāryamāṇaśca saṅkhye

ततः पृषत्कान्प्रववर्ष राजा
सूर्यो यथा रश्मिजालं समन्तात् ।
तैराशुगैर्वध्यमाना रथौघाः
प्रदुद्रुवुः सहितास्तत्रतत्र

tataḥ pṛṣatkānpravavarṣa rājā
sūryo yathā raśmijālaṃ samantāt |
tairāśugairvadhyamānā rathaughāḥ
pradudruvuḥ sahitāstatratatra

तत्कर्म साल्वस्य समीक्ष्य सर्वे
पाञ्चालपुत्रा नृप सृञ्जयाश्च ।
हाहाकारैर्नादयन्ति स्म युद्धे
द्विपं समन्ताद्रुरुधुर्नराग्र्याः

tatkarma sālvasya samīkṣya sarve
pāñcālaputrā nṛpa sṛñjayāśca |
hāhākārairnādayanti sma yuddhe
dvipaṃ samantādrurudhurnarāgryāḥ

पाञ्चालपुत्रस्त्वरितस्तु शूरो
गदां प्रगृह्याचलशृङ्गकल्पाम् ।
ससम्भ्रमं भारत शत्रुघाती
जवेन वीरोऽनुससार नागम्

pāñcālaputrastvaritastu śūro
gadāṃ pragṛhyācalaśṛṅgakalpām |
sasambhramaṃ bhārata śatrughātī
javena vīro'nusasāra nāgam

ततस्तु नागं धरणीधराभं
मदं स्रवन्तं जलदप्रकाशम् ।
गदां समातिध्य भृशं जघान
पाञ्चालराजस्य सुतस्तरस्वी

tatastu nāgaṃ dharaṇīdharābhaṃ
madaṃ sravantaṃ jaladaprakāśam |
gadāṃ samātidhya bhṛśaṃ jaghāna
pāñcālarājasya sutastarasvī

स भिन्नकुम्भः सहसा विनद्य
मुखात्प्रभूतं क्षतजं विमुञ्चन् ।
पपात नागो धरमीधराभः
क्षितिप्रकम्पाच्चलितो यथाऽद्रिः

sa bhinnakumbhaḥ sahasā vinadya
mukhātprabhūtaṃ kṣatajaṃ vimuñcan |
papāta nāgo dharamīdharābhaḥ
kṣitiprakampāccalito yathā'driḥ

निपात्यमाने तु तदा गजेन्द्रे
हाहाकृते तव पुत्रस्य सैन्ये ।
स साल्वराजस्य शिनिप्रवीरो
जहार भल्लेन शिरः शितेन

nipātyamāne tu tadā gajendre
hāhākṛte tava putrasya sainye |
sa sālvarājasya śinipravīro
jahāra bhallena śiraḥ śitena

हृतोत्तमाङ्गो युधि सात्वतेन
पपात भूमौ सह नागराज्ञा ।
यथाऽद्रिशृङ्गं सुमहत्प्रणुन्नं
वज्रेण देवाधिपचोदितेन

hṛtottamāṅgo yudhi sātvatena
papāta bhūmau saha nāgarājñā |
yathā'driśṛṅgaṃ sumahatpraṇunnaṃ
vajreṇa devādhipacoditena