अध्याय 14: दुर्योधन धृष्टद्युम्न से और शल्य सात्यकि से लड़ते हैं

दुर्योधनो महाराज धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
चक्रतुः सुमहद्युद्धं शरशक्तिसमाकुलम्

duryodhano mahārāja dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ |
cakratuḥ sumahadyuddhaṃ śaraśaktisamākulam

ततो राजन्समापेतुः शरधाराः सहस्रशः ।
अम्बुदानां यथा काले जलधाराः समन्ततः

tato rājansamāpetuḥ śaradhārāḥ sahasraśaḥ |
ambudānāṃ yathā kāle jaladhārāḥ samantataḥ

राजा च पार्षतं विद्ध्वा शरैः पञ्चभिराशुगैः ।
द्रोणहन्तारमुग्रेषुं पुनर्विव्याध सप्तभिः

rājā ca pārṣataṃ viddhvā śaraiḥ pañcabhirāśugaiḥ |
droṇahantāramugreṣuṃ punarvivyādha saptabhiḥ

धृष्टद्युम्नस्तु समरे बलवान्दृढविक्रमः ।
सप्तत्या विशिखानां वै दुर्योधनमपीडयत्

dhṛṣṭadyumnastu samare balavāndṛḍhavikramaḥ |
saptatyā viśikhānāṃ vai duryodhanamapīḍayat

पीडितं वीक्ष्य राजानं सोदर्या भरतर्षभ ।
महत्या सेनया सार्धं परिवव्रुः स्म पार्षतम्

pīḍitaṃ vīkṣya rājānaṃ sodaryā bharatarṣabha |
mahatyā senayā sārdhaṃ parivavruḥ sma pārṣatam

स तैः परिवृतः शूरः सर्वतोऽतिरथै र्भृशम् ।
व्यचरत्समरे राजन्दर्शयन्नस्त्रलाघवम्

sa taiḥ parivṛtaḥ śūraḥ sarvato'tirathai rbhṛśam |
vyacaratsamare rājandarśayannastralāghavam

शिखण्डी कृतवर्माणं गौतमं च महारथम् ॥
प्रभद्रकैः समायुक्तो योधयामास धन्विनौ

śikhaṇḍī kṛtavarmāṇaṃ gautamaṃ ca mahāratham ||
prabhadrakaiḥ samāyukto yodhayāmāsa dhanvinau

तत्रापि सुमहद्युद्धं घोररूपं विशाम्पते ।
प्राणान्सन्तजतां युद्धे प्राणद्यूताभिदेवने

tatrāpi sumahadyuddhaṃ ghorarūpaṃ viśāmpate |
prāṇānsantajatāṃ yuddhe prāṇadyūtābhidevane

शल्यः सायकवर्षाणि विमुञ्जन्सर्वतोदिशम् ।
पाण्डवान्पीडयामास ससात्यकिवृकोदरान्

śalyaḥ sāyakavarṣāṇi vimuñjansarvatodiśam |
pāṇḍavānpīḍayāmāsa sasātyakivṛkodarān

तथा तौ तु यमौ यमतुल्यपराक्रमौ ।
योधयामास राजेन्द्र वीर्येणास्त्रबलेन च

tathā tau tu yamau yamatulyaparākramau |
yodhayāmāsa rājendra vīryeṇāstrabalena ca

शल्यसायकनुन्नानां पाण्डवानां महामृधे ।
त्रातारं नाध्यगच्छन्त केचित्तत्र महारथाः

śalyasāyakanunnānāṃ pāṇḍavānāṃ mahāmṛdhe |
trātāraṃ nādhyagacchanta kecittatra mahārathāḥ

ततस्तु नकुलः शूरो धर्मराजे प्रपीडिते ।
अभिदुद्राव वेगेन मातुलं माद्रिनन्दनः

tatastu nakulaḥ śūro dharmarāje prapīḍite |
abhidudrāva vegena mātulaṃ mādrinandanaḥ

सञ्छाद्य समरे वीरं नकुलः परवीरहा ।
विव्याध चैनं दशभिः स्मयमानः स्तनान्तरे

sañchādya samare vīraṃ nakulaḥ paravīrahā |
vivyādha cainaṃ daśabhiḥ smayamānaḥ stanāntare

सर्वपारसवैर्बाणैः कर्मारपरिमार्जितैः ।
स्वर्णपुङ्खैः शिलाधौतैर्धनुर्यन्त्रप्रचोदितैः

sarvapārasavairbāṇaiḥ karmāraparimārjitaiḥ |
svarṇapuṅkhaiḥ śilādhautairdhanuryantrapracoditaiḥ

शल्यस्तु पीडितस्तेन स्वस्रीयेण हि मातुलः ।
नकुलं पीडयामास पत्रिभिर्नतपर्वभिः

śalyastu pīḍitastena svasrīyeṇa hi mātulaḥ |
nakulaṃ pīḍayāmāsa patribhirnataparvabhiḥ

ततो युधिष्ठिरो राजा भीमसेनोऽथ सात्यकिः ।
सहदेवश्च माद्रेणो मद्रराजमुपाद्रवन्

tato yudhiṣṭhiro rājā bhīmaseno'tha sātyakiḥ |
sahadevaśca mādreṇo madrarājamupādravan

तानापतत एवाशु पूरयाणान्रथस्वनैः ।
दिशश्च विदिशश्चैव कम्पयानांश्च मेदिनीम् ।
प्रतिजग्राह समरे सेनापतिरमित्रजित्

tānāpatata evāśu pūrayāṇānrathasvanaiḥ |
diśaśca vidiśaścaiva kampayānāṃśca medinīm |
pratijagrāha samare senāpatiramitrajit

युधिष्ठिरं त्रिभिर्विद्ध्वा भीमसेनं च पञ्चभिः ।
सात्यकिं च शतेनाजौ सहदेवं त्रिभिः शरैः

yudhiṣṭhiraṃ tribhirviddhvā bhīmasenaṃ ca pañcabhiḥ |
sātyakiṃ ca śatenājau sahadevaṃ tribhiḥ śaraiḥ

ततस्तु सशरं चापं नकुलस्य महात्मनः ।
मद्रेश्वरः क्षुरप्रेण मध्ये चिच्छेद मारिष

tatastu saśaraṃ cāpaṃ nakulasya mahātmanaḥ |
madreśvaraḥ kṣurapreṇa madhye ciccheda māriṣa

तदपास्य धनुश्छिन्नं ततः शल्यस्य सायकैः ।
अथान्यद्धनुरादाय माद्रीपुत्रो महारथः ।
मद्रराजरथं तूर्णं पूरयामास पत्रिभिः

tadapāsya dhanuśchinnaṃ tataḥ śalyasya sāyakaiḥ |
athānyaddhanurādāya mādrīputro mahārathaḥ |
madrarājarathaṃ tūrṇaṃ pūrayāmāsa patribhiḥ

युधिष्ठिरस्तु मद्रेशं सहदेवश्च मारिष ।
दशभिर्दशभिर्बाणैरुरस्येनमविध्यताम्

yudhiṣṭhirastu madreśaṃ sahadevaśca māriṣa |
daśabhirdaśabhirbāṇairurasyenamavidhyatām

भीमसेनस्तु तं षष्ट्या सात्यकिर्दशभिः शरैः ।
मद्रराजमभिद्रुत्य जघ्नतुः xxङ्कपत्रिभिः

bhīmasenastu taṃ ṣaṣṭyā sātyakirdaśabhiḥ śaraiḥ |
madrarājamabhidrutya jaghnatuḥ xxṅkapatribhiḥ

मद्रराजस्ततः क्रुद्धः सात्यकिं नवभिः शरैः ।
विव्याध भूयः सप्तत्या शराणां नतपर्वणाम्

madrarājastataḥ kruddhaḥ sātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ |
vivyādha bhūyaḥ saptatyā śarāṇāṃ nataparvaṇām

अथास्य सशरं चापं मुष्टौ चिच्छेद मारिष ।
हयांश्च चतुरः सङ्ख्ये प्रेषयामास मृत्यवे

athāsya saśaraṃ cāpaṃ muṣṭau ciccheda māriṣa |
hayāṃśca caturaḥ saṅkhye preṣayāmāsa mṛtyave

विरथं सात्यकिं कृत्वा मद्रराजो महारथः ।
विशिखानां शतेनैनमाजघान समन्ततः

virathaṃ sātyakiṃ kṛtvā madrarājo mahārathaḥ |
viśikhānāṃ śatenainamājaghāna samantataḥ

माद्रीपुत्रं च संरब्धो भीमसेनं च पाण्डवम् ।
युधिष्ठिरं च कौरव्य विव्याध दशभिः शरैः

mādrīputraṃ ca saṃrabdho bhīmasenaṃ ca pāṇḍavam |
yudhiṣṭhiraṃ ca kauravya vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ

तत्राद्भुतमपश्याम मद्रराजस्य पौरुषम् ।
यदेनं सहिताः पार्था नाभ्यवर्तन्त संयुगे

tatrādbhutamapaśyāma madrarājasya pauruṣam |
yadenaṃ sahitāḥ pārthā nābhyavartanta saṃyuge

अथान्यं रथमास्थाय सात्यकिः सत्यविक्रमः ।
पीडितान्पाण्डवान्दृष्ट्वा मद्रराजवशं गतान् ।
अभिदुद्राव वेगेन मद्राणामधिपं बलात्

athānyaṃ rathamāsthāya sātyakiḥ satyavikramaḥ |
pīḍitānpāṇḍavāndṛṣṭvā madrarājavaśaṃ gatān |
abhidudrāva vegena madrāṇāmadhipaṃ balāt

आपतन्तं रथं तस्य शल्यः समितिशोभनः ।
प्रत्युद्ययौ रथेनैव मत्तो मत्तमिव द्विपम्

āpatantaṃ rathaṃ tasya śalyaḥ samitiśobhanaḥ |
pratyudyayau rathenaiva matto mattamiva dvipam

स सन्निपातस्तुमुलो बभूवाद्भुतदर्शनः ।
सात्यकेश्चैव शूरस्य मद्राणामधिपस्य च ।
यादृशो वै पुरा वृत्तः शम्बरामरराजयोः

sa sannipātastumulo babhūvādbhutadarśanaḥ |
sātyakeścaiva śūrasya madrāṇāmadhipasya ca |
yādṛśo vai purā vṛttaḥ śambarāmararājayoḥ

सात्यकिः प्रेक्ष्य समरे मद्रराजमवस्थितम् ।
विव्याध दशभिर्बाणैस्तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्

sātyakiḥ prekṣya samare madrarājamavasthitam |
vivyādha daśabhirbāṇaistiṣṭhatiṣṭheti cābravīt

मद्रराजस्तु सुभृशं विद्धस्तेन महात्मना ।
सात्यकिं प्रतिविव्याध चित्रपुङ्खैः शितैः शरैः

madrarājastu subhṛśaṃ viddhastena mahātmanā |
sātyakiṃ prativivyādha citrapuṅkhaiḥ śitaiḥ śaraiḥ

ततः पार्था महेष्वासाः सात्वताऽभिसृतं नृपम् ।
अभ्यवर्तन्रथैस्तूर्णं मातुलं वधकाङ्क्षया

tataḥ pārthā maheṣvāsāḥ sātvatā'bhisṛtaṃ nṛpam |
abhyavartanrathaistūrṇaṃ mātulaṃ vadhakāṅkṣayā

तत आसीत्परामर्दस्तुमुलः शोणितोदकः ।
शूराणां युध्यमानानां सिंहानामिव नर्दताम्

tata āsītparāmardastumulaḥ śoṇitodakaḥ |
śūrāṇāṃ yudhyamānānāṃ siṃhānāmiva nardatām

तेषामासीन्महाराज व्यधिक्षेपः परस्परम् ।
सिंहानामामिषेप्सूनां कूजतामिव संयुगे

teṣāmāsīnmahārāja vyadhikṣepaḥ parasparam |
siṃhānāmāmiṣepsūnāṃ kūjatāmiva saṃyuge

तेषां बाणसहस्रौघैराकीर्णा वसुधाऽभवत् ।
अन्तरिक्षं च सहसा बाणभूतमभूत्तदा

teṣāṃ bāṇasahasraughairākīrṇā vasudhā'bhavat |
antarikṣaṃ ca sahasā bāṇabhūtamabhūttadā

शरान्धकारं सहसा कृतं तेन समन्ततः ।
अभ्रच्छायेव सञ्जज्ञे शरैर्मुक्तैर्महात्मभिः

śarāndhakāraṃ sahasā kṛtaṃ tena samantataḥ |
abhracchāyeva sañjajñe śarairmuktairmahātmabhiḥ

तत्र राजञ्शरैर्मुक्तैर्निर्मुक्तैरिव पन्नैगः ।
स्वर्णपुङ्खैः प्रकाशद्भिर्व्यरोचन्त दिशस्तदा

tatra rājañśarairmuktairnirmuktairiva pannaigaḥ |
svarṇapuṅkhaiḥ prakāśadbhirvyarocanta diśastadā

तत्राद्भुतं परं चक्रे शल्यः शत्रुनिबर्हणः ।
यदेकः समरे शूरो योधयामास वै बहून्

tatrādbhutaṃ paraṃ cakre śalyaḥ śatrunibarhaṇaḥ |
yadekaḥ samare śūro yodhayāmāsa vai bahūn

मद्रराजभुजोत्सृष्टैः कङ्कबर्हिणवाजितैः ।
सम्पतद्भिः शरैर्घोरैरवाकीर्यत मेदिनी

madrarājabhujotsṛṣṭaiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥ |
sampatadbhiḥ śarairghorairavākīryata medinī

तत्र शल्यरथं राजन्विचरन्तं महाहवे ।
अपश्याम यथापूर्वं शक्रस्यासुरसंक्षये

tatra śalyarathaṃ rājanvicarantaṃ mahāhave |
apaśyāma yathāpūrvaṃ śakrasyāsurasaṃkṣaye