अध्याय 13: अर्जुन से अश्वत्थामा परास्त, सुरथ का वध

अर्जुनो द्रौणिना विद्धो युद्धे बहुभिरायसैः ।
तस्य चानुचरैः शूरैस्त्रिगर्तानां महारथैः

arjuno drauṇinā viddho yuddhe bahubhirāyasaiḥ |
tasya cānucaraiḥ śūraistrigartānāṃ mahārathaiḥ

द्रौणिं विव्याध समरे त्रिभिरेव शिलीमुखैः ।
तथेतरान्महेष्वासान्द्वाभ्यां द्वाभ्यां धनञ्जयः ।
भूयश्चैव महाराज शरवर्षैरवाकिरत्

drauṇiṃ vivyādha samare tribhireva śilīmukhaiḥ |
tathetarānmaheṣvāsāndvābhyāṃ dvābhyāṃ dhanañjayaḥ |
bhūyaścaiva mahārāja śaravarṣairavākirat

शरकण्टकितास्ते तु तावका भरतर्षभ ।
न जहुः पार्थमासाद्य ताड्यमानाः शितैः शरैः

śarakaṇṭakitāste tu tāvakā bharatarṣabha |
na jahuḥ pārthamāsādya tāḍyamānāḥ śitaiḥ śaraiḥ

अर्जुनं रथवंशेन द्रोणपुत्रपुरोगमाः ।
परिवार्य मुदा युक्ता योधयन्तश्चकाशिरे

arjunaṃ rathavaṃśena droṇaputrapurogamāḥ |
parivārya mudā yuktā yodhayantaścakāśire

तैस्तु क्षिप्ताः शरा राजन्कार्तस्वरविभूषिताः ।
अर्जुनस्य रथोपस्थं पूरयामासुरञ्जसा

taistu kṣiptāḥ śarā rājankārtasvaravibhūṣitāḥ |
arjunasya rathopasthaṃ pūrayāmāsurañjasā

तथा कृष्णौ महेष्वासौ वृषभौ सर्वधन्विनाम् ।
विव्यधुश्च शरैर्घोरैः प्रहृष्टा युद्धदुर्मदाः

tathā kṛṣṇau maheṣvāsau vṛṣabhau sarvadhanvinām |
vivyadhuśca śarairghoraiḥ prahṛṣṭā yuddhadurmadāḥ

कूबरं रथचक्राणि ईषा योक्त्राणि वा विभो ।
युगं चैवानुकर्षं च शरभूतमभूत्तदा

kūbaraṃ rathacakrāṇi īṣā yoktrāṇi vā vibho |
yugaṃ caivānukarṣaṃ ca śarabhūtamabhūttadā

नैतादृशं दृष्टपूर्वं राजन्नेव च नः श्रुतम् ।
यादृशं तत्र पार्थस्य तावकाः सम्प्रचक्रिरे

naitādṛśaṃ dṛṣṭapūrvaṃ rājanneva ca naḥ śrutam |
yādṛśaṃ tatra pārthasya tāvakāḥ sampracakrire

स रथः सर्वतो भाति चित्रपुङ्खैः शितैः शरैः ।
उल्काशतैः सम्प्रदीप्तं विमानमिव भूतले

sa rathaḥ sarvato bhāti citrapuṅkhaiḥ śitaiḥ śaraiḥ |
ulkāśataiḥ sampradīptaṃ vimānamiva bhūtale

ततोऽर्जुनो महाराज शरैः सन्नतपर्वभिः ।
अवाकिरत्तां पृतनां मेघो धृष्ट्येव पर्वतम्

tato'rjuno mahārāja śaraiḥ sannataparvabhiḥ |
avākirattāṃ pṛtanāṃ megho dhṛṣṭyeva parvatam

ते वध्यमानाः समरे पार्थनामाङ्कितैः शरैः ।
पार्थभूतममन्यन्त प्रेक्षमाणास्तथाविधम्

te vadhyamānāḥ samare pārthanāmāṅkitaiḥ śaraiḥ |
pārthabhūtamamanyanta prekṣamāṇāstathāvidham

कोपोद्धूतशरज्वालो धनुःशब्दानिलो महान् ।
सैन्येन्धनं ददाहाशु तावकं पार्थपावकः

kopoddhūtaśarajvālo dhanuḥśabdānilo mahān |
sainyendhanaṃ dadāhāśu tāvakaṃ pārthapāvakaḥ

चक्राणां पततां चापि युगानां च धरातले ।
तूणीराणां पताकानां ध्वजानां च रथैः सह

cakrāṇāṃ patatāṃ cāpi yugānāṃ ca dharātale |
tūṇīrāṇāṃ patākānāṃ dhvajānāṃ ca rathaiḥ saha

ईषाणामनुकर्षाणां त्रिवेणूनां च भारत ।
अक्षाणामथ योक्त्राणां प्रतोदानां च राशयः

īṣāṇāmanukarṣāṇāṃ triveṇūnāṃ ca bhārata |
akṣāṇāmatha yoktrāṇāṃ pratodānāṃ ca rāśayaḥ

शिरसां पततां चापि कुण्डलोष्णीषधारिणाम् ।
भुजानां च महाभाग स्कन्धानां च समन्ततः

śirasāṃ patatāṃ cāpi kuṇḍaloṣṇīṣadhāriṇām |
bhujānāṃ ca mahābhāga skandhānāṃ ca samantataḥ

छत्राणां व्यजनैः सार्धं मकुटानां च राशयः ।
समदृश्यन्त पार्थस्य रथमार्गेषु भारत

chatrāṇāṃ vyajanaiḥ sārdhaṃ makuṭānāṃ ca rāśayaḥ |
samadṛśyanta pārthasya rathamārgeṣu bhārata

अगम्यरूपा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा ।
भीरूणां त्रासजननी शूराणां हर्षवर्धिनी ।
बभूव भरतश्रेष्ठ रुद्रस्याक्रीडनं यथा

agamyarūpā pṛthivī māṃsaśoṇitakardamā |
bhīrūṇāṃ trāsajananī śūrāṇāṃ harṣavardhinī |
babhūva bharataśreṣṭha rudrasyākrīḍanaṃ yathā

हत्वा तु समरे पार्थः सहस्रे द्वे परन्तपः ।
रथानां सवरूथानं विधूमोऽग्निरिव ज्वलन्

hatvā tu samare pārthaḥ sahasre dve parantapaḥ |
rathānāṃ savarūthānaṃ vidhūmo'gniriva jvalan

यथा हि भगवानग्निर्जगद्दग्ध्वा चराचरम् ।
विधूमो दृश्यते राजंस्तथा पार्थो धऩञ्जयः

yathā hi bhagavānagnirjagaddagdhvā carācaram |
vidhūmo dṛśyate rājaṃstathā pārtho dhaṉañjayaḥ

द्रौणिस्तु समरे दृष्ट्वा पाण्डवस्य पराक्रमम् ।
रथेनातिपताकेन पाण्डवं प्रत्यवारयत्

drauṇistu samare dṛṣṭvā pāṇḍavasya parākramam |
rathenātipatākena pāṇḍavaṃ pratyavārayat

तावुभौ पुरुषव्याघ्रौ श्वेताश्वौ धन्विनां वरौ ।
समीयतुस्तदाऽन्योन्यं परस्परवधैषिणौ

tāvubhau puruṣavyāghrau śvetāśvau dhanvināṃ varau |
samīyatustadā'nyonyaṃ parasparavadhaiṣiṇau

तयोरासीन्महाराज बाणवर्षं सुदारुणम् ।
जीमूतयोर्यथा वृष्टिस्तपान्ते भरतर्षभ

tayorāsīnmahārāja bāṇavarṣaṃ sudāruṇam |
jīmūtayoryathā vṛṣṭistapānte bharatarṣabha

अन्योन्यस्पर्धिनौ तौ तु शरैः सन्नतपर्वभिः ।
ततक्षतुस्तदाऽन्योन्यं शृङ्गाभ्यां वृषभाविव

anyonyaspardhinau tau tu śaraiḥ sannataparvabhiḥ |
tatakṣatustadā'nyonyaṃ śṛṅgābhyāṃ vṛṣabhāviva

तयोर्युद्धं महाराज चिरं सममिवाभवत् ।
शस्त्राणां सङ्गमश्चैव घोरस्तत्राभवत्पुनः

tayoryuddhaṃ mahārāja ciraṃ samamivābhavat |
śastrāṇāṃ saṅgamaścaiva ghorastatrābhavatpunaḥ

ततोऽर्जुनं द्वादशभी रुक्मपुङ्खैः सुतेजनैः ।
वासुदेवं च दशभिर्द्रौणिर्विव्याध भारत

tato'rjunaṃ dvādaśabhī rukmapuṅkhaiḥ sutejanaiḥ |
vāsudevaṃ ca daśabhirdrauṇirvivyādha bhārata

ततः प्रहस्य बीभत्सुर्व्याक्षिपद्गाण्डिवं धनुः ।
मानयित्वा मुहूर्तं तु गुरुपुत्रं महाहवे

tataḥ prahasya bībhatsurvyākṣipadgāṇḍivaṃ dhanuḥ |
mānayitvā muhūrtaṃ tu guruputraṃ mahāhave

व्यश्वसूतरथं चक्रे सव्यसाची परन्तपः ।
मृदुपूर्वं ततश्चैनं पुनःपुनरताडयत्

vyaśvasūtarathaṃ cakre savyasācī parantapaḥ |
mṛdupūrvaṃ tataścainaṃ punaḥpunaratāḍayat

हताश्वे तु रथे तिष्ठन्द्रोणपुत्रस्त्वयस्मयम् ।
मुसलं पाण्डुपुत्राय चिक्षेप परिघोपमम्

hatāśve tu rathe tiṣṭhandroṇaputrastvayasmayam |
musalaṃ pāṇḍuputrāya cikṣepa parighopamam

तमापतन्तं सहसा हेमपट्टविभूषितम् ।
चिच्छेद सप्तधा वीरः पार्थः शत्रुनिबर्हणः

tamāpatantaṃ sahasā hemapaṭṭavibhūṣitam |
ciccheda saptadhā vīraḥ pārthaḥ śatrunibarhaṇaḥ

स च्छिन्नं मुसलं दृष्ट्वा द्रौणिः परमकोपनः ।
आददे परिघं घोरं नगेन्द्रशिखरोपमम् ।
चिक्षेप चैव पार्थाय द्रौणिर्युद्धविशारदः

sa cchinnaṃ musalaṃ dṛṣṭvā drauṇiḥ paramakopanaḥ |
ādade parighaṃ ghoraṃ nagendraśikharopamam |
cikṣepa caiva pārthāya drauṇiryuddhaviśāradaḥ

तमन्तकमिव क्रुद्दं परिघं प्रेक्ष्य पाण्डवः ।
अर्जुनस्त्वरितो जघ्ने पञ्चभिः सायकोत्तमैः

tamantakamiva kruddaṃ parighaṃ prekṣya pāṇḍavaḥ |
arjunastvarito jaghne pañcabhiḥ sāyakottamaiḥ

स च्छिन्नः पतितो भूमौ पार्थबाणैर्महाहवे ।
दारयन्पृथिवीन्द्राणां मनः सब्देन भारत

sa cchinnaḥ patito bhūmau pārthabāṇairmahāhave |
dārayanpṛthivīndrāṇāṃ manaḥ sabdena bhārata

ततोऽपरैस्त्रिभिर्भल्लैर्द्रौणिं विव्याध पाण्‍डवः

tato'paraistribhirbhallairdrauṇiṃ vivyādha pāṇ‍ḍavaḥ

सोऽतिविद्धो बलवता पार्थेन सुमहात्मना ।
नाकम्पत तदा द्रौणिः पौरुषेषु व्यवस्थितः

so'tividdho balavatā pārthena sumahātmanā |
nākampata tadā drauṇiḥ pauruṣeṣu vyavasthitaḥ

सुरथं च ततो राजन्भारद्वाजो महारथम् ।
अवाकिरच्छरव्रातैः सर्वक्षत्रस्य पश्यतः

surathaṃ ca tato rājanbhāradvājo mahāratham |
avākiraccharavrātaiḥ sarvakṣatrasya paśyataḥ

ततस्तु सुरथोऽप्याजौ पाञ्चालानां महारथः ।
रथेन मेघघोषेण द्रौणिमेवाभ्यधावत

tatastu suratho'pyājau pāñcālānāṃ mahārathaḥ |
rathena meghaghoṣeṇa drauṇimevābhyadhāvata

विकर्षन्वै धनुःश्रेष्ठं सर्वभारसहं दृढम् ।
ज्वलनाशीविषनिभैः शरैश्चैनमवाकिरत्

vikarṣanvai dhanuḥśreṣṭhaṃ sarvabhārasahaṃ dṛḍham |
jvalanāśīviṣanibhaiḥ śaraiścainamavākirat

सुरथं तं ततः क्रुद्धमापतन्तं महारथम् ।
चुकोप समरे द्रौणिर्दण्डाहत इवोरगः

surathaṃ taṃ tataḥ kruddhamāpatantaṃ mahāratham |
cukopa samare drauṇirdaṇḍāhata ivoragaḥ

त्रिशिखां भ्रुकुटीं कृत्वा सृक्विणी परिसंलिहन् ।
उद्वीक्ष्य सुरथं रोषाद्धनुर्ज्यामवमृज्य च ।
मुमोच तीक्ष्णं नाराचं यमदण्डोपमद्युतिम्

triśikhāṃ bhrukuṭīṃ kṛtvā sṛkviṇī parisaṃlihan |
udvīkṣya surathaṃ roṣāddhanurjyāmavamṛjya ca |
mumoca tīkṣṇaṃ nārācaṃ yamadaṇḍopamadyutim

स तस्य हृदयं भित्त्वा प्रविवेशातिवेगितः ।
शक्ताशनिरिवोत्सृष्टो विदार्य धरणीतलम्

sa tasya hṛdayaṃ bhittvā praviveśātivegitaḥ |
śaktāśanirivotsṛṣṭo vidārya dharaṇītalam

ततः स पतितो भूमौ नाराचेन समाहतः ।
वज्रेण च यथा शृङ्गं पर्वतस्येव दीर्यतः

tataḥ sa patito bhūmau nārācena samāhataḥ |
vajreṇa ca yathā śṛṅgaṃ parvatasyeva dīryataḥ

तस्मिन्विनिहते वीरे द्रोणपुत्रः प्रतापवान् ।
आरुरोह रथं तूर्णं तमेव रथिनां वरः

tasminvinihate vīre droṇaputraḥ pratāpavān |
āruroha rathaṃ tūrṇaṃ tameva rathināṃ varaḥ

ततः सज्जो महाराज द्रौणिराहवदुर्मदः ।
अर्जुनं योधयामास संशप्तकवृतो रणे

tataḥ sajjo mahārāja drauṇirāhavadurmadaḥ |
arjunaṃ yodhayāmāsa saṃśaptakavṛto raṇe

तत्र युद्धं महच्चासीदर्जुनस्य परैः सह ।
मध्यन्दिनगते सूर्ये यमराष्ट्रविवर्धनम्

tatra yuddhaṃ mahaccāsīdarjunasya paraiḥ saha |
madhyandinagate sūrye yamarāṣṭravivardhanam

तत्राश्चर्यमपश्याम दृष्ट्वा तेषां पराक्रमम् ।
यदेको युगपद्वीरान्समयोधयदर्जुनः

tatrāścaryamapaśyāma dṛṣṭvā teṣāṃ parākramam |
yadeko yugapadvīrānsamayodhayadarjunaḥ

विमर्दः सुमहानासीदर्जुनस्य परैः सह ।
शतक्रतोर्यथापूर्वं महत्या दैत्यसेनया

vimardaḥ sumahānāsīdarjunasya paraiḥ saha |
śatakratoryathāpūrvaṃ mahatyā daityasenayā